ÖZEL GEREKSİNİMLİ ÇOCUĞA SAHİP EBEVEYNLERİN UYUM SÜREÇLERİYLE İLGİLİ YAPILAN ÇALIŞMALARIN İNCELENMESİ

Yıl 2025, Cilt: 9 Sayı: 3, 11 - 44, 01.01.2026

Hasan Tahsin Yazıcı

Öz

Bu araştırma, 2000–2024 döneminde Türkiye'de özel gereksinimli çocuğa sahip ebeveynlerin uyum süreçlerini inceleyen lisansüstü tez ve makaleleri sistematik olarak incelemeyi amaçlamakta; bu dönem, engellilik araştırmalarındaki artış ve kapsayıcı eğitim ile erken müdahale politikalarının yaygınlaşması nedeniyle seçilmiştir. Çalışmada ebeveynlerin yaşadıkları zorluklar, başa çıkma yolları ve destek ihtiyaçları değerlendirilmiş; bulgularla literatüre katkı sağlanmıştır. Doküman analizi yöntemiyle yürütülen araştırmada, YÖKTez, ULAKBİM, Google Akademik ve Dergipark veri tabanlarında yer alan 74 çalışma incelenmiştir. 2015 sonrası akademik üretimde artış gözlenmiş, 2019 yılı en yoğun dönem olmuştur. Çalışmaların çoğu nicel yöntemlerle, küçük ve orta ölçekli örneklemlerle yürütülmüş; en sık kişisel bilgi formları ve ölçekler kullanılmıştır. Araştırmaların ağırlığı psikolojik danışmanlık, psikoloji ve aile eğitimi alanlarında olup katılımcılar genellikle annelerdir. En fazla yayın yapan üniversiteler Marmara, Anadolu ve Yeditepe'dir. Bulgular, aile araştırmalarında yöntemsel çeşitliliğin ve disiplinlerarası yaklaşımların artırılması gerektiğini göstermektedir.

Anahtar Kelimeler

Ebeveyn , engellilik , özel gereksinimli birey , uyum süreçleri

AN EXAMINATION OF STUDIES ON THE ADAPTATION PROCESSES OF PARENTS WITH CHILDREN WITH SPECİAL NEEDS

Öz

The aim of this study is to systematically examine postgraduate theses and articles published in Turkey between 2000 and 2024 that focus on the adaptation processes of parents with children who have special needs. This time frame was chosen to observe the increase in disability and familyfocused research over the past twenty years, as well as the expansion of inclusive education and early intervention policies in Turkey. The study evaluates the challenges faced by these parents, their coping strategies, and the support mechanisms they require, contributing to the existing literature. Conducted through document analysis, the research reviewed 74 studies obtained from the YÖKThesis, ULAKBİM, Google Scholar, and Dergipark databases. A significant increase in academic production was observed after 2015, with 2019 being the most productive year. Most studies employed quantitative methods with small to mediumsized samples, frequently using personal information forms and standardized scales. Research predominantly focused on psychological counseling, psychology, and family education, with mothers being the primary participants. The universities with the highest number of publications were Marmara, Anadolu, and Yeditepe. Findings indicate the need to enhance methodological diversity, encourage interdisciplinary approaches, and strengthen familyoriented research and policy development efforts.

