Osmanlı Fıkıh Literatüründe Tenkitçi Bir Metin: Sipâhîzâde’nin Selem Risalesi

Öz

16. yüzyıl Osmanlı ilim muhitinin mühim simalarından Bursalı Sipâhîzâde Mehmed Efendi’nin (v. 997/1589) selem akdine dair kaleme aldığı Risâle fi’s-selem, Hanefî hukuk düşüncesinin şerh ve hâşiye geleneği içerisindeki eleştirel dinamizmini yansıtan teknik bir metindir. Bu çalışma, Hanefî mezhebinin temel metinlerinden el-Hidâye ve şerhleri ekseninde yürüttüğü fıkhî tahlillerle seleme dair kavramsal sınırları ve usûlî tartışmaları odağına almaktadır. İncelemede, İstanbul Üniversitesi Nadir Eserler Kütüphanesi’nde muhafaza edilen yazma nüshalar üzerinden selem akdinin lügat ve ıstılah tanımları, isimlendirme gerekçelerindeki mantıksal tutarlılık ve meşruiyet delillerinin usûlî tahlilleri irdelenmektedir. Müellifin Bâbertî (v. 786/1384), İbn Ebi’l-İz (v. 792/1390) ve İbnü’l-Hümâm (v. 861/1457) gibi otoritelerin görüşleri arasında yürüttüğü ilmî muhakeme, çalışmanın ana omurgasını teşkil ederken klasik literatürdeki teknik çelişkilerin hangi kriterlerle çözüme kavuşturulduğu sorusu üzerinde durulmaktadır. İncelemeyle birlikte sunulan tahkikli neşirle beraber, Sipâhîzâde’nin özgün bakış açısından hareketle Osmanlı hukuk düşüncesinin 16. yüzyılda ulaştığı teorik seviye ve meseleleri takdim tarzı ortaya konulmaktadır. Böylelikle hem müellifin coğrafyacı kimliğinin gölgesinde kalan fıkıhçı hüviyeti ortaya çıkarılmakta hem de klasik birikimin eleştirel bir gözle nasıl yeniden yorumlandığı gösterilmektedir.

Anahtar Kelimeler

• İslam Hukuku
• Muâmelât
• Selem
• Risâle fi’s-selem
• Sipâhîzâde
• İslami Mikrofinans

A Critical Text in Ottoman Jurisprudential Literature: Sipāhīzāde’s Treatise on Salam

Öz

Risāla fī al-salam, authored by Bursalı Sipāhīzāde Mehmed Efendi (d. 997/1589), a prominent figure in the 16th-century Ottoman scholarly milieu, is a technical work that reflects the critical dynamism within the commentary (shurūḥ) and marginalia (ḥawāshī) tradition of Hanafi legal thought. This study focuses on the conceptual boundaries and methodological (uṣūlī) debates surrounding the salam contract, drawing upon jurisprudential analyses centered on al-Hidāya -one of the seminal texts of the Hanafi school- and its various commentaries. Through an examination of manuscript copies preserved at the Istanbul University Rare Books Library, the study scrutinizes the lexical and technical definitions of the salam contract, the logical consistency behind its naming, and the methodological analysis of its legal proofs. While the scholarly reasoning conducted by the author among the views of such major authorities as al-Bābartī (d. 786/1384), Ibn Abī’l-ʿIzz (d. 792/1390) and Ibn al-Humām (d. 861/1457) constitutes the core framework of the study, it also highlights the criteria employed to resolve technical contradictions in classical literature. Presented together with a critical edition, this analysis reveals the theoretical sophistication reached by Ottoman legal thought in the 16th century and its distinct mode of presentation through Sipāhīzāde’s unique perspective. Consequently, this work both uncovers the author’s identity as a jurist (faqīh), which has long been overshadowed by his reputation as a geographer, and demonstrates how classical jurisprudential heritage was critically reinterpreted.

