THE LIBERALISM MOVEMENT IN OTTOMAN ECONOMIC THOUGHT: THE CONTRIBUTION OF SAKIZLI OHANNES PASHA

Yıl 2025, Cilt: 9 Sayı: 1, 145 - 166, 06.07.2025

Yusuf Kemal Öztürk

Öz

This study was produced from the doctoral thesis titled "Economic Thought Movements in the Last Period of the Ottoman Empire (18381914)", which we completed in 2007 under the supervision of Prof. Dr. Işaya ÜŞÜR, at the Department of Economics, Institute of Social Sciences, Gazi University.
While the transformation in Europe from the sixteenth century onwards led to the industrial revolution and scientific and technological development in the eighteenth century, the Ottoman Empire clung to its normative values, which were the source of its existence, and resisted change for a long time. However, after the changes observed in the West began to be realized, the bad course began to be questioned and new solutions began to be produced. Following the first attempts, which were motivated by the idea of progress and catching up with the West in the field of economics and the desire to catch up with the economic achievements of the West in the country, with the translation activities that started in the midnineteenth century, economic thought was tried to be learned together with its theoretical background. Therefore, the recognition of modern economic thought in the Ottoman Empire coincides with the early nineteenth century. While the Smithian theory, which England and France in particular tried to implant through their representatives in the country, initially manifested itself only in the practical field, the translation activities that began led to an examination of its theoretical background. As can be seen, the first economic system that flowed into the country after the Tanzimat was realized within the framework of liberal views. Especially the minorities and foreigners around the NeoOttoman movement played an important role in this movement.

Anahtar Kelimeler

Liberalism , Ottoman Empire , Economic Thought , Protectionism

OSMANLI İKTİSAT DÜŞÜNCESİNDE LİBERALİZM AKIMI: SA-KIZLI OHANNES PAŞA’NIN KATKISI

Öz

Bu çalışma, Gazi Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, İktisat Anabilim Dalında, Prof. Dr. İşaya ÜŞÜR danışmanlığında, 2007 tarihinde tamamladığımız "Osmanlı Devleti'nin Son Döneminde İktisadi Düşünce Akımları (18381914)" başlıklı doktora tezinden üretilmiştir.
Onaltıncı yüzyıldan itibaren Avrupa'da her alanda meydana gelen dönüşüm, onsekizinci yüzyıl itibariyle sanayi devrimine, bilimsel ve teknolojik gelişmeye neden olurken, Osmanlı Devleti varlığının kaynağı olan normatif değerlerine sıkı sıkı sarılmış, uzun süre değişime direnmiştir. Ancak Batıda görülen değişikliğin farkına varılmaya başlanmasından sonra, kötü gidiş sorgulanmaya, yeni çözüm yolları üretilmeye başlanmıştır. İktisadi alanda İlerleme ve Batıyı yakalama düşüncesi ile hareket eden ve daha çok Batının ekonomik başarılarını ülkede yakalamak arzusunda olan ilk girişimlerin ardından, ondokuzuncu yüzyılın ortalarından itibaren başlayan tercüme faaliyetleri ile birlikte, iktisadi düşünce teorik arka planı ile birlikte öğrenilmeye çalışılmıştır. Dolayısıyla Osmanlı Devletinde modern iktisadi düşüncenin tanınması ondokuzuncu yüzyılın başlarına rastlamaktadır. Özellikle İngiltere ve Fransa'nın ülkedeki temsilcileri aracılığı ile yerleştirmeye çalıştığı Smithian teori, başlangıçta sadece pratik alanda kendini gösterirken, başlayan tercüme faaliyetleri teorik arka planının da incelenmeye başlamasına neden olmuştur. Görüldüğü gibi, Tanzimatın ertesinde ülkeye akan ilk iktisadi sistem liberal görüşler çerçevesinde gerçekleşmiştir. Özellikle Yeni Osmanlılar hareketinin etrafındaki azınlıklar ve yabancıların da bu harekette önemli rol oynadıkları görülmektedir.