Anahtar Kelimeler

Parent , disability , individual with special needs , adaptation processes

Kaynakça

• Arslan, Ç. (2010). Zihinsel engelli çocuğu olan anne-babaların psikolo-jik belirtileri, sosyal destek algıları ve stresle başa çıkma tarzlarının karşılaştı-rılması (Yüksek lisans tezi). Maltepe Üniversitesi, İstanbul.
• Azar, S. T., Reitz, E. B., & Goslin, M. C. (2008). Mothering: Thinking is part of the job description: Application of cognitive views to understan-ding maladaptive parenting and doing intervention and prevention work. Journal of Applied Developmental Psychology, 29, 295–304.
• Bilal, E., & Dağ, İ. (2005). Eğitilebilir zihinsel engelli olan ve olmayan çocukların annelerinde stres, stresle başa çıkma ve kontrol odağının karşılaş-tırılması. Çocuk ve Gençlik Ruh Sağlığı Dergisi, 12(2), 56–68. Büyüköztürk, Ş., Kılıç Çakmak, E., Akgün, Ö., Karadeniz, Ş., & De-mirel, F. (2019). Eğitimde bilimsel araştırma yöntemleri. Ankara: Pegem Akademi.
• Çitil, M., & Doğan, İ. (2019). Engelli çocuğu olan ailelerin yapısı ve toplumsal ilişkilerinin belirlenmesi. Sosyal Politika Çalışmaları Dergisi, 19(43), 61–108.
• Coşkun, İ., Dündar, Ş., & Parlak, C. (2014). Türkiye’de özel eğitim alanında yapılmış lisansüstü tezlerin çeşitli değişkenler açısından incelenmesi (2008–2013). Ege Eğitim Dergisi, 15(2), 375–396. https://doi.org/10.12984/eed.49993
• Cummings, S. T., Bayley, H. C., & Rie, H. E. (1966). Effects of the child's deficiency on the mother: A study of mothers of mentally retarded, chronically ill and neurotic children. American Journal of Orthopsychiatry, 36(4), 595.
• Daşdemir, İ., & Cengiz, E. (2024). Görme yetersizliği olan öğrenciler ile ilgili tezlerdeki genel eğilimler. Bayburt Eğitim Fakültesi Dergisi, 19(43), 2627–2655.
• Doenyas, C., Ekici, B., Unay, Ö. S., Gönen, İ., & Tatlı, B. (2021). Au-tism in Turkey:
• Demographics, behavior problems, and accompanying medical condi-tions in a sample of Turkish youth with autism spectrum disorder. Internati-onal Journal of Developmental Disabilities, 69(2), 179–189.
• Eripek, S. (1996). Zihinsel engelli çocuklar. Eskişehir: Anadolu Üni-versitesi Yayınları.
• Giulio, P. D., Philipov, D., & Jaschinski, I. (2014). Families with di-sabled children in different European countries. Families and Societies, 23, 1–47.
• Hassal, R., Rose, J., & McDonald, J. (2005). Parenting stress in mot-hers and children with an intellectual disability: The effects of parental cog-nitions in relation to child characteristics and family support. Journal of In-tellectual Disability Research, 49(6), 405–418.
• Hastings, R. P., & Brown, T. (2002). Behavior problems of children with autism, parental self-efficacy, and mental health. American Journal on Mental Retardation, 107(3), 222–232.
• Işıkhan, V. (2005). Zihinsel engelli çocuğa sahip annelerin psiko-sosyal ve sosyo-ekonomik sorunları. Toplum ve Sosyal Hizmet, 16(2), 35–52.
• Kaptan, N., & Dinç, E. (2023). Erken çocukluk eğitimi alanında ya-pılmış olan eylem araştırmalarının incelenmesi. Anadolu Üniversitesi Eğitim Fakültesi Dergisi (AUJEF), 7(2), 453–478.
• Karaca, M. A., & Efilti, E. (2020). The communication between pa-rents with special needs children and their typically developing children in Turkey. European Journal of Special Education Research, 6(2), 1–21.
• Karadağ, E. (2009). Eğitim bilimleri alanında yapılmış doktora tezleri-nin tematik açıdan incelenmesi. Ahi Evran Üniversitesi Kırşehir Eğitim Fakül-tesi Dergisi, 10(3), 75–87.
• Karasar, N. (2022). Bilimsel araştırma yöntemi: Kavramlar, ilkeler, tek-nikler (36. baskı). Ankara: Nobel Yayıncılık.
• Karaçengel, F. J. (2007). Zihinsel engelli çocuğa sahip anneler ile sağ-lıklı çocuğa sahip annelerin atılganlık ve suçluluk-utanç düzeyleri açısından karşılaştırılması (Yüksek lisans tezi). Maltepe Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, İstanbul.
• Kaya, F. (2010). Engelli çocuklarda depresyon ve kaygı düzeyi. Adana: Nobel Kitabevi.