Anahtar Kelimeler

• Islamic Law
• Muʿāmalāt
• Salam
• Risāla fī al-salam
• Sipāhīzāde
• Islamic Microfinance

Kaynakça

1. Abdülʿazîz el-Buhârî. (1308). Keşfü’l-esrâr fî şerhi Usûli’l-Pezdevî (C. 1–4). İstanbul: y.y.
2. Afyoncu, E. (2009). Sokullu Mehmed Paşa. İçinde Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi (C. 37, ss. 354-357). İstanbul: TDV Yayınları.
3. Ali Haydar Efendi. (1330). Düreru’l-hukkâm şerhu Mecelleti’l-ahkâm (C. 1–4). İstanbul: y.y.
4. Apaydın, H. Y. (2001). Karz. İçinde Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi (C. 24, ss. 520-525). İstanbul: TDV Yayınları.
5. Atâî, Nevʿîzâde. (2017). Hadâiku’l-hakaik fî tekmileti’ş-Şakâik (C. 1–2). İstanbul: Türkiye Yazma Eserler Kurumu Başkanlığı Yayınları.
6. Aybakan, B. (2009). Selem. İçinde Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi (C. 36, ss. 402-405). İstanbul: TDV Yayınları.
7. Aynî, Bedreddîn. (2000). el-Binâye şerhu’l-Hidâye (C. 1–13). Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye.
8. Bâbertî, Ekmeleddîn. (2003). el-İnâye (Fethu’l-Kadîr ile Birlikte) (C. 1–7). Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye.

