Dîvânu Lugâti’t-Türk’te Oğuzca Kaydıyla Verilen Bazı Kelimelerin Çağdaş Uygurcadaki Görünümü Üzerine Notlar

Yıl 2025, Cilt: 7 Sayı: 2, 265 - 292, 31.12.2025

Sanat Gülen

https://doi.org/10.46614/ijous.1838233

Öz

Türkçenin tarihî süreci içerisinde Oğuzca ve Çağdaş Uygurca kökleri aynı yere gitse de tarihî ve coğrafi sebeplerden dolayı birbirinden gitgide uzaklaşan Türkçenin iki kolu sayılmaktadır. Türkoloji çalışmalarında Karahanlı döneminden sonra Çağatayca etkisi altında olan Çağdaş Uygurca ‘Doğu’ grubunda, Batı’ya göç eden ve XIII. yüzyılda yazı dili oluşturan Oğuzların dili ise ‘Batı’ grubunda değerlendirilmektedir. Batı’ya göçen Oğuzlar ve onların dili olan Oğuzca ile Çağdaş Uygurca arasında söz varlığı bağlamında tarihî geçmişten gelen ortaklıklar devam etmiştir. Bu çalışmada Dîvânu Lugâti’t-Türk’te Oğuzca kaydıyla verilen yirmi iki kelime üzerinde durulmuştur: aşlıḳ, ayrıḳ, alma, aŋla-, atlan-, ayıt-, bayram, boḳ, çanaḳ, çat-, ekin, idiş, ilik, kemi, kök, sınuk, sörçek, töl, yaz-, yeŋ-, yut-. Bu kelimelerin tarihî dönemlerdeki durumları ele alınmış, Çağdaş Uygurcadaki biçimleri, geçirdiği fonetik ve anlamsal değişiklikleri üzerinde durulmuştur.

Anahtar Kelimeler

Çağdaş Uygurca , Oğuz Türkçesi , Oğuzca Söz Varlığı

Notes on the Contemporary Uyghur Forms of Some Words Recorded as Oghuz in Dîvânu Lugâti’t-Türk

Öz

Although Oghuz and Modern Uyghur share the same roots in the historical development of the Turkish language, they are considered two distinct branches of Turkish that have gradually diverged from each other due to historical and geographical reasons. In Turkology studies, Modern Uyghur, which was influenced by Chagatai after the Kharakhanid period, is classified in the ‘Eastern’ group, while the language of the Oghuz, who migrated to the West and formed a written language in the 13th century, is classified in the ‘Western’ group. The historical connections between the Oghuz Turks who migrated westward and their language, Oghuz, and Modern Uyghur have continued in terms of vocabulary. This study focuses on twenty-two words recorded in Oghuz in the Divânu Lugâti't-Turk: ašlıḳ, ayrıḳ, alma, aŋla-, atlan-, ayıt-, bayram, boḳ, çanaḳ, çat-, ekin, idiş, ilik, kemi, kök, sınuk, sörçek, töl, yaz-, yeŋ-, yut-. The historical periods of these words are examined, and their forms in Modern Uyghur, along with the phonetic and semantic changes they have undergone, are discussed.

Anahtar Kelimeler

Modern Uyghur , Oghuz Turkic , Oghuz Vocabulary.

