Türkçe Ders Kitaplarında Doğal Afet Söylemi Üzerine Bir İnceleme

Öz

Bu çalışmada Türkçe ders kitaplarının doğal afetlere yer verme durumunun belirlenmesi ve bu yolla ilgililere bir bakış açısı kazandırılması amaçlanmıştır. Çalışma nitel araştırma paradigmasına uygun olarak gerçekleştirilmiş, verilerin toplanmasında ve analizinde doküman analizi tekniğine başvurulmuştur. Beşinci sınıflar, 2012 yılındaki değişiklikle ortaokula dâhil edildikleri için bu tarihten önce ortaokul seviyesinde veri elde edilemeyeceğinden beşinci sınıf ders kitapları araştırmaya dâhil edilmemiştir. Çalışma, ortaokul bir, iki ve üçüncü sınıflar ile ilköğretim altı, yedi ve sekizinci sınıflarla sınırlandırılmıştır. Bütünsel bir bakış açısı sağlanabilmesi amacıyla zaman aralığı geniş tutulmuştur. Rastgele seçilen ders kitaplarının en eskisi 1938 yılında yayımlanmıştır. Çalışmadaki bulgulardan hareketle Türkçe ders kitaplarında doğal afetlere yeterince yer verilmediği, yer verilen doğal afet adlarının genel olarak mecaz anlamda kullanıldığı, doğal afetlerin geçtiği metinlerin bu konuda bilinç kazandırmaktan ve farkındalık uyandırmaktan uzak olduğu sonucuna ulaşılmıştır. Ulaşılan sonuçlardan hareketle ders kitabı hazırlayıcılarına doğal afet bilinci kazandırma konusunda eğitim verilmesi, ders kitaplarında doğal afetle ilgili bölümlere yer verilmesi, benzer çalışmaların farklı örneklem ve okul seviyeleriyle gerçekleştirilmesi önerilmektedir.

Anahtar Kelimeler

• Doğal afet
• eğitim
• ana dili eğitimi
• ders kitabı
• doğal afet söylemi

An Examination of Natural Disaster Discourse in Turkish Textbooks

Öz

In this study, it is aimed to determine the extent to which Turkish textbooks include natural disasters and to provide a perspective to those concerned in this way. The study was conducted in accordance with the qualitative research paradigm and document analysis technique was used in data collection and analysis. Fifth-grade textbooks were not included in the study, as fifth grades were incorporated into middle school education following the reform introduced in 2012; therefore, no middle-school-level data could be obtained for the period prior to this date. The study was limited to the first, second and third grades of middle school and the sixth, seventh and eighth grades of primary school. The time period was kept wide in order to provide a holistic perspective. The oldest of the randomly selected textbooks was published in 1938. Based on the findings of the study, it was concluded that natural disasters are not sufficiently covered in Turkish textbooks, the names of natural disasters are generally used metaphorically, and the texts in which natural disasters are mentioned are far from raising awareness on this issue. Based on the findings obtained, it is recommended that textbook developers be provided with training on raising awareness of natural disasters, that sections related to natural disasters be included in textbooks, and that similar studies be conducted with different samples and educational levels.

Anahtar Kelimeler

• Natural disasters
• education
• mother tongue education
• textbook
• natural disaster discourse