9. Buhârî, Ebû Abdillâh. (1311). el-Câmiu’s-sahîh (C. 1–9). Bulak: y.y.
10. Bursalı Mehmed Tâhir. (2016). Osmanlı Müellifleri (C. 1–3). Ankara: Türkiye Bilimler Akademisi.
11. Cemâl-i Karşî. (1397). es-Surâh mine’s-Sıhâh (C. 1–2). Tahran: Encümen-i Âsâr ve Mefâhir-i Ferhengî.
12. Cevherî, Ebû Nasr. (1979). İçinde Ahmed Abdulğafûr Attâr (Ed.), es-Sıhâh: Tâcü’l-luğa ve sıhâhu’l-arabiyye (C. 1–6). Beyrut: Dâru’l-İlm li’l-Melâyîn.
13. Çiçek, M. (2019). Sipâhîzâde’nin Enmûzecü’l-Fünûn’unda Tefsir İlmi. Cumhuriyet İlahiyat Dergisi, 23(2), 951-975. https://doi.org/10.18505/cuid.620850
14. Danış, İ. (2017). XVI. Yüzyılda Bir Osmanlı Coğrafyacısı: Sipâhîzâde Mehmed ve Eseri Evzahu’l-mesâlik ilâ maʿrifeti’l-büldân ve’l-memâlik. FSM İlmî Araştırmalar İnsan ve Toplum Bilimleri Dergisi, (9), 117-143. https://doi.org/10.16947/fsmia.323357
15. Danış, İ. (2019). Neşredenin Girişi. İçinde Z. Yılmazer (Ed.), Evzahu’l-mesâlik ilâ maʿrifeti’l-büldân ve’l-memâlik (ss. 25-38). Ankara: Türkiye Bilimler Akademisi.
16. Ebû Dâvûd es-Sicistânî. (2009). es-Sünen (C. 1–7). Dımaşk: Dâru’r-Risâleti’l-Âlemiyye.
17. Fahreddîn er-Râzî. (1981). Mefâtîhu’l-ğayb (et-Tefsîru’l-kebîr) (C. 1–32). Beyrut: Dâru’l-Fikr.
18. Fîrûzâbâdî, Ebu’t-Tâhir. (2005). İçinde el-Kâmûsü’l-muhît. Beyrut: Müessesetü’r-Risâle.
19. Hâkim en-Nîsâbûrî. (2002). el-Müstedrek ale’s-Sahîhayn (C. 1–4). Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye.
20. Hudâdâd ed-Dihlevî. (t.y.). Şerhu’l-Hidâye. Millet Yazma Eser Kütüphanesi (Feyzullah Efendi).
21. İbn Ebi’l-İz, Ebu’l-Hasen. (2003). et-Tenbîh alâ müşkilâti’l-Hidâye (C. 1–5). Riyad: Mektebetü’r-Rüşd.
22. İbn Kudâme, Muvaffakuddîn. (1997). el-Muğnî (C. 1–14). Riyad: Dâru Âlemi’l-Kütüb.
23. İbn Mâce, Ebû Abdillâh. (2009). es-Sünen (C. 1–5). Dımaşk: Dâru’r-Risâleti’l-Âlemiyye.
24. İbnü’l-Hümâm, Kemâlüddîn. (1315). Fethu’l-Kadîr li’l-âcizi’l-fakîr (C. 1–6). Bulak: y.y.
25. İbnü’l-Münzir en-Nîsâbûrî. (2004). el-İşrâf alâ mezâhibi’l-ulemâ (C. 1–8). Raʿsü’l-Hayme: Mektebetü Mekke es-Sekâfiyye.
26. İmam Ahmed b. Hanbel. (1996). el-Müsned (C. 1–45). Beyrut: Müessesetü’r-Risâle.
27. İtkânî, Kıvâmüddîn Emîr Kâtib. (2023). Şerhu’l-Hidâye (Ğâyetü’l-beyân nâdiratü’z-zamân fî-âhiri’l-evân) (C. 1–18). Kuveyt: Dâru’z-Ziyâʾ.
28. Kâkî, Kıvâmüddîn Muhammed. (2023). Miʿrâcü’d-dirâye fî şerhi’l-Hidâye (C. 1–8). Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye.
29. Kâsânî, Alâuddîn. (2003). Bedâiu’s-sanâiʿ fî tertîbi’ş-şerâiʿ (C. 1–10). Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye.
30. Kınalızâde, Alî Efendi. (t.y.). Taʿlîkât ale’l-İnâye. Süleymaniye Yazma Eser Kütüphanesi (Fazıl Ahmet Paşa).
31. Merğînânî, Burhânüddîn. (t.y.). el-Hidâye şerhu Bidâyeti’l-mübtediʾ (C. 1–2). Beyrut: Dâru’l-Erkam.
32. Mevsılî, Ebu’l-Fazl. (2005). el-İhtiyâr li-taʿlîli’l-Muhtâr (C. 1–5). İstanbul: Çağrı Yayınları.
33. Müslim, Ebu’l-Huseyn. (1991). el-Câmiu’s-sahîh (C. 1–4). Kahire: Dâru’l-Hadîs.
34. Nesâî, Ebû Abdirrahmân. (1994). es-Sünen (C. 1–8). Beyrut: Dâru’l-Beşâiri’l-İslâmiyye.
35. Nevevî, Ebû Zekeriyyâ. (1998). el-Minhâc şerhu Sahîhi Müslim b. el-Haccâc (C. 1–18). Beyrut: Dâru’l-Maʿrife.
36. Nesefî, Ebu’l-Berakât. (2024). el-Kâfî fî şerhi’l-Vâfî (C. 1–10). Dımaşk: Dâru’l-Minhâci’l-Kavîm.
37. Sâdî Çelebi. (1315). Hâşiye ale’l-İnâye (Fethu’l-Kadîr’in Hâmişinde) (C. 1–9). Bulak: y.y.
38. Semerkandî, Alâuddîn. (1984). Tuhfetü’l-fukahâʾ (C. 1–3). Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye.
39. Serahsî, Şemsüleimme. (1989). el-Mebsût (C. 1–30). Beyrut: Dâru’l-Maʿrife.
40. Sipâhîzâde, M. (t.y.-a). Enmûzecü’l-fünûn. Süleymaniye Yazma Eser Kütüphanesi (İsmihan Sultan). Sipâhîzâde, M. (t.y.-b). Risâle fi’s-selem. İstanbul Üniversitesi Nadir Eserler Kütüphanesi (Arapça Yazma Eserler).
41. Sipâhîzâde, M. (t.y.-c). Risâle fi’s-selem. İstanbul Üniversitesi Nadir Eserler Kütüphanesi (Arapça Yazma Eserler).
42. Tâcüşşerîa, Ömer. (t.y.). Nihâyetü’l-kifâye li-dirâyeti’l-Hidâye. Süleymaniye Yazma Eser Kütüphanesi (Fatih).
43. Tehânevî, Muhammed Aʿlâ. (1996). Keşşâfü ıstılâhâti’l-fünûn ve’l-ulûm (C. 1–2; Refîk el-Acem, Ed.). Beyrut: Mektebetü Lübnan Nâşirûn.
44. Tirmizî, Ebû Îsâ. (1977). el-Câmiu’s-sahîh (C. 1–5). Mısır: y.y.
45. Zeylaî, Fahruddîn. (1314). Tebyînü’l-hakâik şerhu Kenzi’d-dekâik (C. 1–6). Bulak: y.y.
46. Zeylaî, Cemâlüddîn. (2010). Nasbu’r-râye tahrîcü ehâdîsi’l-Hidâye (C. 1–5). Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye.