Ders Kitaplarında Osmanlı Tarihi Öğretimine Bir Örnek: Türkiye’de Okutulan Sosyal Bilgiler 7. Sınıf Ders Kitabı ile Kuzey Makedonya’da Okutulan Tarih 7. Sınıf Ders Kitabındaki Osmanlı Tarihi Konularının Karşılaştırılması

Öz

Ders kitapları analizleri, toplumların geçmişten günümüze bilgiyi nasıl aktardıklarını gösterirken diğer toplumlara yönelik duygu ve düşüncelerini de ortaya koyabilmektedir. Bu bağlamda ders kitapları, çocukların kronolojik bir yaklaşımla tarihi anlama ve geçmişle bir bağ kurmalarında mühim etkiye sahiptir. Böylelikle bu çalışmanın amacı, Türkiye’de okutulan 7. sınıf Sosyal Bilgiler ders kitabı ve Kuzey Makedonya’da okutulan 7. sınıf Tarih ders kitabındaki Osmanlı tarihiyle alakalı konuların aktarımının içerik, metinsel yapı ve görsel materyal kullanımı açısından karşlaştırmalı olarak incelemek ve ilgili ülkelerin Osmanlı tarihi öğretimi yaklaşımlarını gözler önüne sergilemektir. Çalışmada nitel araştırma yöntemi tercih edilmiş olup, doküman analizi tekniği kullanılmıştır. Araştırma verileri Türkiye ve Kuzey Makedonya’da resmi ve güncel olmak üzere okutulan ders kitaplarından elde edilmiş ve betimsel analizle çözümlenmiştir. Elde edilen bulgulara göre Türkiye’deki ders kitabında Osmanlı tarihi konularının aktarımında disiplinler arası yaklaşım esas alınmış olup konular siyasi, sosyokültürel ve kurumsal boyutlarıyla ele alınarak oldukça geniş bir biçimde sunulmuştur. Kuzey Makedonya’daki ders kitabındaysa Osmanlı tarihi anlatımı, Balkan merkezli bir bakış açısıyla ve daha sınırlı kapsamda aktarılmıştır. Ayrıca Türkiye’deki ders kitabında Osmanlı Devleti’nin kuruluşu, kökeni, fetihleri, kurumları ile kültürel unsurları ön plana çıkartılırken; Kuzey Makedonya’daki ders kitabındaysa Osmanlı idaresinde Balkanlardaki toplumsal yapı, demografik değişimler ve direniş hareketleri üzerinden bir aktarımın yapıldığı görülmüştür. Nihayetinde her iki ülkenin ilgili ders kitaplarındaki Osmanlı tarihi öğretiminde, ülkelerin vatandaşlarında kimlik oluşturma süreciyle beraber ulusal tarih anlayışlarının benimsetilmesinde doğrudan ilişkili olduğu tespit edilmiştir.

Anahtar Kelimeler

• Ders kitabı
• Türkiye
• Kuzey Makedonya
• Osmanlı tarihi
• tarih

An Example of Teaching Ottoman History in Textbooks: A Comparison of the Ottoman History Topics in the 7th Grade Social Science Textbook Used in Türkiye and the 7th Grade History Textbook Used in North Macedonia

Öz

Textbook analyses not only show how societies transmit knowledge from the past to the present, but also reveal their feelings and thoughts toward other societies. In this context, textbooks play an important aspect in helping children understand history through a chronological approach and establish a connection with the past. Accordingly, the aim of this study is to comparatively examine the presentation of topics related to Ottoman history in the 7th-grade Social Studies textbook used in Türkiye and the 7th-grade History textbook used in North Macedonia in terms of content, textual structure, and the use of visual materials, and to reveal the approaches of the respective countries to the teaching of Ottoman history. In the study, a qualitative research method was preferred and the document analysis technique was used. The research data were obtained from official and currently used textbooks in Türkiye and North Macedonia and were analyzed through descriptive analysis. According to the findings obtained, the presentation of Ottoman history topics in the textbook used in Türkiye is based on an interdisciplinary approach, and the subjects are presented quite extensively by political, sociocultural, and institutional dimensions. In the textbook used in North Macedonia, the narrative of Ottoman history is presented from a Balkan-centered perspective and within a more limited scope. Furthermore, while the Turkish textbook emphasizes the foundation, origins, conquests, institutions, and cultural elements of the Ottoman State, the North Macedonian textbook focuses on the social structure in the Balkans under Ottoman rule, demographic changes, and resistance movements. Ultimately, it has been determined that the teaching of Ottoman history in the textbooks of both countries is directly related to the process of identity formation among their citizens as well as the adoption of national historiographical perspectives.

