Ambalaj Tasarımında Sürdürülebilirlik: Yeniden Kullanım Odaklı Yaklaşımlar

Öz

Sürdürülebilirliğin, artan kaynak tüketimi ve atık sorunları bağlamında tasarım disiplinleri içinde ambalaj tasarımı üzerinden yeniden kullanım odaklı yaklaşımlarla ele alınmasının gerekliliğini ortaya koymak, bu çalışmanın temel amacını ve önemini oluşturmaktadır. Literatürde sürdürülebilir ambalaj tasarımına yönelik çalışmaların büyük ölçüde geri dönüşüm odaklı olduğu, yeniden kullanım yaklaşımının ise sınırlı düzeyde ele alındığı dikkat çekmektedir. Bu doğrultuda çalışmada, yeniden kullanım odaklı ambalaj tasarımları nitel araştırma yöntemi kapsamında örnek tasarımlar üzerinden incelenmiştir. Günümüzde doğal kaynakların hızla tükenmesi, enerji ve hammaddeye erişimde yaşanan sorunlar, küresel ısınma ve iklim değişikliği gibi krizlerin derinleşmesi, tasarım disiplinlerinde çevre odaklı yaklaşımların kaçınılmaz hâle gelmesine neden olmaktadır. Küresel atık sorunları içerisinde de önemli bir yer tutan ambalaj atıkları, dünyadaki en büyük atık türlerinden biri olup sürdürülebilir tasarım açısından öncelikli müdahale alanlarından biri olarak öne çıkmaktadır. Bu atıkları azaltmak, çevreyi korumak isteyen herkes için önemli bir hedeftir. Bu sebeple, ürün ile kullanıcı arasında kritik bir arayüz olan ambalajın, kısa kullanım süresine rağmen yüksek miktarda atık üretmesi, tasarım süreçlerinde çevresel etkilerin yeniden değerlendirilmesini zorunlu kılmaktadır. Çalışmada elde edilen bulgular ile yeniden kullanım özellikli ambalaj tasarımlarının tek kullanımlık bir unsur olmasının ötesine geçerek, birinci işlevini tamamlayan ambalajın başka işlevler için tekrar kullanıldığı böylece ambalajın daha uzun süre kullanımı sağlanarak, atık oluşumunu azaltıp yaşam döngüsünü uzattığını ve tüketicilerin ambalajı başka işlevlerde kullanmak için ambalajla etkileşime girdiği görülmektedir. Bununla birlikte söz konusu tasarımlar, çevresel fayda sağlarken estetik ve işlevsel özellikleriyle ürünü temsil eden bir marka unsuru hâline gelmektedir. Sonuç olarak, yeniden kullanım temelli ambalaj tasarımlarının sürdürülebilirlik hedeflerine ulaşmada etkili bir araç olduğu ve bu alandaki yaratıcı uygulamalara ilham verebilecek potansiyel taşıdığı anlaşılmaktadır. Yeniden kullanım yaklaşımının hem literatürdeki boşluğu doldurma hem de tasarım ve marka stratejilerine çevresel, işlevsel katkılar sunma potansiyelini ortaya koyarak alana katkı sağlamaktadır. Sürdürülebilir ambalaj tasarımı, daha temiz ve yaşanabilir bir çevre oluşturma hedefi doğrultusunda, bilinçli ve sorumlu bir tasarım anlayışının gelişimine zemin hazırlayan önemli bir araç olarak değerlendirilmektedir.

Anahtar Kelimeler

• Ambalaj tasarımı
• sürdürülebilirlik
• sürdürülebilir tasarım
• yeniden kullanım
• atık.

Sustainability in Packaging Design: Reuse Focused Approaches

Öz

This study's main objective and significance lies in highlighting the necessity of addressing sustainability within design disciplines, particularly in packaging design, through reuse oriented approaches, in the context of increasing resource consumption and waste problems. It is noteworthy that studies in the literature on sustainable packaging design largely focus on recycling, while the reuse approach is addressed only to a limited extent. Accordingly, this study examines reuse-oriented packaging designs through sample designs using a qualitative research method. Today, the rapid depletion of natural resources, problems in accessing energy and raw materials, and the deepening crises of global warming and climate change have made environmentally focused approaches in design disciplines inevitable. Packaging waste, which occupies a significant place within global waste problems, is one of the largest types of waste in the world and stands out as a priority area of ​​intervention from a sustainable design perspective. Reducing this waste is an important goal for everyone who wants to protect the environment. Therefore, the fact that packaging, a critical interface between the product and the user, produces a high amount of waste despite its short lifespan, necessitates a reassessment of environmental impacts in design processes. The findings of this study show that reusable packaging designs go beyond being a single-use element; they allow packaging that has completed its primary function to be reused for other purposes, thus extending its lifespan, reducing waste, and increasing its efficiency. Consumers also interact with the packaging to use it for other purposes. Furthermore, these designs become a brand element representing the product with their aesthetic and functional features while providing environmental benefits. In conclusion, it is understood that reusable packaging designs are an effective tool in achieving sustainability goals and have the potential to inspire creative applications in this field. The reusable approach contributes to the field by filling a gap in the literature and demonstrating its potential to offer environmental and functional contributions to design and brand strategies. Sustainable packaging design is considered an important tool that lays the groundwork for the development of a conscious and responsible design approach in line with the goal of creating a cleaner and more livable environment.

