TÜRKİYE’DE GELENEKSELDEN MODÜLERE OTURMA KÜLTÜRÜNÜN MEKÂNSAL İZLERİ

Öz

Oturma eylemi, insanın gündelik yaşamında temel bir gereksinim olarak tarihsel süreklilik göstermiş, toplumsal, kültürel ve mekânsal dönüşümler doğrultusunda da farklı biçimler almıştır. Türk toplumunda oturma eyleminin mekânsal ve nesnel karşılıkları, göçebe yaşam kültüründen yerleşik hayata geçişle birlikte önemli değişimler geçirmiştir. Geleneksel Türk çadırında esnek ve çok işlevli iç mekân kurgusu içinde dokuma minderlerle karşılanan oturma eylemi, yerleşik yaşamla birlikte sedir gibi sabit oturma elemanları aracılığıyla Türk evi içerisinde biçimlenmiştir. 19. yüzyılda Osmanlı İmparatorluğu’nda başlayan yenileşme hareketleri oturma mobilyalarının biçimsel ve mekânsal dönüşümünde belirleyici olmuştur. Cumhuriyet dönemiyle birlikte modernleşme hedefleri doğrultusunda konut mekânları ve oturma mobilyaları yeniden şekillenmiş; 1950’li yıllardan sonra sanayileşme, apartmanlaşma ve seri üretim süreçleriyle birlikte geleneksel oturma elemanları yerini modern oturma mobilyalarına bırakmıştır. 1970’lerden itibaren modüler ve çok işlevli mobilyalar yaygınlaşmış, 1990’lı yıllardan sonra teknolojik gelişmeler ve küresel tasarım anlayışı, oturma mobilyalarının üretim ve kullanım biçimlerini etkilemiştir. Bu çalışmada, Türk oturma mobilyasının tarihsel süreç içerisindeki dönüşümü; literatür taraması, tarihsel-kronolojik çözümleme ve mekân–mobilya ilişkisine dayalı nitel analiz yöntemi kullanılarak incelenmiştir. Oturma mobilyalarının biçimlenişi, toplumsal değişim ve konut mekânı bağlamında değerlendirilmiş, kültürel süreklilik ve dönüşüm dinamikleri ortaya konulmuştur.

Anahtar Kelimeler

• Oturma Mobilyası
• Türk Evi
• Mekânsal Dönüşüm
• Batılılaşma
• Modernleşme

THE SPATIAL TRACES OF SEATING CULTURE IN TURKEY: FROM TRADITIONAL TO MODULAR

Öz

The act of sitting has shown historical continuity as a fundamental requirement in human daily life, taking different forms in line with social, cultural, and spatial transformations. The spatial and material counterparts of the act of sitting in Turkish society have undergone significant changes with the transition from nomadic life to settled life. The act of sitting, which was accommodated with woven cushions within the flexible and multifunctional interior design of the traditional Turkish tent, took shape within the Turkish home through fixed seating elements such as the divan with the transition to settled life. The modernization movements that began in the Ottoman Empire in the 19th century were decisive in the formal and spatial transformation of seating furniture. With the advent of the Republic, residential spaces and seating furniture were reshaped in line with modernization goals; after the 1950s, industrialization, apartment living, and mass production processes led to traditional seating elements being replaced by modern seating furniture. Modular and multifunctional furniture became widespread from the 1970s onwards; technological developments and global design concepts after the 1990s influenced the production and usage patterns of seating furniture. This study examines the transformation of Turkish seating furniture within its historical process using a literature review, historical-chronological analysis, and a qualitative analysis method based on the relationship between space and furniture. The formation of seating furniture is evaluated in the context of social change and residential space, revealing the dynamics of cultural continuity and transformation.

Anahtar Kelimeler

• Seating Furniture
• Turkish House
• Spatial Transformation
• Westernization
• Modernization

Kaynakça

1. Arıburun, L. N. (2012). 19. yüzyıl Osmanlı saray mobilyaları: Batılılaşma etkisi ve biçimsel açıdan yemek kültüründeki değişim süreci (Yayımlanmamış yüksek lisans tezi). İstanbul Teknik Üniversitesi, Fen Bilimleri Enstitüsü, İstanbul.
2. Artıkoğlu, P. (2006). 1950–1970 arası süreçte sosyal yaşam ve iç mekânın değişkenleri (Sanatta yeterlilik tezi). Mimar Sinan Güzel Sanatlar Üniversitesi, Fen Bilimleri Enstitüsü, İstanbul.
3. Aşık, M. A. (2017). Modern konutun korunması ve yeniden kullanılması: Florya Atatürk Deniz Köşkü (Yayımlanmamış yüksek lisans tezi). Yıldız Teknik Üniversitesi, Fen Bilimleri Enstitüsü, İstanbul.
4. Ayyıldız, D. D. (2006). Türk tasarım tarihinde bir parantez: İlhan Koman ve metal mobilyalar. İstanbul.
5. Bahtiyar, T. B., & Yaldız, E. (2021). Ev Dekorasyon dergisi (1976–1982) üzerinden konutlardaki iç mekân özelliklerinin incelenmesi. [Dergi adı belirtilmemiş], 149–173.
6. Bigat, E., ve Bilgesü, İ. (1958). Mühendis Arif Saltuk Villası. Arkitekt, 1958(291), 55–60.
7. Bozdoğan, S. (2002). Modernizm ve ulusun inşası: Erken Cumhuriyet Türkiyesi’nde mimari kültür. İstanbul: Metis Yayınları.
8. Bozkurt, S. G. (2013). 19. yüzyılda Osmanlı konut mimarisinde iç mekân kurgusunun Safranbolu evleri örneğinde irdelenmesi. Journal of the Faculty of Forestry, 40.