Anahtar Kelimeler

• Textbook
• Türkiye
• North Macedonia
• Ottoman history
• history

Kaynakça

1. Achoska, V., Georgiev, V., Shabani, F., & Jovanovski, D. (2005). Tarih 8. Sınıf. Üsküp: Tabernacie Yayınları.
2. Acun, F. (2011). Tarihin kaynakları. A. Şimşek (Ed.), Tarih nasıl yazılır? Tarihyazımı için çağdaş bir metodoloji (ss. 119-149). Tarihçi Kitabevi.
3. Akdağ, H. (2014). Sosyal bilgilerin tanımı, amacı, önemi ve Türkiye’deki yeri. In S. Turan, A. M. Sünbül, & H. Akdağ (Eds.), Sosyal bilgiler öğretiminde yeni yaklaşımlar I. Pegem Yayıncılık.
4. Akyol, H. (1999). Bilgi vermeye dayalı metinler ve öğretimi. Çağdaş Eğitim, 253(7), 7-13
5. Alpan, G. (2004). Ders kitaplarındaki grafik tasarımının öğrenci başarısına ve derse ilişkin tutumlarına etkisi. (Yayınlanmamış Doktora Tezi). Ankara Üniversitesi, Ankara.
6. Balcı, A. (2013). Sosyal bilimlerde araştırma. Ankara: Pegem Akademi.
7. Bilmez, B. (2017). Arnavutluk Tarih Ders Kitaplarında Osmanlı/Türk İmgesi. Osmanlı Araştırmaları, 49(49), 343-382. https://doi.org/10.18589/oa.590921
8. Bowen, G. A. (2009). Document analysis as a qualitative research method. Qualitative Research Journal, 9(2), 27-40.

