Bütçe Açıkları, Özel Tasarruflar Ve Doğrudan Yabancı Yatırımlar Arasındaki Nedensellik İlişkisi: Türkiye Örneği

Öz

Bütçe açıkları, özel tasarruflar ve doğrudan yabancı yatırımlar arasındaki (DYY) ilişki, makroekonomik istikrar ve sürdürülebilir büyüme açısından, özellikle gelişmekte olan ülkelerde önemli rol oynamaktadır. Kamu mali alanında meydana gelen dengesizlikler, ulusal tasarruf seviyelerini etkileyerek yatırımların finansman yapısını değiştirmektedir. Bu durumda dış sermaye girişlerine olan bağımlılığı arttırmaktadır. Ulusal tasarruflar, kamu ve özel tasarrufların toplamından oluşmaktadır. Kamu tasarruflarındaki düşüş, özel tasarruflar artmadığı sürece toplam tasarrufları azalmasına yol açmaktadır. Tasarrufların yatırımları karşılamada yetersiz kaldığı durumlarda, ülkeler dış kaynaklara yönelmektedir. DYY, daha uzun vadeli ve üretken nitelikte olması nedeniyle tercih edilen bir finansman aracıdır. Bu yatırımlar, sermaye girişinin yanında teknoloji transferi, yönetim bilgisi ve dış pazarlara erişim avantajlarını da sağlamaktadır. Bütçe açıklarının kontrol altında tutulduğu ve makroekonomik istikrarın sağlandığı ülkeler, DYY açısından daha caziptir. Buna karşılık, bütçe açıklarının yüksek olduğu ve kontrol edilemediği ülkelerde, enflasyon, döviz kuru istikrarsızlığı ve siyasi risk algısı artmakta ve DYY’ın girişlerini olumsuz etkileyebilmektedir. Türkiye’de özel tasarruf ve DYY ile bütçe açığı arasındaki nedensellik ilişkisinin incelendiği çalışmada 1990-2021 dönemlerine ait yıllık veriler kullanılarak Johansen Eşbütünleşme ve Granger Nedensellik testleri uygulanmış ve yorumlanmıştır. Analiz sonucuna göre; bütçe açığı, özel tasarruf ve DYY arasında uzun dönemli bir ilişkinin varlığı ortaya konulmuştur. Düşük tasarruf oranlarının bütçe açıklarını arttırabileceği, tersi durumda bir ilişkinin olmadığı; yüksek bütçe açıklarının yatırımcı güvenini zayıflatarak yabancı yatırımları olumsuz yönde etkileyebileceği sonucuna ulaşılmıştır.

Anahtar Kelimeler

• Bütçe Açığı
• Tasarruf
• Yatırım
• Johansen Eşbütünleşme ve Granger Nedensellik Testi

THE CAUSAL RELATIONSHIP BETWEEN BUDGET DEFICITS, PRIVATE SAVINGS, AND FOREIGN DIRECT INVESTMENT: THE CASE OF TURKEY

Öz

The relationship between budget deficits, private savings, and foreign direct investment (FDI) plays an important role in macroeconomic stability and sustainable growth, especially in developing countries. Imbalances in the public financial sector affect national savings levels, thereby altering the financing structure of investments. This, in turn, increases dependence on foreign capital inflows. National savings consist of the total of public and private savings. A decline in public savings leads to a reduction in total savings unless private savings increase. When savings are insufficient to cover investments, countries turn to external resources. FDI is a preferred financing tool because it is longer-term and productive in nature. These investments provide not only capital inflows but also advantages such as technology transfer, management knowledge, and access to foreign markets. Countries where budget deficits are kept under control and macroeconomic stability is ensured are more attractive in terms of FDI. Conversely, in countries where budget deficits are high and uncontrollable, inflation, exchange rate instability, and perceived political risks increase, which can negatively affect FDI inflows. In the study examining the causality relationship between private savings and FDI with the budget deficit in Turkey, annual data from the period 1990-2021 were used and Johansen Cointegration and Granger Causality tests were applied and interpreted. According to the analysis; the existence of a long-term relationship between the budget deficit, private savings, and FDI was established. It was concluded that low savings rates could increase budget deficits, while the reverse relationship does not exist; high budget deficits could undermine investor confidence and negatively affect foreign investments.