Kaynakça

1. AFAD. (2023, 10 Temmuz). https://www.afad.gov.tr/afet-turleri.
2. Akın, Z. ve Öztürk, E. (2021). Değer eğitimi sürecinde okul–aile işbirliği: bir nitel çalışma, Değerler Eğitimi Dergisi, 19(42), 73-112.
3. Argın, Y. (2023). Doğal afetlerde sosyal medya kullanımı: 2023 Kahramanmaraş depremi özelinde Twitter örneği, İnsanat Sanat Tasarım ve Mimarlık Araştırmaları Dergisi, 3(1), 140-165.
4. Armstrong, C. (2023, 17 Temmuz). Key methods used in qualitative document analysis. https://papers.ssrn.com/sol3/papers.cfm?abstract_id=3996213
5. Astuti, R. W., Waluyo, H. J. and Rohmadi, M. (2019). Character education values in animation movie of nussa and rarra, Budapest International Research and Critics Institute-Journal (BIRCI-Journal), 2(4), 215-219.
6. Bilen E. ve Polat M. (2022). Opinions of the teacher candidates concerning earthquake awareness, Türk Deprem Araştırmaları Dergisi, 4(1), 155-173.
7. Bowen, G. A. (2009). Document analysis as a qualitative research method, Qualitative Research Journal, 9(2), 27-40.
8. Boyacı, Ş. D. B. ve Özer, M. G. (2019). Öğrenmenin geleceği: 21. yüzyıl becerileri perspektifiyle Türkçe dersi öğretim programları, Anadolu Journal of Educational Sciences International, 9(2), 708-738.

