From Shah Ali Bey to Hacı Ali Bey: Çermik Ekrad Sanjak

Abstract

Before the Ottoman Empire, the cities of the Kurdistan Region were ruled by Kurdish tribes and dynasties. When Diyarbakır and its surroundings were taken from the Safavids by the Ottomans, this region gained a new administrative structure. In this administrative structure, the sanjak of Çermik was given to a Kurdish dynasty that was useful in the conquest as yurtluk and ocaklık and was administered with partial freedom. This study, firstly examines, the origins of the Çermik dynasty, the names and terms of office of the dynasty members in the archive records, and the relations of the Çermik lords with the Ottoman State and the people. Then, it examines the end of the yurtluk and ocaklık administration as a result of the reflections on Çermik of the changes that the Ottoman Empire went through with the Tanzimat. The last part is a discussion on the issue of paying salaries to the members of the dynasty in return for the lands they previously held, regulating these salaries with some laws during the Republic of Turkey and eventually ending them.

Keywords

• Kurdish history
• Çermik
• yurtluk and ocaklık
• sanjak of Ekrad

Çermik Yurtluk and Ocaklık Sanjak: Çermik Dynasty and Its Situation After Tanzimat

Öz

Before the Ottoman Empire, the cities of the Kurdistan Region were ruled by Kurdish tribes and dynasties. When Diyarbakır and its surroundings were taken from the Safavids by the Ottomans, this region gained a new administrative structure. In this administrative structure, the sanjak of Çermik was given to a Kurdish dynasty that was useful in the conquest as yurtluk and ocaklık and was administered with partial freedom. This study, firstly examines, the origins of the Çermik dynasty, the names and terms of office of the dynasty members in the archive records, and the relations of the Çermik lords with the Ottoman State and the people. Then, it examines the end of the yurtluk and ocaklık administration as a result of the reflections on Çermik of the changes that the Ottoman Empire went through with the Tanzimat. The last part is a discussion on the issue of paying salaries to the members of the dynasty in return for the lands they previously held, regulating these salaries with some laws during the Republic of Turkey and eventually ending them.

Anahtar Kelimeler

• Kurdish history
• Çermik
• yurtluk and ocaklık
• sanjak of Ekrad

Kaynakça

1. Mühimme Defteri (BOA, A.DVNSMHM.d): 37/3263; 47/227; 56/194
2. Mühimme Defteri (BOA, A.DVNSMHM.d): 37/3263; 47/227; 56/194
3. Ali Emiri Osman III (BOA, AE.SOSM.III): 15/969
4. Ali Emiri Osman III (BOA, AE.SOSM.III): 15/969
5. Ali Emiri Mehmed IV (BOA, AE. SMMD.IV): 97/11411
6. Ali Emiri Mehmed IV (BOA, AE. SMMD.IV): 97/11411
7. Ali Emiri Mustafa III (BOA, AE.SMST.III): 155/12247
8. Ali Emiri Mustafa III (BOA, AE.SMST.III): 155/12247