Anahtar Kelimeler

• Budget Deficit
• Savings
• Investment
• Johansen Cointegration Test and Granger Causality Test

Kaynakça

1. Adelakun, O. J. (2015). An investigation of the determinants of savings and investment in Nigeria. International Economics and Business, 1(2), 1-16.
2. Ahban Aasi, ve Dr. Saima Asad. (2025). A Review of the Impact of Budget Deficit on Private Investment in Pakistan. GUMAN, 8(1), 253–259. Retrieved from http://guman.com.pk/index.php/GUMAN/article/view/927
3. Ahmed, S. H. M. ve Akın, F. (2019). Bütçe açığı ile cari işlemler açığı arasında nedensellik ilişkisi: Yemen uygulaması. İş ve Hayat, 5(9), 112-129.
4. Akın, N. (2018). Türkiye’de bütçe açıklarının ekonomik etkileri: 1980’den günümüze yaşanan ekonomik gelişmeler ve bütçe açığının sürdürülebilirliğine dair genel bir değerlendirme (Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi). Sivas Cumhuriyet Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Sivas.
5. Akıncı, A. ve Akça, İ. E. (2024). Türkiye’de bütçe açıkları ile ekonomik büyüme arasındaki ilişki: Nedensellik analizi. Akademik Araştırmalar ve Çalışmalar Dergisi (AKAD), 16(30), 62-71.
6. Akkaya, Ö. F. (2024). Türkiye’de doğrudan yabancı yatırım ve dış ticaret ilişkisi: Eşbütünleşme ve nedensellik analizi (Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi). Süleyman Demirel Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Isparta.
7. Alimi, R. S. (2013). Keynes' absolute income hypothesis and Kuznets paradox. Munich Personal RePEc Archive, P.N. 49310.
8. Altunöz, U., Erdem, M. S., ve Atasaygın, S. (2023). Bütçe açığı, çıktı açığı, cari açık ve yatırım-tasarruf açığı bağlamında Türkiye’nin dördüz açık analizi. Ahi Evran Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Dergisi, 7(2), 170-192. Erişim adresi: https://dergipark.org.tr/tr/pub/aeuiibfd/issue/81730/1330198

