The Saya Tradition in South Azerbaijan and the Functional Dimensions of Mani Quatrains
Öz
In Azerbaijani Turkish society, animal husbandry is not merely a source of livelihood; it is a fundamental element that shapes the cultural and social fabric. Within this context, the "Saya" tradition emerges as a significant practice that, along with ritualistic applications for the fertility and protection of livestock, strengthens social solidarity and keeps collective memory alive. Although this tradition offers a rich literary repertoire through village theatrical plays, riddles, and quatrains (manis), it currently faces sustainability risks due to changing socio-economic conditions and transformations in lifestyles. This situation leads to the weakening of traditional practices and a narrowing of the ritualistic context. As part of this research, interviews were conducted with informants from various social groups. The primary criteria for selecting informants were their knowledge and experience regarding the Saya tradition, as well as their direct witness to the process of cultural transmission. The interviews lasted at least one hour; audio recordings were taken throughout the process, and detailed notes were simultaneously recorded. Subsequently, the audio recordings were transcribed, and the data obtained were integrated and analyzed by comparing them with the field notes. This study aims to record the manis (folk quatrains) found in the Saya tradition—a vital element of the Southern Azerbaijani Turkish cultural heritage related to animal husbandry—and to analyze their ritualistic context. The historical origins, functional dimensions, and place of this tradition in social memory were examined through qualitative research methods; data obtained during fieldwork were evaluated in comparison with existing literature. This approach reveals that Saya manis are not just folklore products, but multi-layered oral cultural artifacts embodying belief and socio-cultural functions. The collected manis have been evaluated thematically based on their functions during practice, specifically focusing on the figure of the shepherd, the cultural and economic value of sheep, numerical significance, and forms of address.
Anahtar Kelimeler
Destekleyen Kurum
Scientific Research Projects Coordination Unit of Erciyes University
Proje Numarası
SYL-2025-14307
Etik Beyan
This study is derived from the master's thesis numbered SYL-20285-14307 and was supported by the Scientific Research Projects (BAP) Unit. In addition, ethical approval for the study was obtained on 26 November 2024 with application number 478, and the research was deemed ethically appropriate.
Güney Azerbaycan’da Saya Geleneği ve Manilerin İşlevsel Boyutları
Öz
Azerbaycan Türk toplumunun sosyo-ekonomik yapısında hayvancılık yalnızca bir geçim kaynağı değil aynı zamanda kültürel ve toplumsal yapıyı şekillendiren temel unsurlardan biridir. Bu bağlamda ortaya çıkan Saya geleneği, hayvanların bereketi ve korunmasına yönelik ritüel uygulamaların yanı sıra toplumsal dayanışmayı güçlendiren ve kolektif hafızanın canlı kalmasını sağlayan önemli bir pratik olarak öne çıkmaktadır. Söz konusu gelenek; bünyesinde barındırdığı köy seyirlik oyunları, tekerleme ve manilerle zengin bir edebî birikim sunsa da değişen sosyo-ekonomik koşullar ve yaşam tarzındaki dönüşümler nedeniyle günümüzde sürdürülebilirlik riskiyle karşı karşıyadır. Bu durum, geleneksel pratiklerin zayıflamasına ve ritüelistik bağlamın daralmasına yol açmaktadır. Araştırma kapsamında farklı toplumsal zümrelerden kaynak kişilerle görüşmeler gerçekleştirilmiştir. Kaynak kişilerin seçiminde, Saya geleneğine ilişkin bilgi ve deneyim sahibi olmaları ile kültürel aktarım sürecine doğrudan tanıklık etmiş olmaları temel ölçüt olarak belirlenmiştir. Görüşmeler en az bir saat sürmüş, süreç boyunca ses kayıtları alınmış ve eş zamanlı olarak ayrıntılı notlar tutulmuştur. Daha sonra ses kayıtları çözümlenmiş, elde edilen veriler sahada alınan notlarla karşılaştırılarak bütünleştirilmiş ve analiz edilmiştir. Bu araştırma, Güney Azerbaycan Türk kültürel mirasının önemli bir unsuru olan hayvancılıkla ilgili Saya geleneğinde yer alan manilerin kayıt altına alınmasını ve ritüel bağlamının çözümlenmesini hedeflemektedir. Çalışmada, söz konusu geleneğin tarihsel kökenleri, işlevsel boyutları ve toplumsal hafızadaki yeri nitel araştırma yöntemleri aracılığıyla incelenmiş; saha çalışmaları kapsamında elde edilen veriler literatürdeki mevcut bilgilerle karşılaştırmalı olarak değerlendirilmiştir. Bu yaklaşım, Saya manilerinin folklor ürünü olmasının yanı sıra inanç ve sosyo-kültürel işlevleri bünyesinde barındıran çok katmanlı bir sözlü kültür ürünü olduğunu ortaya koymaktadır. Derlenen maniler; çoban figürü, koyunun kültürel ve ekonomik değeri, sayısal değeri ve hitap biçimleri olmak üzere uygulama esnasındaki işlevleri esas alınarak tematik açıdan değerlendirilmiştir.Bu çalışma, Azerbaycan Türk kültüründe saya geleneği çerçevesinde, geçmişten günümüze üretilen manileri bir araya getirerek tematik açıdan incelemeyi amaçlamaktadır. Araştırmada öncelikle nitel araştırma yöntemlerinden literatür taraması yapılarak yazılı kaynaklar incelenmiş; saha çalışması (yarı yapılandırılmış görüşme) teknikleri kullanılarak güncel verilere ulaşılmıştır. Elde edilen veriler içerik analizi yöntemiyle tasnif edilmiştir. Maniler geleneğin kökeni; çoban figürü, koyunun kültürel, sayısal ve ekonomik değeri, ve hitap şekilleri olmak üzere altı başlık altında sınıflandırılmıştır. Çalışma sonucunda, değişen sosyo-ekonomik koşulların saya ritüellerinin sürdürülebilirliğini olumsuz etkilediği; buna karşın derlenen manilerin Azerbaycan Türk kültürel mirasının kayıt altına alınması ve literatürdeki görünürlüğünün artırılması noktasında kritik bir işlev gördüğü tespit edilmiştir.
Anahtar Kelimeler
Destekleyen Kurum
Erciyes Üniversitesi, Bilimsel Araştırma Projeleri Kordinasyon Birimi
Proje Numarası
SYL-2025-14307
Etik Beyan
Bu çalışma, SYL-20285-14307 numaralı yüksek lisans tezinden üretilmiş olup, ilgili tez çalışması BAP (Bilimsel Araştırma Projeleri) kapsamında desteklenmiştir. Ayrıca, söz konusu araştırma için 26.11.2024 tarihinde 478 başvuru numarası ile etik kurul onayı alınmış ve çalışma etik açıdan uygun bulunmuştur.