9. Sadaret Mektubi Kalemi Mühimme Kalemi Belgeleri (BOA, A.MKT.MHM): 455/41
10. Sadaret Mektubi Kalemi Mühimme Kalemi Belgeleri (BOA, A.MKT.MHM): 455/41
11. Sadaret Mektubi Kalemi Meclis-i Vala Evrakı (BOA, A. MKT. MVL): 8/24
12. Sadaret Mektubi Kalemi Meclis-i Vala Evrakı (BOA, A. MKT. MVL): 8/24
13. Cevdet Tasnifi Dahiliye Kalemi (BOA, C. DH): 214/10672; 249/12407
14. Cevdet Tasnifi Dahiliye Kalemi (BOA, C. DH): 214/10672; 249/12407
15. Cevdet Tasnifi Darphane Kalemi (BOA, C.DRB): 1/46; 24/1198; 35/1725
16. Cevdet Tasnifi Darphane Kalemi (BOA, C.DRB): 1/46; 24/1198; 35/1725
17. Dahiliye Nezareti Tesri-i Muamelat ve Islahat Komisyonu (BOA, DH. TMIK. M): 230/77
18. Dahiliye Nezareti Tesri-i Muamelat ve Islahat Komisyonu (BOA, DH. TMIK. M): 230/77
19. Hatt-ı Hümayun Evrakı (BOA, Hat): 641/31523D
20. Hatt-ı Hümayun Evrakı (BOA, Hat): 641/31523D
21. İbnülemin Maliye (BOA, İE.ML): 127/12016
22. İbnülemin Maliye (BOA, İE.ML): 127/12016
23. Şura-yı Devlet (BOA, ŞD): 245/32; 256/27; 320/3; 337/23; 347/74; 2863/4; 3209/4
24. Şura-yı Devlet (BOA, ŞD): 245/32; 256/27; 320/3; 337/23; 347/74; 2863/4; 3209/4
25. Topkapı Sarayı Müzesi Arşivi (BOA, TS.MA.e): 499/16
26. Topkapı Sarayı Müzesi Arşivi (BOA, TS.MA.e): 499/16
27. Yabancı Arşiv Bulgaristan (BOA, YB. 04): 6/19
28. Yabancı Arşiv Bulgaristan (BOA, YB. 04): 6/19
29. Ağar, S. (2007). “Geçmişten Bugüne Mali İdare”, Türkiye Barolar Birliği Dergisi, Sayı 73.
30. Ağar, S. (2007). “Geçmişten Bugüne Mali İdare”, Türkiye Barolar Birliği Dergisi, Sayı 73.
31. Aksın, A. (1993). 19. Yüzyılda Harput, Elazığ: Ceren Ofset ve Matbaacılık.
32. Aksın, A. (1993). 19. Yüzyılda Harput, Elazığ: Ceren Ofset ve Matbaacılık.
33. Beysanoğ, Ş. (1990). Diyarbakır Tarihi, Cilt 2, Ankara: Neyir Matbaası.
34. Beysanoğ, Ş. (1990). Diyarbakır Tarihi, Cilt 2, Ankara: Neyir Matbaası.
35. Bulduk, A. F. (2004). El-Cezire’nin Muhtasar Tarihi, Mustafa Öztürk ve İbrahim Yılmazçelik (yay. haz.), Elazığ: Fırat Üniversitesi Ortadoğu Araştırmaları Merkezi Yay.
36. Bulduk, A. F. (2004). El-Cezire’nin Muhtasar Tarihi, Mustafa Öztürk ve İbrahim Yılmazçelik (yay. haz.), Elazığ: Fırat Üniversitesi Ortadoğu Araştırmaları Merkezi Yay.
37. Çiftçi, E.. Gürhan, V.. Ekinci, R. (2022). Osmanlı Devleti’nde Yurtluk-Ocaklık ve Hükümet Sancaklar, İstanbul: Tarih Vakfı Yurt Yayınları.
38. Çiftçi, E.. Gürhan, V.. Ekinci, R. (2022). Osmanlı Devleti’nde Yurtluk-Ocaklık ve Hükümet Sancaklar, İstanbul: Tarih Vakfı Yurt Yayınları.
39. Divan-ı Hümayun Sicilleri Diyarbakır Ahkam Defterleri (2016). Cilt 1-2, Diyarbakır: Dicle Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Yayınları.
40. Divan-ı Hümayun Sicilleri Diyarbakır Ahkam Defterleri (2016). Cilt 1-2, Diyarbakır: Dicle Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Yayınları.