9. Çetin, S. (2022). 7. sınıf Türkçe ders kitaplarında ortak temalardaki metinlerin Türkçe dersi öğretim programındaki değerler eğitimi kapsamında incelenmesi, Türkiye Sosyal Araştırmalar Dergisi, 26 (12), 491-504.
10. Değirmenci, Y., Kuzey, M. ve Yetişensoy, O. (2019). Sosyal bilgiler ders kitaplarında afet bilinci ve eğitimi. e-Kafkas Journal of Educational Research, 6(2), 33-46.
11. Derse, G. E. ve Coşkun, H. (2021). Türkçe ders kitabındaki metinlerin değerler eğitimi açısından incelenmesi ve öğretmen görüşlerine göre değerlendirilmesi, Değerler Eğitimi Dergisi, 19(41), 9-35.
12. Djikic, M., Oatley, K. and Carland, M. (2012). Genre or artistic merit?: The effect of literature on personality, Scientific Study of Literature, 2(1), 25-36.
13. Doğaner, A. (2022). Sürdürülebilir ekonomik kalkınma için Türkiye’de dirençli şehirler, Çevre Şehir ve İklim Dergisi, 1(2), 59-80.
14. Ekinci, R., Büyüksaraç, A., Ekinci, Y. L. ve Işık, E. (2020). Bitlis ilinin doğal afet çeşitliliğinin değerlendirilmesi, Doğal Afetler ve Çevre Dergisi, 6(1), 1-11.
15. Emiroğlu, S. (2023). Dil öğretiminde izlemenin yeri: İzleme bir dil becerisi midir? Milli Eğitim Dergisi 52 (239), 2107-2132.
16. Erdin, H. E., Çelik, H. Z., Aydın, M. B. S. ve Partigöç, N. S. (2023). Afet ve acil durumlarda sosyal altyapı alanlarının toplanma alanı olarak belirlenme kriterleri ve yöntemi. Türk Deprem Araştırma Dergisi, 5(1), 1-21.
17. Ghicov, A. (2018). Education for values: from authentic text to the personality of the reader and cultivated speaker, Education for Values-Continuity and Context, (5), 153-158.
18. İçme, T. ve Büyük, U. (2023). Türkiye’de deprem eğitimi: Fen bilimleri ders kitaplarının deprem eğitimine yönelik analizi. MANAS Sosyal Araştırmalar Dergisi, 12(3), 944-958.
19. Karacaoğlu, M.Ö., Dağ, M. ve Uzun, O. (2021). Türkçe ders kitaplarındaki yazma etkinliklerinin incelenmesi, IBAD Sosyal Bilimler Dergisi, (10), 96-126.
20. Karagül, S. (2019). Ortaokul Türkçe ders kitaplarında yer alan öykü metinlerindeki karakter geliştirme yollarının incelenmesi, Başkent University Journal of Education, 6(2), 293-303.
21. Kaya Odaman, H. ve Alakavuk, E. (2022). Mevcut bir kamu binasinin deprem güvenliğinin incelenmesi. Türk Deprem Araştırma Dergisi, 4(1), 61-72.
22. Kaya, M. ve Aydın, E. (2023). Ortaokul öğrencilerinin Türkçe ders kitaplarında yer alan metinlerdeki karakterleri rol-model alma durumlarının incelenmesi, Ihlara Eğitim Araştırmaları Dergisi, 8(1), 31-40.
23. Kekic, D. and Milenkovic, M. (2019). Disaster risk reduction through education. Danı Arčıbalda Rajsa Archıbald Reiss Days (2015). 107-115.
24. Küçükoğlu, A., Albayrak, F. ve Serin, N. (2020). Değerler eğitimi bağlamında Türkçe dersi: Program ve ders kitaplarının karşılaştırmalı incelenmesi, Journal of Mother Tongue Education/Ana Dili Eğitim Dergisi, 8(4), 1499-1518.
25. Kurudayıoğlu, M., Baş, B. ve Aytan, N. (2013). 7 sınıf Türkçe ders kitaplarındaki hikâyelerin karakter eğitimi açısından incelenmesi, Ana Dili Eğitimi Dergisi,1 (4), 22-37.
26. Marlowe, M. and Maycock, G. (2001). Using literary texts in teacher education to promote positive attitudes toward children with disabilities, Teacher Education and Special Education, 24(2), 75-83.
27. Maryani, E. (2021). The role of education and geography on disaster preparedness. In IOP Conference Series: Earth and Environmental Science, 683 (1), 1-9.
28. Mete, G. (2021). Ortaokul öğrencilerinin eleştirel düşünme becerilerinin incelenmesi, Ana Dili Eğitimi Dergisi, 9(2), 492-509.
29. Mutlu, H. H. ve Dinç, S. (2019). 6. sınıf Türkçe ders kitabı’nda yer alan temalardaki metinlerin kök değerlerle ilişkisi, Ana Dili Eğitimi Dergisi, 7(4), 1048-1062.
30. Önal, H. (2019). Temel eğitim ders kitaplarında afet olayları ile ilgili kavramlarda görülen eksiklikler. Turkish Journal of Social Research/Turkiye Sosyal Araştırmalar Dergisi, 23(1), 177-191.
31. Özbaşı, S. (2020). Türkçe dersi öğretim programındaki kök değerler çerçevesinde Aytül Akal masallarının incelenmesi, IBAD Sosyal Bilimler Dergisi, (8), 178-192.
32. Patton, M. Q. (2005). Qualitative research. İçinde B. Everitt ve D. Howell (Eds.), (Encyclopedia of Statistics in Behavioral Science (ss. 1-3). John Wiley & Sons, Ltd.
33. Puspitasari, D., Widodo, H. P., Widyaningrum, L., Allamnakhrah, A. and Lestariyana, R. P. D. (2021). How do primary school English textbooks teach moral values? A critical discourse analysis, Studies in Educational Evaluation, 70, 1-11.
34. Şimşek, Ş. (2020). Çocuk edebiyatında değerler eğitimi. Ş. Şimşek ve Funda Bulut (Eds.), Çocuk Edebiyatı Yazarlarinin Kaleminden Değerler Eğitimi (ss. 9-19). Akademisyen Kitabevi.
35. Stepanova, N., Amelina, I., Gromenko, M. and Kovaleva, T. (2021). Personality development potential of a literary text in digitalized teaching of RFL, ARPHA Proceedings, 4, 920-932.
36. Weber, R. P. (1989). Basic content analysis. Sage.
37. Westbrook, M. and Harvey, M. (2023). Framing health, behavior, and society: A critical content analysis of public health social and behavioral science textbooks. Critical Public Health, 33(2), 148-159.
38. Yalman, N. ve Yalman, Y. (2019). Deprem eğitiminin İstanbul’da ortaöğretim öğrencilerinin deprem bilincinin arttırılmasına etkisi. Atlas Journal, 5(17), 140-155.
39. Yegen, Ü. (2021). Beyin temelli öğrenme ve Türkçe eğitimi. Astana Yayınları