Kaynakça

• Banguoğlu, T. (1988). “Oğuz lehçesi üzerine”. Türk Dili Araştırmaları Yıllığı-Belleten 1960, 23-48.
• Boeschoten, H. (2022). A Dictionary of Early Middle Turkic, by with the Editorial Assistance of J. O'Kane. Brill: Leiden-Boston.
• Clauson, G. (1960). Sanglax A Persian Guide to the Turkish Language by Muhammad Mahdī Xān. Facsimile Text with an Introduction and Indices. London : Luzac.
• Clauson, G. (1972). An Etymological Dictionary of Pre-Thirteenth Century Turkish. Oxford: Oxford University Press.
• Çoban, M. S. (2005). Divânü Lugati’t-Türk’te Geçen ‘Oğuzca’ Kayıtlı Dil Malzelesi. (Yayımlanmamış yüksek lisans tezi). Ankara Üniversitesi, Ankara.
• Dankoff, R. & Kelly, J. (1982). Maḥmūd al-Kāšγarī, Compendium of The Turkic Dialects (Dīwān luγāt at-Turk) I. Cambridge: Harvard University Press.
• Dankoff, R. & Kelly, J. (1984). Maḥmūd al-Kāšγarī, Compendium of The Turkic Dialects (Dīwān luγāt at-Turk) II. Cambridge: Harvard University Press.
• Dankoff, R. & Kelly, J. (1985). Maḥmūd al-Kāšġarī, Compendium of The Turkic Dialects (Dīwān luγāt at-Turk) III. Cambridge: Harvard University Press.
• Ercilasun, A. B. & Akkoyunlu, Z. (2014). Dîvânu Lugâti’t-Türk (Giriş-Metin-Çeviri-Notlar-Dizin). Ankara: TDK Yayınları.
• Erdal, M. (1991). Old Turkic Word Formation I-II. Wiesbaden: Otto Harrassowitz.
• Güzel, F. (2025). “Dîvânu Lugâti’t-Türk’te Oğuzca Kaydıyla Verilen Bazı Kelimeler Üzerine Notlar”. Selçuk Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Dergiis, 64: 129-147.
• Hauenschild, I. (2006). Botanica und zoologica im Babur-name : Eine lexikologische und kulturhistorische Untersuchung. Wiesbaden : Harrassowitz Verlag.
• Kaçalin, M. S., Ölmez, M. (2023). Dîvânu Lugâti’t-Türk: Türk Dilinin İlk Sözlüğü. İstanbul: Vakıfbank Kültür Yayınları.
• Kaçalin, M. S. (2011). Niyāzī. Nevâyî'nin Sözleri ve Çağatayca Tanıklar: El-Luġātu'n-Nevāʾiyye ve 'l-İstişhādātu'l-Caġātāʾiyye; Giriş, Metin, Dizinler, Tıpkıbası. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.
• Kaçalin, M. S. (2019). Mahmûd el- Kâşgarî- Dîvânu Lugâti’t-Turk. İstanbul: Kabalcı Yayınları.
• Karahan, A. (2013). Dīvānu Luġāti’t-Türk’e Göre XI. Yüzyıl Türk Lehçe Bilgisi. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.
• Karahan, A. (2015). “Dīvānu Luġāti’t-Türk’e Göre Oğuzca”. (T. Gündüz & M. Cengiz, ed.). Oğuzlar: Dilleri, Tarihleri Ve Kültürleri: 5. Uluslararası Türkiyat Araştırmaları Sempozyumu Bildirileri. Ankara: HÜ Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü Yayınları: 41-60.
• Komisyon. (1990). UTİL, A–P: Uyġur Tiliniŋ İzahliḳ Luġiti. Beijing: Milletler Neşriyati.
• Komisyon. (1991). UTİL, T–X: Uyġur Tiliniŋ İzahliḳ Luġiti. Beijing: Milletler Neşriyati.
• Komisyon. (1992). UTİL, D–F: Uyġur Tiliniŋ İzahliḳ Luġiti. Beijing: Milletler Neşriyati.
• Komisyon. (1994). UTİL, Ḳ–L: Uyġur Tiliniŋ İzahliḳ Luġiti. Beijing: Milletler Neşriyati.
• Komisyon. (1998). UTİL, V–Y: Uyġur Tiliniŋ İzahliḳ Luġiti. Beijing: Milletler Neşriyati.
• Komisyon. (1999). UTİL (K): Uyġur Tiliniŋ İzahliḳ Luġiti Ḳisḳartilmisi. Ürümçi: Şincaŋ Helḳ Neşriyati.
• Komisyon. (2011). Hazirḳi Zaman Uyġur Tiliniŋ İzahliḳ Luġiti. Ürümçi: Şincaŋ Helḳ Neşriyati.
• Korkmaz, Z. (2005). “Kâşgarlı Mahmud ve Oğuz Türkçesi”. Türk Dili Üzerine Araştırmalar I. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları: 241-253.
• Nadzhip, E. N. (1968). Uygursko-Russkiy Slovar’. Moskva: Sovetskaya Ensiklopediya Neşriyati.
• Necip, E. N. (2013). Yeni Uygur Türkçesi Sözlüğü (çev. İ. Kurban). Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.
• Röhrborn, K. (2010). Uigurisches Wörterbuch. Sprachmaterial der vorislamischen türkischen Texte aus Zentralasien. Neubearbeitung. I. Verben. Band 1: ab- – äzüglä-. Stuttgart: Franz Steiner Verlag.
• Röhrborn, K. (2017). Uigurisches Wörterbuch. Sprachmaterial der vorislamischen türkischen Texte aus Zentralasien. Neubearbeitung. II. Nomina – Pronomina – Partikeln. Band 2: aš – äžük. Stuttgart: Franz Steiner Verlag.
• Schwarz, H. G. (1992). An Uyghur-English Dictionary. Bellingham, Washington: Western Washington University.
• Shaw, R. B. (2014). Kaşgar ve Yarkend Ağzı Sözlüğü (çev. F. Yıldırım). Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.
• St. John, D. (1997). Uyġurçe-İngilizçe Luġet [A concise Uighur-English dictionary]. Ürümçi: Şincaŋ Helḳ Neşriyati.
• Tekin, T. (1991). “New Examples of Zetacism”. Türk Dilleri Araştırmaları Dergisi, 1: 145-150.
• Toparlı, R., Vural, H. & Karaatlı, R. (2007). Kıpçak Türkçesi Sözlüğü. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.
• Ünlü, S. (2012a). Karahanlı Türkçesi Sözlüğü. Konya: Eğitim Kitabevi.
• Ünlü, S. (2012b). Harezm Altınordu Türkçesi sözlüğü. Konya: Eğitim Kitabevi.
• Ünlü, S. (2013). Çağatay Türkçesi Sözlüğü. Konya: Eğitim Kitabevi.
• Wilkens, J. (2021). Handwörterbuch des Altuigurischen (Eski Uygurcanın el sözlüğü). Göttingen: Universitätsverlag Göttingen.
• Yıldız, M. & Ölker, G. (2009). “Dîvânü Lugâti’t-Türk’teki Oğuzca Kelimelerin Dede Korkut Hikâyelerindeki Durumu”. Selçuk Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Dergisi, 26: 1-19.
• Yüce, N. (2007). “Oğuzca”. TDV İslâm Ansiklopedisi, C. 33. Ankara: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları: 321-325.