9. Aragaw, A.D. (2021). Seçilmiş Afrika ülkelerinde bütçe açıklarının makroekonomik etkisi (Yayınlanmamış Doktora Tezi). Marmara Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, İstanbul.
10. Atgür, M. (2020). Türkiye'de yurtiçi özel tasarruf davranışının makroekonomik belirleyicileri 2004-2018. Iğdır Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 21, 413-436.
11. Balık, G. (2024). Türkiye’de ihracat ve doğrudan yabancı yatırımların kadın istihdamına etkisi (Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi). Bandırma Onyedi Eylül Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Bandırma.
12. Barış, A. (2015). AB ülkeleri ve Türkiye’de bütçe açığının yönetişim göstergeleri ile ilişkisi: Panel veri analizi (Yayımlanmamış Doktora Tezi). Gaziosmanpaşa Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Tokat.
13. Barut, M. E. ve Çelik, E. (2021). Türkiye’de sanayide tüketilen elektrik enerjisi ile ekonomik büyüme arasındaki ilişki: Granger nedensellik analizi. Nicel Bilimler Dergisi, 3(1), 43-58.
14. Baş, M ve Oğuz, A. (2024). Brüt Sermaye Oluşumunun Çeşitli Değişkenler Açısından Nedenselliği, Uluslararası Sosyal ve Ekonomik Çalışmalar Dergisi, 5(2), 447-460, DOI: 10.62001/gsijses.1588077.
15. Boz, M. (2022). Küreselleşme ve bankacılık: Türk bankacılık sektöründe doğrudan yabancı yatırımların dünü, bugünü ve geleceği (Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi). Manisa Celal Bayar Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Manisa.
16. Bozkurt, Ç. (2016). Özel tasarrufların ekonomideki önemi ve tasarrufa ilişkin eğilim çalışması (Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi). İstanbul Ticaret Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, İstanbul.
17. Cengiz, K. (2024). Türkiye’de finansal gelişme ve doğrudan yabancı yatırımların ekonomik büyüme üzerindeki etkisi (Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi). Necmettin Erbakan Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Konya.
18. Çelik, İ. E. ve Bozkurt, G. (2024). Finansal Ekonometrik Analiz: Eviews Uygulamalı (1. Basım). Ankara: Gazi Kitapevi.
19. Dağ, M. ve Tüğen, K. (2018). Türkiye'de Bütçe Açıklarının Nedenleri Ve Finansman Yöntemleri: Dönemsel Bir Değerlendirme. Manisa Celal Bayar Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 16(2), 217-240.
20. Degen, V. ve Buzdağlı, Ö. (2020). Türkiye’de Doğrudan Yabancı Yatırımların Belirleyicilerinin Çekim Modeli İle Analizi. Elektronik Sosyal Bilimler Dergisi, 19(75), 1419-1443.
21. Dikmen, N. (2018). Eviews Uygulamalı Ekonometriye Giriş Temel Kavramlar Ve Uygulamalar (4. Basım). Ankara: Seçkin Yayıncılık.
22. Gökçe, C. ve Babacanoğlu, R. (2020). Türkiye’de Enerji Arz Güvenliği Riskinin Makroekonomik Etkileri: Vektör Hata Düzeltme Modeli. Ekonomi Politika Ve Finans Araştırmaları Dergisi, 5(1), 158-176.
23. Grigoli, F., Herman, A., ve Schmidt-Hebbel, K. (2014). World Saving. International Monetary Fund Working Paper, 14/204.
24. Haydaroğlu, C. ve Çırak, B. (2024). Türkiye’de Yaşanan Ekonomik Krizler ve Sosyo Ekonomik Etkileri. Sosyal, Beşeri ve İdari Bilimler Dergisi, 7(8), 640-661.
25. Hill, H. ve Jongwanich, J. (2009). Outward Foreign Direct İnvestment And The Financial Crisis İn Developing East Asia. Asian Development Review, 26(02), 1-25.
26. İpek, E. ve Akar, S. (2016). Bütçe Açığı Ve Enflasyon Arasındaki İlişki: Türkiye İçin Ampirik Bir Analiz. Marmara Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Dergisi, 38(2), 167-189.
27. Kahiloğulları, A., ve Erasa Akça, İ. (2021). Cari Açık Ve Bütçe Açığı İlişkisi: Türkiye Örneği. Gaziantep Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Dergisi, 3(2), 137-151. Erişim adresi: https://dergipark.org.tr/tr/pub/gauniibf/issue/66025/999687
