Çanakkale İli Lâpseki İlçesi Yörüklerinin Çul Dokumalarında Görülen Bereket ve Çoğalma Motifleri

Yıl 2022, Cilt: 2 Sayı: 5, 29 - 43, 31.12.2022

Aslı Aksoy

Öz

Çanakkale, Kuzeybatı Anadolu’nun önemli dokuma merkezlerinden biridir. Şehrin idari sınırları içerisindeki köylerde Yörükler, Bulgaristan Muhacirleri, Pomaklar, Türkmenler ve diğer topluluklar yaşamaktadır. Ancak Lâpseki ilçesi özelinde daha ziyade Yörüklerin yerleşik olduğu görülür.
Bu çalışmada, Çanakkale’nin Lâpseki ilçesi Yörük köylerinde yürütülen saha çalışmalarında tespit edilen çul dokumalar üzerindeki motifler ele alınmıştır. Çalışmada önce literatür taraması yapılarak alana yönelik mevcut çalışma birikimi ortaya konulmuştur. Mevcut birikimin Lâpseki çul dokumalarını genel olarak ele aldığı, üzerlerindeki motif ve desenler özelinde bir çözümleme yapmadığı görülmüştür. Bu çalışmada Lâpseki ilçesine bağlı on bir köy, alan çalışması yöntemiyle taranmıştır. Köy muhtarları ve yerel halkla şifahen yapılan görüşmelerle Yörük çulları ve bunların üzerindeki motifler, fotoğraf ve çizimlerle tespit edilmiştir. Çalışmanın amacı söz konusu motifleri sembolik ve güncel anlamlarıyla ilgili literatüre kazandırmaktır. Çalışma sonucunda, elde edilen veriler ve bunların ortaya koyduğu bulgular sonucunda bu dokumalar üzerindeki motiflerin ana temasını elibelinde ve koçboynuzu gibi bereket ve çoğalma grubu motiflerinin oluşturduğu görülmüştür.

Anahtar Kelimeler

Çanakkale İli , Lâpseki İlçesi , Yörük Dokumaları , Bereket , Çoğalma Motifleri

Fertility and Reproduction Patterns Seen in Sackcloth Weavings of Nomadic Communities of Lâpseki, District of Çanakkale Province

Öz

Çanakkale is one of the important weaving centers of Northwest Anatolia. Yoruks, Bulgarian Immigrants, Pomaks, Turkmens and other communities live in the villages that are located within the borders of the city. However, Yoruks are mostly settled in the Lâpseki district. This study discusses the motifs on the sackcloth weavings, which were gathered through various field studies carried out in the Yoruk villages of Lâpseki district of Çanakkale. First, the literature review was made and the current studies that improve this research are discussed. The existing studies deal with the Lâpseki sackcloth weavings in general and do not include analysis in terms of the motifs and patterns on them. In this study, eleven villages of Lâpseki district were examined by a field study method. Through oral interviews with the village headmen and local people, the motifs on the Yoruk sackcloths were identified with photographs and drawings. The aim of the study is to make these motifs part of the literatüre, focusing specifically on their symbolic and current meanings. As a result of the study, it was seen that the main theme of the motifs on these weavings was the abundance and proliferation group motifs such as elibelinde and rams horn.

Anahtar Kelimeler

Çanakkale Province , Lâpeki District , Yoruk Weavings , Fertility , Reproduction Patterns