Anahtar Kelimeler

• Packaging design
• sustainability
• sustainable design
• reuse
• waste.

Kaynakça

1. Akman, M., ve Özcan, A. (2019). Ekolojik kaygılar ve grafik tasarıma yansımaları. 3. Uluslararası Sanat Sempozyumu Bildiri Kitabı. Muğla Sıtkı Koçman Üniversitesi Yayınları. 13-28.
2. Alanka, D. (2024). Nitel bir araştırma yöntemi olarak içerik analizi: teorik bir çerçeve. Kronotop İletişim Dergisi, 1 (1), 64-84. https://izlik.org/JA92LL24LY
3. Azzi, A., Battini, D., Persona A. & Sgarbossa, F. (2012). Packaging design: general framework and research agenda. Packaging Technology and Science An International Journal, 25(8), 435-456. DOI:10.1002/pts.993
4. Boylston, S. (2009). Designing sustainable packaging. Laurence King Publishing.
5. Bozhüyük, B. (2026). Ambalaj tasarımında karton maket yapımının rolü ve bir uygulama. Çukurova Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 35, 2-15. https://doi.org/10.35379/cusosbil.1604654
6. Böcek, B. M. (2019). Ambalaj tasarımı ve sürdürülebı̇lı̇rlı̇k [Yüksek lisans tezi, Yaşar Üniversitesi]. Yükseköğretim Kurulu Ulusal Tez Merkezi. (Tez No: 547333)
7. Bradley, K. (2014). Lighting Up Your Card! E. T. 04.03.2026, https://katygdes3003greendesigner.wordpress.com/2014/11/14/lighting-up-your-card/
8. Brundtland, G. (1987). Our common future, the world commission of environment & development. Oxford University Press.