Anahtar Kelimeler

Liberalizm , Osmanlı İmparatorluğu , İktisadi Düşünce , Himayecilik

Kaynakça

• Alada, A. D. (1988). “Osmanlıda İktisadi Bilgi Neden Ortaya Çıkmadı”, Tarih ve Toplum, c. 11, s. 58
• Blaisdell, D.C. (1979). Osmanlı İmparatorluğu’nda Avrupa Mali Dene-timi: Osmanlı Düyunu umumiye, Çev: Ali İhsan Dalgıç, İstanbul: Doğu-Batı Yayınları
• Cevdet Paşa, A. (1986). Tezakir, I. II. III. IV. Ciltler, Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınevi
• Çavdar, T. (1992). Türkiye’de liberalizm (1860-1990), Ankara: İmge Yayınevi
• Çavdar, T. (2003). Türkiye ekonomisinin tarihi: 1900-1960, Ankara: İmge Kitabevi
• Davidson, R. H. (1963). Osmanlı İmparatorluğu’nda Reform 1856-1876, Çev. Osman Akınbay, İstanbul: Papirüs Yayınevi
• Fındıkoğlu, Z. F. (1946). Türkiye’de İktisat Tedrisatı ve İktisat Fakültesi Teşkilatı, İstanbul: İstanbul Üniversitesi Yayını
• Fındıkoğlu, Z. F. (1952). “İktisadi Tefekkür Tarihimize Ait Yeni Bir Vesi-ka”, IV. Türk Tarih Kurumu Kongresi Tebliğler, Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları
• Friedman, M. (2000). “Pozitif İktisadın Metodolojisi”, Devlet, Rekabet, Mülkiyet ve İktisat, Çev. Mehmet Orhan, Adapazarı: Değişim Yayınları
• Gevgili, A. (1990). Türkiye’de Yenileşme Düşüncesi, Ankara: Bağlam Yayınları
• Hanioğlu, M. Ş. (1985). “Bilim ve Osmanlı Düşüncesi”, Tanzimattan Cumhuriyete Türkiye Ansiklopedisi, c. 2
• Korlaelçi, M. (1986). Pozitivizmin Türkiye’ye girişi, İstanbul: İnsan Ya-yınları
• Kurdakul, N. (1997). Tanzimat Dönemi Basınında Sosyo-Ekonomik Fi-kir Hareketleri, Ankara: Kültür Bakanlığı Yayınları
• Lipsey, G. R., P. Steiner ve Başk. (1984). İktisat, Çev. Ömer Faruk Batı-rel, Osman Orhan ve Başk. İstanbul: Bilim Teknik Yayınları
• Mardin, Ş. (1985 (a)). “19. Yy’da Düşünce Akımları Ve Osmanlı Devle-ti”, Tanzimattan Cumhuriyete Türkiye Ansiklopedisi, c. 2
• Mardin, Ş. (1985 (b)). “Tanzimattan Cumhuriyete İktisadi Düşüncenin Gelişimi 1838-1918”, Tanzimattan Cumhuriyete Türkiye Ansiklopedisi, c. 3
• Mardin, Ş. (1996). Yeni Osmanlı Düşüncesinin Doğuşu, İstanbul: İleti-şim Yayıncılık
• Mecmua-İ Fünun, (1279). Makaleler, no:2
• Okay, O. (1980). “İktisatta Milli Düşünceye Doğru İlk Görüşlerin 100. Yılı”, Türk Kültürü Dergisi, s. 207-208, c. XVIII
• Önsoy, R. (1985). “Tanzimat Döneminde İktisadi Düşüncenin Teşekkü-lü”, Mustafa Reşit Paşa ve Dönemi Semineri, Ankara
• Önsoy, R. (1994). Tazimat Dönemi İktisat Politikası, XXVI. Dizi, s. 5, Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayını
• Sayar, A. G. (2000). Osmanlı İktisat Düşüncesinin Çağdaşlaşması, İstan-bul: Ötüken Yayınları
• Sayar, A. G. (2001). Osmanlıdan 21. Yüzyıla, İstanbul: Ötüken Yayınla-rı
• Seyitdanlıoğlu, M. (1996) “Türkiye’de Liberal Düşüncenin Doğuşu ve Gelişimi”, Liberal Düşünce dergisi, c. 1, s. 2
• Skousen, M. (2003). Modern İktisadın İnşası, Çev. Mustafa Acar, Ekrem Erdem, vd. Ankara: Liberte Yayınları
• Toprak, Z. (1982). Türkiye’de milli iktisat 1908-1918, Ankara: Yurt Ya-yınları
• Toprak, Z. (1985(a)). “II. Meşrutiyet’te Fikir Dergileri”, Tanzimattan Cumhuriyete Türkiye Ansiklopedisi, c. 1
• Toprak, Z. (1985(b)). “II. Meşrutiyet Döneminde İktisadi Düşünce”, Tanzimattan Cumhuriyete Türkiye Ansiklopedisi, c. 3
• Tunçay, M. (1985). “Osmanlı Devleti’nde Sol Akımlar Ve Partiler”, Tan-zimattan Cumhuriyete Türkiye Ansiklopedisi, c. 6
• Ülken, H. Z. (1966). Türkiye’de Çağdaş Düşünce Tarihi, Konya: Selçuk Yayınları
• Yayla, A. ve Seyitdanlıoğlu, M. (1998). “Türkiye’de Liberalizm”, Liberal Düşünce Dergisi, c. 3, s.10/11