41. Diyarbekir Resmi Vilayet Gazetesi, 2 Teşrinievvel 1285/14 Ekim 1869, Sayı 11.
42. Diyarbekir Resmi Vilayet Gazetesi, 2 Teşrinievvel 1285/14 Ekim 1869, Sayı 11.
43. Durgun, C. (2022). Diyarbekir Vilayet Gazetesi’nin (1-15 Sayıları, H. 1286-M. 1869) Transkripsiyonu ve Değerlendirilmesi, Yayınlanmamış Yüksek Lisans Tezi, Bingöl Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Tarih Anabilim Dalı, Bingöl.
44. Durgun, C. (2022). Diyarbekir Vilayet Gazetesi’nin (1-15 Sayıları, H. 1286-M. 1869) Transkripsiyonu ve Değerlendirilmesi, Yayınlanmamış Yüksek Lisans Tezi, Bingöl Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Tarih Anabilim Dalı, Bingöl.
45. Emecen, F. (1991). “Atıyye-i Seniyye”, TDV İslam Ansiklopedisi, Cilt 4, İstanbul.
46. Emecen, F. (1991). “Atıyye-i Seniyye”, TDV İslam Ansiklopedisi, Cilt 4, İstanbul.
47. Evliya Çelebi Seyahatnamesi. (2001). 4. Kitap, Topkapı Sarayı Bağdat 305 Yazmasının Transkripsiyonu-Dizini İstanbul: Yapı Kredi Yayınları.
48. Evliya Çelebi Seyahatnamesi. (2001). 4. Kitap, Topkapı Sarayı Bağdat 305 Yazmasının Transkripsiyonu-Dizini İstanbul: Yapı Kredi Yayınları.
49. Göyünç, N. (1991). XVI. Yüzyılda Mardin Sancağı, Ankara: TTK.
50. Göyünç, N. (1991). XVI. Yüzyılda Mardin Sancağı, Ankara: TTK.
51. Göyünç, N. (2011). “Diyarbakır Beylerbeyliği’nin İlk İdari Taksimatı”, Tarih Dergisi, Cilt 0, Sayı 23.
52. Göyünç, N. (2011). “Diyarbakır Beylerbeyliği’nin İlk İdari Taksimatı”, Tarih Dergisi, Cilt 0, Sayı 23.
53. Gümüş, E. (2021). Mihrani Ekrad Sancağı: Kadim Bir Aşiret Yurtluk Ocaklığı, Artuklu İnsan ve Toplum Bilim Dergisi, Cilt 6, Sayı 1.
54. Gümüş, E. (2021). Mihrani Ekrad Sancağı: Kadim Bir Aşiret Yurtluk Ocaklığı, Artuklu İnsan ve Toplum Bilim Dergisi, Cilt 6, Sayı 1.
55. Karataş, Y. ve Karasu, D. D. (2017). Osmanlı’dan Cumhuriyet’e Miras Kalan Bir Mesele: Yurtluk- Ocaklık ve Emlak-i Mazbuta Mukabili Maaşların Tasfiyesi, The Journal of Academic Social Science Studies, Sayı 56.
56. Karataş, Y. ve Karasu, D. D. (2017). Osmanlı’dan Cumhuriyet’e Miras Kalan Bir Mesele: Yurtluk- Ocaklık ve Emlak-i Mazbuta Mukabili Maaşların Tasfiyesi, The Journal of Academic Social Science Studies, Sayı 56.
57. Kaya, H. (2016). Bayezid Sancağı Örneğinde Osmanlı İdari Yapısında Yurtluk-Ocaklık Sistemi, Current Research in Social Sciences, Cilt 2, Sayı 1.
58. Kaya, H. (2016). Bayezid Sancağı Örneğinde Osmanlı İdari Yapısında Yurtluk-Ocaklık Sistemi, Current Research in Social Sciences, Cilt 2, Sayı 1.
59. Kılıç, O. (1997). 18. Yüzyılın İlk Yarısında Osmanlı Devleti’nin İdari Taksimatı-Eyalet ve Sancak Tevcihatı, Elazığ: Ceren Matbaacılık.
60. Kılıç, O. (1997). 18. Yüzyılın İlk Yarısında Osmanlı Devleti’nin İdari Taksimatı-Eyalet ve Sancak Tevcihatı, Elazığ: Ceren Matbaacılık.