9. Bucci, D. Z. ve Forcellini, F. A. (2007). Sustainable packaging design model. G. Loureiro, R. Curran (Ed.), Complex systems concurrent engineering (363-327). Springer.
10. Clay, T. B. (2026). How Your Kids Can Reuse Joolz Packaging. E. T. 01.04.2026, https://www.fqmagazine.co.uk/things-to-do/item/52530-how-your-kids-can-reuse-joolz-packaging.html
11. Çeken, B., Ersan, M. ve Ağca, Ç. (2018). Ambalaj Tasarımında İşlevsellik ve Silindir Formundaki Gıda Ambalajları İçin Bir Sistem Önerisi. Ulakbilge, 6 (28), 1123-1134. DOI: 10.7816/ulakbilge-06-28-01
12. Erdal, G. (2019). Ambalajda etkili tasarım. Uluslararası İnsan ve Sanat Araştırmaları Dergisi, 2(2), 10-18. https://izlik.org/JA82SX93XN
13. Erişmiş, M. C. (2007). Sürdürülebilir oluklu mukavva ambalaj tasarımı: olmuksa örneği [Yüksek lisans tezi, İstanbul Teknik Üniversitesi]. Yükseköğretim Kurulu Ulusal Tez Merkezi. (Tez No: 222267)
14. Ersan, M. (2021). Ambalaj Tasarımında Sürdürülebilir Bir Alternatif Olarak İleri Dönüşüm. 21. Yüzyılda Eğitim ve Toplum Dergisi, 10(30), 679 – 692. https://izlik.org/JA74MN35RS
15. Fındıkçı, M. B. (2021). Bir Farkındalık Olarak Sürdürülebilirliğin Grafik Tasarım Ürünleri Üzerinden İncelenmesi. Ulakbilge Sosyal Bilimler Dergisi, 9(67), 1435–1446. DOI: 10.7816/ulakbilge-09-67-05.
16. Gabriel, W. (2016). Sustainability from Joolz. E. T. 10.03.2026, https://recyclenation.com/2016/07/sustainability-from-joolz/
17. Gertsakis, J. ve Lewis, H. (2003). Sustainability and the waste management hierarchy, a discussion paper on the waste management hierarchy and its relationship to sustainability, EcoRecycle Victoria.
18. Güneş, S. ve Demirarslan, D. (2020). Sürdürülebilirlik ve Mobilya Tasarımında Çevreci Yaklaşımlar. Uluslararası İnsan ve Sanat Araştırmaları Dergisi, 5(6), 81-99. https://izlik.org/JA38NK34JN
19. Jedlicka, W. (2008). Packaging sustainability: tools, systems and strategies for innovative package design. Wiley.
20. Kanchan, U., Kumar, N. & Gupta, A. (2015). Green Business Way to Achieve Globally Sustainable Competitive Advantage. Journal of Progressive Research in Social Sciences, 2(2), 92-100.
21. Kayahan, Z., Çevik, N., (2025). Origami ile Oluşturulan Sürdürülebilir Ambalaj Tasarımı. Uluslararası İnsan ve Sanat Araştırmaları Dergisi, 10(3), 380-395. https://doi.org/10.5281/zenodo.17112166
22. Kılavuz, E., Kizir, E. H. (2025). Avrupa Birliği Döngüsel Ekonomi Modelinde Sürdürülebilir Atık Yönetimi. Kayseri Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 7(1), 224-246. https://doi.org/10.51177/kayusosder.1689607
23. Lewis H., Fitzpatrick L., Verghese K. & Sonneveld K. (2005). Sustainable Packaging: How do we Define and Measure It? 22nd IAPRI Symposium. https://www.scribd.com/document/769443783/Sustainable-Packaging-How-do-we-Define-and-Measure-It.
24. Li Dong, W. (2025). 5r principles for sustainable household waste management. Asia Pacific Journal of Religions and Cultures, 9(1), 264–274. https://so06.tci-thaijo.org/index.php/ajrc/article/view/278741
25. Mclennan, J. F. (2004). The philosophy of sustainable design. Ecotonedesign.
26. Mehta, D., Paliwal, D., Tege, S. & Sankhla, V.S. (2018). Sustainable Waste Management: An Approach Towards Sustainability. Journal of Emerging Technologies and Innovative Research, 5(9), 101-104.
27. Oduncu, S. (2020a). Grafı̇k Tasarımın Sürdürülebı̇lı̇rlı̇k İçerı̇sı̇ndekı̇ Rolü ve Bıoposter Tasarımı. İdil Sanat ve Dil Dergisi, 9(67), 481–496. DOI: 10.7816/idil-09-67-07
28. Oduncu, S. (2020b). Grafı̇k tasarımın sürdürülebı̇lı̇rlı̇k ı̇çerı̇sı̇ndekı̇ rolü ve bıoposter tasarımı [Sanatta Yerlilik Tezi, Hacettepe Üniversitesi]. Yükseköğretim Kurulu Ulusal Tez Merkezi. (Tez No: 610299)
29. Özsoy, T. (2020). Sürdürülebı̇lı̇r tasarımda ambalaj çözümlemelerı̇ ve bı̇r uygulama [Yüksek lisans tezi, Hacettepe Üniversitesi]. Yükseköğretim Kurulu Ulusal Tez Merkezi. (Tez No: 610284)
30. Salur, N. (2014). Sürdürülebilirlik ve geri dönüşüm açısından grafik tasarım [Sanatta Yerlilik Tezi, Kocaeli Üniversitesi]. Yükseköğretim Kurulu Ulusal Tez Merkezi. (Tez No: 368528)
31. Selamet, S. (2012). Sürdürülebı̇lı̇rlı̇k ve Grafı̇k Tasarım. ZKÜ Sosyal Bilimler Dergisi, 8(15), 125-148. https://izlik.org/JA69PJ76RJ
32. Toptaş, A. N. (2019). Sürdürülebı̇lı̇rlı̇k Konusunda Bı̇r İletı̇şı̇m Aracı Olarak Grafı̇k Tasarımın Rolü. Journal of Awareness, 3 (5), 571-580. https://doi.org/10.26809/joa.2018548668
33. Turan, A. (2017). İşletmelerde sürdürülebilirlik dinamikleri: çevreci davranış ve örgüt kültürü, I. Mendeş Pekdemir (Ed.), Beta Yayıncılık.
34. Vennerström, E., Åkerberg, L. (2016). Blanca - Winner of Best Level of Shelf Impact PIDA 2016. E.T.: 21.02.2026, https://www.behance.net/gallery/37761357/Blanca-Winner-of-Best-Level-of-Shelf-Impact-PIDA-2016?utm_source=Pinterest&utm_medium=organic
35. Vınero, S. (2016). Ideas brillantes Com un llum. E. T. 23.02.2026, https://soyvinero.com/ideas-brillantes-com-un-llum/
36. Walker, S. (2006). Sustainable by design: explorations in theory and practice. Earthscan.
37. Yıldız, E. (2023). Grafik tasarımında sürdürülebilirliğin yeri ve bir mobil uygulama örneği. [Sanatta Yerlilik Tezi, Ankara Haci Bayram Veli Üniversitesi]. Yükseköğretim Kurulu Ulusal Tez Merkezi. (Tez No: 844471)
38. Yıldırım, N. (2014). Nature ınspired design paradigms for design ıdeation: a study on packaging design [Yüksek lisans tezi, Orta Doğu Teknik Üniversitesi]. Yükseköğretim Kurulu Ulusal Tez Merkezi. (Tez No: 383369)