28. Karabulut, Ş., Ekinci, R. ve Tüzün, O. (2017). Feldstein-Horioka Hipotezinin Türkiye’de Kamusal Ve Özel Tasarruf-Yatırım Dengesi Açısından Analizi. International Journal of Public Finance, 2(2), 176-195.
29. Karanfil, M., ve Kılıç, C. (2015). Türkiye Ekonomisinde Üçüz Açık Hipotezinin Geçerliliği: Zaman Serisi Analizi. Uluslararası Yönetim İktisat ve İşletme Dergisi, 11(24), 1-20. https://doi.org/10.17130/ijmeb.2015.11.24.823
30. Kaymaz, K. (2019). Bütçe Dengesi Ve Özel Tasarruflar Arasındaki İlişki (Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi). Giresun Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Giresun.
31. Kelvin, U. (2025). Analyzing Effect of Budget Deficit on Nigeria’s Economic Growth Trajectory. Journal of Policy and Development Studies, 18(2), 276–284. https://doi.org/10.4314/jpds.v18i2.
32. Koç Aytekin, G. (2019). Doğrudan Yabancı Yatırımlar, Belirleyicileri Ve Ekonomik Etkileri. Ufuk Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 8(15), 255-278.
33. Köroğlu, Y. E. (2019). Doğrudan Yabancı Yatırım Ve Ekonomik Büyüme İlişkisi: Türkiye Ve Polonya Örneği (Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi). Marmara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, İstanbul.
34. Küçüksucu, M. (2012). Türkiye’de Bütçe Dengesi Ve Cari İşlemler Dengesi Arasındaki İlişki: 1998-2011 Dönemine Ait Ampirik Bir Uygulama (Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi). Selçuk Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Konya.
35. Özmen, M. F. (2019). Cari Açık-Bütçe Açığı-Ekonomik Büyüme İlişkisi: Türkiye Ekonomisi Örneği (Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi). Hasan Kalyoncu Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Gaziantep.
36. Öztürk, Y. (2023). Üçüz Açık Hipotezinin Gelişmiş Ülkeler İçin Analizi. TESAM Akademi Dergisi, 10(2), 697-724. Erişim adresi: https://doi.org/10.30626/tesamakademi.1333821
37. Pham, V. K., Nguyen, N. A., Vu, T. N., ve Phan, T. T. (2025). Impact of Public, Private, and Foreign Direct Investments on Provincial Economic Growth: Evidence From a Transition Country. International Journal of Asian Business and Information Management (IJABIM), 16(1), 1-19. https://doi.org/10.4018/IJABIM.366309
38. Rodrik, D. ve Velasco, A.(1999). Short-Term Capital Flows, Working Paper 7364 http://www.nber.org/papers/w7364
39. Sarı, S. ve Yıldırım, K. (2022). Özel Tasarrufları Belirleyen Faktörlerin ARDL Yöntemiyle İncelenmesi: Türkiye Ekonomisi İçin Bir Uygulama. Abant Sosyal Bilimler Dergisi, 22(1), 375-389.
40. Sarıkovanlık, V., Koy, A., Akkaya, M., Yıldırım, H.,H., ve Kantar, L., (2020). Finans Biliminde Ekonometri Uygulamaları (2. Basım). Ankara: Seçkin Yayıncılık.
41. Sevüktekin, M. ve M. Çınar., (2014), Ekonometrik Zaman Serileri Analizi, Dora Yayıncılık , Bursa.
42. Teyyare, E. (2018). Tasarruf-Yatırım-Kurumsal Kalite İlişkisine Yönelik Bir Analiz: Türkiye Örneği. Bolu Abant İzzet Baysal Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 18(1), 119-139.
43. Tosun, S. (2022). Finansal Okuryazarlık Düzeyi İle Tasarruf Davranışlarının İncelenmesi-Bartın İli Kamu Ve Özel Sektör Çalışanları Uygulaması (Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi). Bartın Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Bartın.
44. Üçler, G. (2017). Doğrudan Yabancı Yatırımlar İçin Kurumların Önemi: Gelişmekte Olan Ülkeler Üzerine Ekonometrik Bir Analiz. Finans Politik ve Ekonomik Yorumlar, 54(627), 73-85.
45. Yaroğlu, H. (2022). Doğrudan Yabancı Yatırımların Ekonomik Büyüme Üzerine Etkisi: Gelişmekte Olan Ülkeler Örneği (Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi). Recep Tayyip Erdoğan Üniversitesi Lisansüstü Eğitim Enstitüsü, Rize.
46. Yılmaz, H. ve Tütüncü, A. (2020). Türkiye’de Bütçe Açığı–Cari Açık İlişkisi: Zamanla Değişen Nedensellik Testi (1975-2017). Eskişehir Osmangazi Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Dergisi, 15(1), 47-60.