61. Kılıç, O. (2001). Ocaklık Sancakların Osmanlı Hukukunda ve İdari Tatbikattaki Yeri, Elazığ: F.Ü. Sosyal Bilimler Dergisi, Cilt 11, Sayı 1.
62. Kılıç, O. (2001). Ocaklık Sancakların Osmanlı Hukukunda ve İdari Tatbikattaki Yeri, Elazığ: F.Ü. Sosyal Bilimler Dergisi, Cilt 11, Sayı 1.
63. Kılıç, Ö. (2017). Uygarlık Tarihinde Çermik, İstanbul: Kent Yayınları.
64. Kılıç, Ö. (2017). Uygarlık Tarihinde Çermik, İstanbul: Kent Yayınları.
65. Saito, K. (2018). “16. ve 17. Yüzyıllar Doğu ve Güneydoğu Anadolusu’nda Timarların Çeşitli Biçimleri: Farklı Uygulamalara Tek İsim Koymak”, Osmanlı Araştırmaları Dergisi, Sayı 51.
66. Saito, K. (2018). “16. ve 17. Yüzyıllar Doğu ve Güneydoğu Anadolusu’nda Timarların Çeşitli Biçimleri: Farklı Uygulamalara Tek İsim Koymak”, Osmanlı Araştırmaları Dergisi, Sayı 51.
67. Şeref H. (2009). Şerefname. M. Emin Bozarslan (Türkçeye çeviren), İstanbul: Deng Yay.
68. Şeref H. (2009). Şerefname. M. Emin Bozarslan (Türkçeye çeviren), İstanbul: Deng Yay.
69. Taş, K. Z. (2004). “Hasan Padişah (Uzun Hasan) Kanunları Üzerine Değerlendirmeler”, 1. Uluslararası Oğuzlardan Osmanlıya Diyarbakır Sempozyumu, Diyarbakır Valiliği.
70. Taş, K. Z. (2004). “Hasan Padişah (Uzun Hasan) Kanunları Üzerine Değerlendirmeler”, 1. Uluslararası Oğuzlardan Osmanlıya Diyarbakır Sempozyumu, Diyarbakır Valiliği.
71. Tızlak, F. (1997). Osmanlı Döneminde Keban-Ergani Yöresinde Madencilik (1775-1850), Ankara: Türk Tarih Kurumu.
72. Tızlak, F. (1997). Osmanlı Döneminde Keban-Ergani Yöresinde Madencilik (1775-1850), Ankara: Türk Tarih Kurumu.
73. Toraman, Ö. (2010). Trabzon Eyaletinde Yurtluk-Ocaklık Suretiyle Arazi Tasarrufuna Son Verilmesi (1847-1864), Uluslararası Karadeniz İncelemeleri Dergisi, Cilt 8, Sayı 8.
74. Toraman, Ö. (2010). Trabzon Eyaletinde Yurtluk-Ocaklık Suretiyle Arazi Tasarrufuna Son Verilmesi (1847-1864), Uluslararası Karadeniz İncelemeleri Dergisi, Cilt 8, Sayı 8.
75. Toraman, Ö. (2021). Tanzimat’ın Yurtluk-Ocaklık ve Hükümet Sancaklarda Uygulanması (1839-1864), İstanbul: Yeditepe Yayınevi.
76. Toraman, Ö. (2021). Tanzimat’ın Yurtluk-Ocaklık ve Hükümet Sancaklarda Uygulanması (1839-1864), İstanbul: Yeditepe Yayınevi.
77. Yılmazçelik, İ. (1995). XIX. Yüzyılın İlk Yarısında Diyarbakır (1790-1840), Ankara: Türk Tarih Kurumu.
78. Yılmazçelik, İ. (1995). XIX. Yüzyılın İlk Yarısında Diyarbakır (1790-1840), Ankara: Türk Tarih Kurumu.
79. Yılmazçelik, İ. (2019). Diyarbakır Eyaleti’nin Tanzimat’a Dahil Edilmesiyle Şehir ve Eyalet Yönetiminde Ortaya Çıkan Meseleler, Tanzimat’tan Günümüze Diyarbakır, Cilt 1, Ankara: Manas Yayıncılık.
80. Yılmazçelik, İ. (2019). Diyarbakır Eyaleti’nin Tanzimat’a Dahil Edilmesiyle Şehir ve Eyalet Yönetiminde Ortaya Çıkan Meseleler, Tanzimat’tan Günümüze Diyarbakır, Cilt 1, Ankara: Manas Yayıncılık.