9. Cramer, E. H., Jr., & Castle, J.H.L. (1997). The ‘real’ experts address tektbook issues. Journal of Adolescent & Adult Literacy, 41(4), 282-291.
10. Creswell, J. W. (2013). Nitel araştırma yöntemleri: Beş yaklaşıma göre nitel araştırma ve araştırma desenleri (M. Bütün & S. B. Demir, Çev. Ed.). Siyasal Kitabevi.
11. Demircioğlu, İ. H. (2016). Tarih öğretimi ve öğrenme teorileri. In Ö. Demirel (Ed.), Tarih Öğretim Yöntemleri. Pegem Akademi.
12. Demirkaya, H. (2013). Sosyal bilgiler öğretiminde ders kitabı. In R. Sever & E. Koçoğlu (Eds.), Sosyal bilgiler öğretiminde eğitim teknolojisi ve materyal tasarımı (ss. 89-105). Pegem Akademi Yayıncılık.
13. Denzin, N. K., & Lincoln, Y. S. (1998). Collecting and interpreting qualitative material. Sage
14. Desovali, E. (2022). Makedon tarih yazımında Türk- Osmanlı imajı. Milliyetçilik Araştırma Dergisi, 4(1), 61-91. https://doi.org/10.53425/madergisi.1071011
15. Duman, T., & Çakmak, M. (2003). Ders kitabının nitelikleri. In L. Küçükahmet (Ed.), Konu alanı ders kitabı inceleme kılavuzu (ss. 16-34). Ankara: Nobel Yayınları.
16. Erdoğan, İ. (1995). Çağdaş eğitim sistemleri. İstanbul: Sistem Yayınları.
17. Erkılıç, T. A. & Can, S. (2018). Eğitim yönetimi ders kitaplarının içerik ve fiziksel özellikleri açısından incelenmesi. Anadolu Üniversitesi Eğitim Fakültesi Dergisi (AUJEF), 2(4), 295-307.
18. Gjorgiev, V. (2025). Tarih 7. Sınıf. Üsküp: ALBI Yayınları.
19. Gülersoy, A. E. (2013). İdeal ders kitabı arayışında sosyal bilgiler ders kitaplarının bazı özellikler açısından incelenmesi. International Journal of New Trends in Arts, Sports and Science Education, 2 (1), 8-26.
20. Güneş, F. (2022). Ders kitaplarının özellikleri ve incelenmesi. Sınırsız Eğitim ve Araştırma Derneği Yayınları.
21. Hacısalihoğlu, M. (2020). Makedonya güncel tarih ders kitaplarında Osmanlı- Türk imajı. İçinde M. Hacısalihoğlu (Ed.), Balkan ve Karadeniz ülkelerinde güncel tarih ders kitaplarında Osmanlı-Türk imajı (ss. 227-287). İstanbul: BALKAR.
22. Hamsık, M. J. (1984). Reading, readability and the ESL reader (Doctoral dissertation, Florida State University).
23. Karataş, Z. (2015). Sosyal bilimlerde nitel araştırma yöntemleri. Manevi Temelli Sosyal Hizmet Araştırmaları Dergisi, 1(1), 62-80.
24. Kaymakçı, S., & Er, H. (2013). Sosyal bilgiler öğretim programı ve ders kitaplarında biyografinin kullanımı. Mehmet Akif Ersoy Üniversitesi Eğitim Fakültesi Dergisi, 1(25), 198-224.
25. Keser, H. (2004). İlköğretim 4. Sınıf Bilgisayar Ders Kitaplarının Görsel Tasarım İlkerlerine Göre Değerlendirilmesi. Türk Eğitim Bilimleri Dergisi. 2 (3), 261-280. https://izlik.org/JA28JA89HY
26. Kılıç, A., & Seven, S. (2002). Konu alanı ders kitabı incelemesi. Ankara: Pegem A Yayıncılık.
27. Kılıç, D. (2005). Ders kitabının öğretimdeki yeri. In Ö. Demirel & K. Kıroğlu (Eds.), Konu alanı ders kitabı incelemesi (ss. 38-48). Ankara: Pegem A Yayıncılık.
28. Koro, B. (2022a). Tarih 6. Priştine: Dukagjini Yayınları.
29. Koro, B. (2022b). Tarih 7. Priştine: Albas Yayınları.
30. Koro, B. (2022c). Tarih 8. Priştine: Albas Yayınları.
31. Köksal, H. (2016). İlköğretim sosyal bilgiler dersi öğretim programı. In A. Turan & K. Yıldırım (Eds.), Sosyal Bilgiler Temelleri. Ankara: Anı Yayıncılık.
32. Köstüklü, N. (1999). Sosyal Bilimler ve Tarih Öğretimi (2. Baskı). Konya, Günay Ofset.
33. Kuzu, T. S. (2004). Etkileşimsel model’e uygun okuma öğretiminin Türkçe bilgilendirici metinleri anlama düzeyine etkisi. Ankara Üniversitesi Eğitim Bilimleri Fakültesi Dergisi, 37(1), 55-77.
34. Küçükahmet, L. (2001). Konu Alanı Ders Kitabı İnceleme. Ankara: Nobel Yayın Dağıtım.
