Osmanlı İmparatorluğu ve Modern Devletlerde Dil Politikaları: Kültürel Duyarlılık ve Egemenlik Yaklaşımlarının Karşılaştırılması

Öz

Dil politikaları, bir devletin sadece eğitim ve iletişim stratejisini değil, aynı zamanda toplumsal uyum, kültürel çeşitlilik ve egemenlik anlayışını da yansıtır. Osmanlı İmparatorluğu, çok kültürlü yapısı gereği farklı etnik ve dini topluluklara kendi dillerini koruma ve kullanma hakkı tanımış; resmî dil olan Türkçeyi ise dayatmacı değil, yönetim dili olarak konumlandırmış ve bu yaklaşımın sonucu olarak Türkçe, coğrafyanın tamamına yayılmıştır. Günümüzde Osmanlı topraklarından ayrılan ülkelerde hâlâ Türkçe konuşan nesillerin varlığı bunun bir delilidir. Osmanlının millet sistemi, bünyesindeki farklı dil ve kültürlerin bir arada yaşamasına olanak tanımış, devletin egemenlik anlayışı çoğunlukla din merkezli bir yapıyla çok dilliliği tolere etmiştir. Buna karşılık modern ulus-devletlerde dil, çoğu zaman ulusal kimliğin kurucu ögesi olarak değerlendirilmiş, tek dillilik idealiyle farklı dillerin bastırılması veya yok sayılması yoluna gidilmiştir. Bu bağlamda çalışmada Osmanlı ve modern devletleri kıyaslamak açısından “Osmanlı İmparatorluğunda çok dilliliğin nasıl işlevsel kılındığı; modern devletlerin dil politikalarını hangi egemenlik anlayışıyla şekillendirdiği; Birleşmiş Milletlerin resmî dilleri ve dil hakları bildirgelerinin küresel çok kültürlülük anlayışı açısından neyi ifade ettiği başlıkları üzerinden durum betimlemesi yapılmıştır. Osmanlı İmparatorluğunun çok dillilik uygulaması, modern ulus-devletler ve BM sözleşmelerindeki dil haklarıyla karşılaştırılmış, bu karşılaştırma kültürel haklar ve egemenlik anlayışı bakımından değerlendirilmiştir. Sonuç olarak, dil hakları devletler için hassas bir alandır; bu nedenle milliyetçilik kavramına bağlı olarak dil, ülkelerin bölünmez yapısını zedelemeyecek bir özenle ele alınmalıdır. Ayrıca modern devletlerin dil politikalarında kültürel duyarlılığı merkeze alan çoğulcu ve kapsayıcı yaklaşımları benimsemeleri, hem toplumsal barış hem de bireysel haklar açısından gereklidir.

Anahtar Kelimeler

• Çok dillilik
• dil hakkı
• dil politikaları
• kültürel duyarlılık
• Osmanlı İmparatorluğu

Etik Beyan

Araştırma etik kurul izni gerektirmemektedir.

Language Policies In The Ottoman Empire and Modern States: A Comparison of Cultural Sensitivity and Sovereignty Approaches

Öz

Language policies reflect not only a state's education and communication strategy, but also its understanding of social harmony, cultural diversity, and sovereignty. Due to its multicultural structure, the Ottoman Empire granted different ethnic and religious communities the right to preserve and use their own languages, positioning Turkish, the official language, as the language of administration rather than imposition. As a result of this approach, Turkish spread throughout the region. The existence of generations still speaking Turkish in countries that have since separated from Ottoman lands is a testament to this. The Ottoman nation system allowed for the coexistence of diverse languages and cultures within its borders, and the state's understanding of sovereignty was largely religion-centered and tolerated multilingualism. In contrast, in modern nation-states, language has often been considered a constitutive element of national identity, while the ideal of monolingualism has led to the suppression or ignorance of different languages. In this context, the study compares Ottoman and modern states by describing the situation through the following headings: "How multilingualism was operationalized in the Ottoman Empire?"; "What understanding of sovereignty shaped the language policies of modern states?"; and "What the United Nations' official languages and language rights declarations express in terms of global multiculturalism." The Ottoman Empire's multilingualism was compared to the language rights of modern nation-states and UN conventions, and this comparison was evaluated in terms of cultural rights and sovereignty. As a result, language rights are a sensitive issue for states; therefore, in connection with the concept of nationalism, language should be addressed with care so as not to undermine the indivisible structure of countries. Furthermore, it is necessary for modern states to adopt pluralistic and inclusive approaches that place cultural sensitivity at the center of their language policies, both for social peace and for individual rights.

Anahtar Kelimeler

• Cultural sensitivity
• language policies
• language rights
• multilingualism
• Ottoman Empire

Etik Beyan

The research does not require ethics committee approval.

Kaynakça

1. Açık, F. (2013). Dil politikaları bağlamında Türkçenin öğretimi [PDF file]. http://turkoloji.cu.edu.tr/pdf/fatma_acik_dil_politikalari_turkcenin_ogretimi.pdf
2. Alba, R., Logan, J., Lutz, A., & Stults, B. (2002). Only English by the third generation? Loss and preservation of the mother tongue among the grandchildren of contemporary immigrants. Demography, 39(3), 467–484.
3. Antonova, V. (2007). Diversity management and concepts of multiculturalism in Russia. CEU Center for Policy Studies.
4. Banks, J. A. (2008). An introduction to multicultural education (4th ed.). Pearson Education.
5. Bennett, M. J. (1993). Towards ethnorelativism: A developmental model of intercultural sensitivity. In R. M. Paige (Ed.), Education for the intercultural experience (pp. 21–71). Intercultural Press.
6. Beykont, Z. (2002). Amerika’da eğitim dili politikaları ve "öteki" diller. Kültür ve İletişim, 5(2), 77–97.
7. Bulut, G. (2017). Çin’de uygulanan dil politikaları ve Uygur Türklerinin durumu. International Journal of Language Academy, 5(1), 278-289.
8. Constitution of the Russian Federation. (2020). Garant Legal Information System. http://www.constitution.ru/en/10003000-02.htm