Kaynakça

• Aksoy, A. ve Kasımoğlu, H. (2016). Anadolu’dan Çanakkale’ye Kültürel Göçler: Lâpseki Yöresi Yörükleri ve Düz Dokuma Yaygıları. Göç: II. Uluslararası Sanat ve Tasarım Kongresi Bildiri Kitabı (ss.20-28). Dokuz Eylül Üniversitesi: İzmir.
• Altıer, S. (2018). Bir motifin peşinden: Osmanlı sanatında bereket boynuzu. History Studies, 10(7), 21-57. doi: 10.9737/hist.2018.648
• Altınay, A. R. (1930). Anadolu’da Türk Aşiretleri. İstanbul: Türkiyat Enstitüsü Yayını.
• Ateş, M. (1996). Mitolojiler, Semboller ve Halılar. İstanbul:Symbol Yayıncılık.
• Ateşok, E. (2014). Karakeçili ilçesinde dokunan kilimlerin geleneksel motif özellikleri. Kalemişi Dergisi, 2 (3), 23- 38. https://doi.org/10.7816/kalemisi-02-03-03
• Balpınar, A. B. (1982). Kilim, Cicim, Zili, Sumak: Türk Düz Dokuma Yaygıları, İstanbul: Eren Yayınları.
• Bayraktaroğlu, S. (1990). Eski Şehir ve çevresi halı-kilim ve düz dokuma yaygıları. Vakıflar Dergisi, 21, 299-324.
• Bayraktaroğlu, S. (2014). Çağlayancerit Kezban Hatun Camiindeki cicim, zili ve sumak dokumaları. Vakıflar Dergisi, 42, 99-122.
• Chevalier, J. and Gheerbrant, A. (1996). The Penguin Dictionary of Symbols. England: Clay Ltd, St Ives plc.
• Deniz, B. (1998). Ayvacık (Çanakkale) Yöresi Düz Dokuma Yaygıları, Ankara: K.B Yayınları.
• Deniz, B. (2000). Türk dünyasında halı ve düz dokuma yaygıları. Ankara: Atatürk Kültür Merkezi.
• Deniz, B. (2005). Anadolu-Türk halı sanatının kaynakları. Sanat Tarihi Dergisi, XIV-I, 79-103.
• Emirdağ Yardımlaşma Derneği (EYAD). (2016). Kilim Motifleri: Kültürel Miras, 13 Ağustos 2022 tarihinde https://www.eyadasbl.be/wp-content/uploads/2016/10/EYAD-Brochure-KILIM-WEB-2016.pdf adresinden erişildi.
• Erbek, M. (2002). Çatalhöyük'ten günümüze Anadolu motifleri (from Çatalhöyük to the present). Ankara: Dumat Offset Ltd.
• Fırat, M., Aksoy Karadeniz, A. ve Gözükızıl, Ö. (2014). Çanakkale El Sanatları. Çanakkale: Çanakkale Onsekiz Mart Üniversitesi Yayını.
• Görgünay Kırzıoğlu, N. (2001). Altaylar'dan Tunaboyu'na Türk Dünyası'nda Ortak Yanışlar (Motifler). Ankara: Türk Tarih Kurumu Basımevi.
• Halilov, T. (2017). Prototürk Kültürünün Işığında Nahçıvanın Tunc Çağı Seramikleri. Asia Minor Studies, 5(10), 59-71. https://doi.org/10.17067/asm.296437
• Halilov, T. (2022). Seramik Bulguların Işığında Nahçıvan’daki Tunç Çağı Kültürü. XVIII. Türk Tarih Kongresi Bildiri Kitabı (1). Türk Tarih Kurumu: Ankara.
• Koca, N. (2003). Lâpseki ilçesinin beşerî ve ekonomik coğrafyası. Yayınlanmamış doktora tezi. Atatürk Üniversitesi, Erzurum.
• Koca, N. (2004). Lâpseki ilçesinde köy yerleşmeleri. Doğu Coğrafya Dergisi 9(12),143-167.
• Koçu, R.E. (1996). Türk Giyim Kuşam ve Süslenme Sözlüğü. İstanbul: Güncel Yayıncılık Ltd. Şti.
• Mahmood, K. S. (2013). История орнаментальных традиций в ковроткачестве Ирана и Центральной Азии (İran ve Orta Asya'da Halı Dokumacılığında Süs Geleneklerinin Tarihi). Yayınlanmamış doktora tezi. http://cheloveknauka.com/istoriya-ornamentalnyh-traditsiy-v-kovrotkachestve-irana-i-tsentralnoy-azii. Kurgan-Tube Devlet Üniversitesi, Tacikistan.
• Oğuz, K. M. (2013). Temettuat defterlerine göre Lâpseki kazasının sosyo-ekonomik yapısı (1844-1845), Yayınlanmamış Yüksek Lisans Tezi. Çanakkale Onsekiz Mart Üniversitesi, Çanakkale.
• Ölçer, N. (1988). Kilimler. İstanbul: Eren Yayıncılık.
• Ölmez, F. N ve Etikan, S. (2014). Muğla Yöresi Heybe, Torba ve Çuval Dokumaları. Art-E. Süleyman Demirel Üniversitesi, Güzel Sanatlar Fakültesi Dergisi. Teke Yöresi Kültürel Değerleri Özel Sayısı. 20.08.2022 tarihinde https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/193465 adresinden erişildi.
• Özkoca, B. (2017). Çorum düz dokumalarının (kilim-cicim-zili-sumak) özellikleri ve dokuma sayalı ayakkabı tasarımları. Yayınlanmamış sanatta yeterlik tezi. Gazi Üniversitesi, Ankara.
• Özyurt, Ü. (2011-2012). Il linguaggio del kilim d'Anatolia. 13 Temmuz 2022 tarihinde http://www.rossanacentioni.it/atelierEspressivo/2011-2012/06/approfondimenti/ Il_linguaggio_del_kilim_d_anatolia.pdf adresinden erişildi
• Rybakov, B. A. (1994). Paganism of the ancient Slavs. Moscow: Nauka, 1994. P.161
• Sert, F. N. ve Susuz, M. (2018). Geleneksel Türk motif örnekleri ile Amerika yerlilerinin ayakkabı desenleri arasındaki benzerlikler. Kalemisi Dergisi 6 (11), 155-174. doi: 10.7816/kalemisi-06-11-10
• Soysaldı, A. (2008). Eski Erzurum Evlerinde Sergilenen Yöreye Ait Etnoğrafik Eserler Koleksiyonu. 38. ICANAS, Uluslararası Asya ve Kuzey Afrika Çalışmaları Kongresi Bildiri Kitabı III. Ankara: Atatürk Kültür, Dil ve Tarih Yüksek Kurumu.
• Sözen, M., Tanyeli, U. (2012). Sanat kavramları ve terimleri sözlüğü. İstanbul: Remzi Kitabevi.
• Sümer, Faruk (2012). Türkmenler. TDV İslam Ansiklopedisi. (Cilt: 41, ss. 607-611). İstanbul: TDV Yayını.
• Türkay, C. (2005). Başbakanlık Arşiv Belgelerine göre: Osmanlı İmparatorluğunda oymak, aşiret ve cemaatler. İstanbul: İşaret Yayınları.
• Welters, L.., Eicher, J.B. (1999). Folk dress in Europe and Anatolia: beliefs about protection and fertility.. Oxford ve New York: Berg Publishers.
• Yarmacı, H., Başaran, F.N. (2019). Çan (Çanakkale) Yöresinde Heybe ve Torba Dokumalar. 2. Uluslararası Yörük Yaşamı Kültürü ve Türk Sanatları Sempozyumu Bildiri Kitabı. Alanya: Akdeniz Üniversitesi.