35. Marshall, C., & Rossman, G. B. (1999). Designing qualitative research (3rd ed.). Sage.
36. Memişoğlu, H. & Karacabey, İ. (2021). Sosyal bilgiler ders kitaplarında görsel kullanım durumunun incelenmesi. Journal of Social and Humanities Sciences Research,8(65), 92-105.
37. Muhasilović, J. (2015). Bosna Hersek güncel tarih ders kitaplarında Osmanlı/Türk imajı (Yayımlanmamış yüksek lisans tezi). İstanbul Üniversitesi, İstanbul.
38. Müldür, M. ve Şimşek, N. D. (2020). Türkçe ders kitaplarındaki bilgilendirici metinlerin ve yapılarının incelenmesi üzerine bir araştırma. Ana Dili Eğitimi Dergisi, 8(3), 843-867.
39. Ol, C., Yılmaz, F., Demirezer, H., Polat, M., Akpınar, M., Evin, Ö., Çelebi, T., & Yabansu, Y. (2024). Sosyal Bilgiler 5. Sınıf. Ankara: Milli Eğitim Bakanlığı Yayınları.
40. Özçelik, A., Yılmaz, F., Semiz, G., Akpınar, M., Evin, Ö., Çelebi, T., & Korkmaz, Y. (2025). Sosyal Bilgiler 6. Sınıf. Ankara: Milli Eğitim Bakanlığı Yayınları.
41. Özensoy, A. U. (2024). Sosyal Bilgiler 7. Sınıf. Ankara: Yıldırım Yayınları.
42. Öztürk, C. (2002). Sosyal bilgiler: Toplumsal yaşama disiplinler arası bir bakış. C. Öztürk & D. Dilek (Ed.), Hayat bilgisi ve sosyal bilgiler öğretimi: Yapılandırmacı bir yaklaşım (ss. 3-30). Pegem A Yayıncılık.
43. Ristovski, B., Rahimi, Ş., Mladenovski, S., Kiselivovski, S., & Chepreganov, T. (2010). Tarih 8. Sınıf. Çev. B. Nureddin. Üsküp: Albi Yayınları.
44. Saranski, V., Panovski, S., Gjorgiev, V., Gievski, I., Pavlov, K., & Trifunovski, P. (2025). Tarih ve Toplum 6. Üsküp: Ars Lamina Yayıcılık.
45. Seguin, R. (1989). Theelaboration of school textbooks: Methodological guide. UNESCO
46. Şahin, M. (2014). Sosyal bilgiler ders kitaplarının görsel tasarım ilkeleri açısından değerlendirilmesi. Çankırı Karatekin Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 23(1), 31-36.
47. Şahin, T. Y., & Yıldırım, S. (1999). Öğretim teknolojileri ve materyal geliştirme. Ankara: Anı Yayıncılık.
48. Şahingöz, M., & Bilalli, Ş. (2018). Balkanlar’ da eğitim kurumlarında okutulan tarih ders kitaplarında ‘Osmanlı-Türk’ imajı. Cumhuriyet Tarihi Araştırmaları Dergisi, 14(28), 163-182.
49. Şeker, M., & İlhan, G. (2020). Bulgaristan ders kitaplarında Osmnalı ve Türk imajı. İnsan ve Sosyal Bilimler Dergisi, 3(2), 507-524.
50. Taşbaş, E. (2018). 21. Yüzyıla Kadar Türkiye’ de Tarih Öğretimi ve Hedefleri. Akdeniz Üniversitesi Eğitim Fakültesi Dergisi, 1(2), 173-188.
51. Tompkins, G. E. (2000). Teaching writing: Balancing proces and product. Prentice Hall.
52. Tuş, M. (2015). Tarihçi ve kaynak. In A. Şimşek (Ed.). Tarih için metodoloji (ss. 232- 236). Ankara: Pegem Akademi.
53. Türkoğlu, A. (2012). Karşılaştırmalı eğitim nedir? In S. Aynel (Ed.), Karşılaştırmalı eğitim yansımaları (ss.1-12), Ankara: Pegem Akademi Yayınları.
54. Tütüncü, G., & Ünal, N. (2019). Karşılaştırmalı tarih: Doğuşu, gelişimi, metodolojisi ve Türkiye’ deki durumu. Al-Farabi International Journal on Social Sciences, 3(4), 80-96
55. Ural, S. (2014). Makedonya’da 6, 7 ve 8. sınıf Türkçe tarih ders kitaplarında Osmanlı-Türk algısı, Tarih Okulu Dergisi, 7(19), 797-826.
56. Yalın, H. İ. (1996b, 4-5 Ekim). Ders kitaplarının değerlendirilmesi. 6. Milli Eğitim Sempozyumu, Kütahya, Türkiye.
57. Yıldırım, A. (1996). Disiplinler arası öğretim kavramı ve programlar açısından doğurduğu sonuçlar. Hacettepe Üniversitesi Eğitim Fakültesi Dergisi, 12(12), 89-84.
58. Yıldırım, A., & Şimşek, H. (2006). Nitel araştırma yöntemleri. Ankara: Seçkin Yayıncılık.
59. Yıldız, Ö. (2002). Türkiye’de tarih öğretiminde işbirlikli öğrenme yönteminin uygulanışı (Yayınlanmamış Yüksek Lisans Tezi). Dokuz Eylül Üniversitesi, İzmir.