• Kerr, S. M., & McIntosh, J. B. (2000). Coping when a child has a di-sability: Exploring the impact of parent-to-parent support. Child: Care, He-alth and Development, 26, 309–322.
• Kuduz, E., & Saygı, E. (2022). Türkiye’de ders araştırması konusunda yapılmış lisansüstü tezlerin incelenmesi. Mehmet Akif Ersoy Üniversitesi Eği-tim Fakültesi Dergisi, (62), 42–66. https://doi.org/10.21764/maeuefd.777731
• Kübler-Ross, E. (1969). On Death and Dying. New York, NY: Mac-millan.
• Küçüker, S. (2001). Erken eğitimin gelişimsel geriliği olan çocukların anne-babalarının stres ve depresyon düzeyleri üzerindeki etkisinin incelen-mesi. Özel Eğitim Dergisi, 3(1), 1–11.
• Kuloğlu, M. E. (2022). Türkiye’de eğitim politikaları bölgesindeki güncel lisansüstü tezlerin bibliyometrik profili. Anadolu Üniversitesi Eğitim Fakültesi Dergisi (AUJEF), 6(1), 78–91.
• Kurban, V., Tetikçok, R., & Ünlü, U. (2022). Engelli çocuğa sahip ebeveynlerin yaşam kaliteleri ve etkileyen faktörler. Dicle Medical Journal, 49(2), 324–323. https://doi.org/10.5798/dicletip.1128927
• Neely-Barnes, S. L., & Dia, D. A. (2016). Families of children with di-sabilities: A review of literature and recommendations for interventions. Jo-urnal of Family Social Work, 19(2), 104–131.
• Raina, P., O’Donnell, M., Rosenbaum, P., Brehaut, J., Walter, S. D., Russell, D., Swinton, M., Zhu, B., & Wood, E. (2005). The health and well-being of caregivers of children with cerebral palsy. Pediatrics, 115, 626–636.
• Sahu, P. (2020). Closure of universities due to Coronavirus Disease 2019 (COVID-19): Impact on education and mental health of students and academic staff. Cureus, 12(4), e7541. https://doi.org/10.7759/cureus.7541
• Sarıkaya Şeker, P., & Öztürk Şahin, Ö. (2024). The impact of disabi-lity awareness education program for typically developing children on atti-tudes and behaviors toward siblings with intellectual disabilities. Journal of Intellectual Disabilities, 28(3), 456–472.
• Seyyar, A. (2006). Özürlülere adanmış sosyal politika yazıları (1. bas-kı). Adapazarı: Adapazarı Büyükşehir Belediyesi.
• Sungur, M. (2002). Otistik çocukların anne-babaları ile normal gelişim gösteren çocukların anne-babalarının depresyon, durumluk-sürekli kaygı dü-zeylerinin ve aile işlevlerinin araştırılması (Yayımlanmamış doktora tezi). Dokuz Eylül Üniversitesi, Eğitim Bilimleri Enstitüsü, İzmir.
• Tayan, E., Gedik, D., Morkoyunlu, Z., Sözbilir, M., & Konyalıoğlu, A. C. (2019). Ebeveyn-çocuk ilişkisi konulu makaleler: Tematik içerik analizi çalışması. Eskişehir Osmangazi Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 20, 1183–1218. https://doi.org/10.17494/ogusbd.555437
• Turnbull, H. R., Turnbull, A., & Wehmeyer, M. L. (2006). Exceptional lives: Special education in today’s schools (7th ed.). Upper Saddle River, NJ: Pearson.
• Uslu, F., & Demir, E. (2023). Nitel bir veri toplama tekniği: Derinle-mesine görüşme. Hacettepe Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Dergisi, 40(1), 289–299. https://doi.org/10.32600/huefd.1184085
• Yakar, L., Demir, H., & İğde, H. (2022). Eğitim bilimleri alanında 2005–2020 yılları arasında yürütülen lisansüstü tezlerin incelenmesi. Anado-lu Uluslararası Eğitim Bilimleri Dergisi, 12(1), 294–321. https://doi.org/10.18039/ajesi.970639
• Yıldırım, A., & Şimşek, H. (2011). Nitel araştırma yöntemleri. Ankara: Seçkin Yayıncılık.
• Yıldırım, A., & Şimşek, H. (2022). Sosyal bilimlerde nitel araştırma yöntemleri. Ankara: Seçkin Yayıncılık.
• Yılmaz, K. (2020). Türkiye’de eğitim yönetimi araştırmalarında kulla-nılan bazı veri toplama araçları ile ilgili bir değerlendirme. Dumlupınar Üni-versitesi Eğitim Bilimleri Enstitüsü Dergisi, 4(1), 1–18.
• World Health Organization. (1980). International classification of im-pairments, disabilities, and handicaps: A manual of classification relating to the consequences of disease. Retrieved from http://apps.who.int/iris/bitstream/handle/10665/41003/9241541261_eng.pdf?sequence=1
• World Health Organization. (2001). International Classification of Functioning, Disability and Health (ICF). Geneva: World Health Organiza-tion.