9. Council of Europe. (2020). Common European Framework of Reference for Languages: Learning, teaching, assessment. Companion Volume.
10. Eraydın Virtanen, Ö. (2003). Dil politikalarının milliyetçilik hareketlerindeki tarihsel kökenleri (Dil politikalarının kökenleri). In E. Uzpeder (Ed.), Avrupa Birliği sürecinde dil hakları (pp. 18–21). Helsinki Yurttaşlar Derneği Yayınları.
11. Gündoğar, H. (2012). Almanya’da göçmen dillerine yönelik politikalar ve bu politikaların Türklerin sosyal yaşamına etkisi (Uzmanlık tezi). T.C. Başbakanlık Yurtdışı Türkler ve Akraba Topluluklar Başkanlığı.
12. Hakuta, K., Ferdman, B. M., & Diaz, R. M. (1986). Bilingualism and cognitive development: Three perspectives and methodological implications (Technical Report Series No. 2). University of California, Center for Language Education and Research.
13. Hamel, C., Huschek, D., Milewski, N., & de Valk, H. (2012). Union formation and partner choice. In M. Crul, J. Schneider, & F. Lelie (Eds.), The European second generation compared: Does the integration context matter? (pp. 225–284). Amsterdam University Press.
14. Han Çinlisi. (2025). https://tr.wikipedia.org/wiki/Han_%C3%87inlisi
15. Huebner, T., Davis, K. A., & Lo, B. J. (1999). Sociopolitical perspectives on language policy and planning in the USA. John Benjamins.
16. İnalcık, H. (2003). Osmanlı İmparatorluğu Klasik Çağ (1300–1600) (R. Sezer, Çev.). Yapı Kredi Yayınları.
17. İnalcık, H. (2006). Doğu Batı: Makaleler I (3. bs.). Doğu Batı Yayınları.
18. Jett, S. C., & Roberts, L. (2004). Modern world nations: France. Chelsea House Publishers.
19. Judge, A. (2007). Regional languages not official elsewhere: Breton, Corsican, Franco-Provençal, Occitan and the langues d’oïl. In Linguistic policies and the survival of regional languages in France and Britain (pp. 93–119). Palgrave Macmillan. https://doi.org/10.1057/9780230286177_7
20. Kessler, C., & Quinn, M. E. (1982). Cognitive development in bilingual environments. In B. Hartford, A. Valdman, & C. R. Foster (Eds.), Issues in international bilingual education (pp. 53–79). Springer.
21. Koloğlu, O. (1985). Osmanlı basını içeriği ve rejimi. Tanzimat’tan Cumhuriyet’e Türkiye Ansiklopedisi-I (pp. 68–93). İletişim Yayınları.
22. Kramsch, C. (1998). Language and culture. Oxford University Press.
23. Lee-Hammond, L., & Jackson-Barrett, E. (2019). Indigenous children’s linguistic rights in the 21st century: Intentions and tension in practice. International Journal of Early Childhood.
24. Leibowitz, A. H. (1974). Language as a means of social control [Paper presentation]. VIII World Congress of Sociology, University of Toronto, Toronto, Canada.
25. Lewis, B. (1993). Modern Türkiye’nin doğuşu (M. Kıratlı, Çev.). TTK Yayınları.
26. Medenî ve Siyasî Haklara İlişkin Uluslararası Sözleşme. (2003). https://www5.tbmm.gov.tr/Tutanak. Minsafina, A. (2023). Rusya'nın Dil Politikası Kapsamında Tatarcanın Güncel Durumu. Yeni Türkiye, 29(132), 119-133.
27. Orhan, S. (2017). Dil politikaları ve dil hakları üzerine teorik çerçeve. İnönü Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi, 8(2), 331–362.
28. Ouedraogo, R. M. (2000). Language planning and language policies in some selected West African countries. International Institute for Capacity Building in Africa.
29. Özyurt, C. (2004). Osmanlı’da resmi ulusçuluk ve dil politikası. Selçuk İletişim Dergisi, 3(3), 155–165.
30. Sadoğlu, H. (2003). Türkiye’de ulusçuluk ve dil politikaları. İstanbul Bilgi Üniversitesi Yayınları.
31. Schiffman, H. F. (1996). Linguistic culture and language policy. Routledge.
32. Silman, Ş. G. (2012). Transformation and persistence of language regimes: A comparative analysis of language politics in France and Turkey Unpublished master’s thesis. Koc University.
33. Simpson, A. (2008). Language and national identity in Africa. Oxford University Press.
34. Smith, A. D. (1994). Milli kimlik (B. S. Şener, Çev.). İletişim Yayınları.
35. Souza, H. (2000). Language loss and language gain in the Brazilian community: The role of schools and families. In Z. F. Beykont (Ed.), Lifting every voice: Pedagogy and politics of bilingualism (pp. 7–20). Harvard Education Publishing Group.
36. Tacar, P. (1996). Kültürel haklar, dünyadaki uygulamalar ve Türkiye için bir model önerisi. Gündoğan Yayınları.
37. Veltman, C. (1983). Language shift in the US. Mouton.
38. Veltman, C. (2000). The American linguistic mosaic: Understanding language shift in the US. In S. L. McKay & S. C. Wong (Eds.), New immigrants in the United States: Readings for second language educators (pp. 58–94). Cambridge University Press.
39. World Uyghur Congress. (2014). Uyghur mother tongue rights in East Turkestan (China).