9. Canoğlu, S. (2012). Türkiye’de modern mobilya tasarımının gelişimi: Öncü mobilya tasarımcıları üzerine bir analiz (Yayımlanmamış yüksek lisans tezi). Anadolu Üniversitesi, Güzel Sanatlar Enstitüsü, Eskişehir.
10. Çelikoğlu, Ö. (2011). Çekyatın öyküsü: Türkiye’de toplumsal değişime tanıklık eden bir mobilya (Yayımlanmamış yüksek lisans tezi). İstanbul Teknik Üniversitesi, Fen Bilimleri Enstitüsü, İstanbul.
11. Curaoğlu, F. (2017). [Makale başlığı belirtilmemiş]. İleri Teknoloji Bilimleri Dergisi, 1161–1173.
12. Demirarslan, D. (2018). Türk yaşam kültüründe oturma mobilyasının değişimi ve gelişimi. Türk & İslam Dünyası Sosyal Araştırmalar Dergisi, 71–85.
13. Eğri, E. C. (2021). 1950–1960 yılları arasında Türkiye’de değişen konut iç mekân kavramı (Ankara örneği). İstanbul: Bahçeşehir Üniversitesi.
14. Engin, D. (2011). Günümüz mobilya tasarımının zaman içinde değişen insan gereksinimleri ışığında incelenmesi (Yayımlanmamış yüksek lisans tezi). Haliç Üniversitesi, Fen Bilimleri Enstitüsü, İstanbul.
15. Eriç, M. (1986). Günümüz konutunda rasyonel donatım. İstanbul.
16. Göker, M. (2009). Türklerde oturma elemanlarının tarihsel gelişimi. Zeitschrift für die Welt der Türken / Journal of World of Turks, 163–169.
17. Işık, Ş. (2017). 1950’lerden itibaren Türkiye’de mobilya tasarımının gelişimi ve Türk tasarımcıların incelenmesi (Yayımlanmamış yüksek lisans tezi). Haliç Üniversitesi, Fen Bilimleri Enstitüsü, İstanbul.
18. Köksal, B. (2017). Türkiye’de mobilya sektörünün gelişimi (Yayımlanmamış yüksek lisans tezi). İstanbul.
19. Küçükerman, Ö. (2015). Sanayi-i Nefise Mektebi’nde endüstri tasarımına mobilya. Ankara.
20. Kurukamçı, K. (2017). Osmanlı İmparatorluğu’nda tüketim alışkanlıklarının değişimi (Doktora tezi). Hacettepe Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Ankara.
21. Özkaraman, S. M. (2004). Türkiye’de 1800–2004 yılları arasındaki değişim süreci içinde tasarımı etkileyen faktörler: Bir örnek olarak mobilya üretimi modeli (Doktora tezi). Mimar Sinan Güzel Sanatlar Üniversitesi, Fen Bilimleri Enstitüsü, İstanbul.
22. Şahin, A. Ç. (2016). Türk çadırı üzerine. Tarihin Peşinde, 25, 39.
23. Terece, Z. (2017). 1950 sonrası Türkiye’de modern mobilya (Yayımlanmamış yüksek lisans tezi). Haliç Üniversitesi, Fen Bilimleri Enstitüsü, İç Mimarlık Programı, İstanbul.
24. Türkiye Cumhuriyeti Ticaret Bakanlığı. (2021). Mobilya sektörü raporu. Ankara.
25. Uluengin, N. (1982). Osmanlı–Türk sivil mimarisinde pencere açıklıklarının gelişimi (Doktora tezi). İ.D.G.S. Akademisi Mimarlık Fakültesi, İstanbul.
26. URL, 1(2022) https://www.kitantik.com/sozluk/VINYLEX-SUNI-DERILERI-ESKI-EL-ILANI_1br9qfwmd8n4c3i1khl (last Access: 19.02.2020)
27. URL, 2(2022) https://archives.saltresearch.org/handle/123456789/81589 (last Access: 19.02.2020)
28. Uzunarslan, H. Ş. (2002). Erken Cumhuriyet dönemi konutlarında mekân ve mobilya (Sanatta yeterlilik tezi). Mimar Sinan Üniversitesi, Fen Bilimleri Enstitüsü, İç Mimarlık Anabilim/Anasanat Dalı, İstanbul.
29. Yıldırım, M. N, Karaman, A., and Akınay, A., (2016), Finite element method application of wooden furniture, international conference on research in education science, 19 - 22 Mayıs 2016, ss.1258-1270, Muğla/Türkiye,