Kırgız Şair Moldo Kılıç’ın “Cindi Suu” (Deli Su) Şiirinde Suyun Önemi ve Şiir Üzerine Bir Değerlendirme

Öz

Bu çalışmada XIX. yüzyıl sonlarında yaşamış önemli Kırgız şairlerinden Moldo Kılıç’ın “Cindi Suu” (Deli Su) adlı şiiri üzerinden akarsuya bağlı olarak şekillenen coğrafyanın, toplumların kültür ve kimliklerini belirmedeki belirleyici rolü vurgulanmıştır. Çalışmada kültürel coğrafya ve ekolojik yaklaşımlarından yararlanarak Kırgızların yaşadığı Türkistan coğrafyasında o dönemki halkın tabiat algısı, göçebe yaşam tarzı, mevsimsel hareketlilik, hayvancılığa bağlı ekonomi ve tabiatla iç içe hayat tarzının oluşturduğu kültürel yapı ele alınmıştır. Araştırmada XIX. yüzyıl sonu ile XX. yüzyıl başlarında Kırgız edebiyatında ortaya çıkan “akan su” şiir geleneğinin yalnızca bir tabiat güzellemesi niteliğinde olmadığı aynı zamanda suyun kimi örneklerde ideal insan, ideal toplum, umut ışığı ve dolaylı eleştiri çağrışımları taşıdığını belirtmek gerekir. Çarlık Rusyası’nın baskıcı yönetimi döneminde yazılan bu tür şiir akımına Moldo Kılıç da bu geleneğin önemli temsilcilerinden biri olarak “Cindi Suu” (Deli Su) ile katılmıştır. Şiirde Moldo Kılıç, suyu yalnızca bereket ve saflık kaynağı olarak değil taşkın hâlinde insanı sınayan yıkıcı ve kontrol edilemez bir güç olarak dile getirmiştir. Şair ayrıca suyu canlı bir varlık gibi kişileştirerek somut benzetme ve sembollerle o dönemki toplumsal ve kültürel ortamı edebî bir dille gözler önüne sermiştir. Moldo Kılıç 315 dizeden oluşan Cindi Suu (Deli Su) şiirinde akarsuyun sadece fiziki bir akarsudan ibaret olmadığını aynı zamanda bozkır coğrafyasında suyun insan hayatındaki vazgeçilmez önemini, tabiat karşısında insanın çaresizliğini, toplumsal adaletsizliği, ölüm ve kader ekseninde birlikte ele almıştır. Şair şiirinde bölgenin coğrafî durumunu, akarsuyun yaşam kaynağı olarak olumlu ve olumsuz özelliklerini, hayvancılığa dayalı göçebe yaşamı, ekolojik dengeyi ve tarihsel hafızayı ayrıntılı olarak anlatmıştır.

Anahtar Kelimeler

• Moldo Kılıç
• Cindi Su
• Halk Edebiyatı
• Kırgız Edebiyatı
• Şair
• Şiir

The Importance of Water and an Evaluation of the Poem in the Kyrgyz Poet Moldo Kılıç’s “Cindi Suu” (Wild Water)

Öz

This study examines the formative role of river-based geography in the construction of cultural identity through Moldo Kılıç’s poem “Cindi Suu,” written by one of the prominent Kyrgyz poets of the late nineteenth century. Drawing upon the perspectives of cultural geography and ecocriticism, the study analyzes the perception of nature among the Kyrgyz communities living in the Turkestan region, with particular emphasis on nomadic life, seasonal mobility, animal husbandry-based economic structures, and the cultural patterns shaped by an existence closely intertwined with the natural environment. The study argues that the “flowing water” poetic tradition, which emerged in Kyrgyz literature in the late nineteenth and early twentieth centuries, should not be regarded merely as a literary celebration of nature. Rather, this tradition attributes multiple symbolic meanings to water, presenting it in certain examples as an image of the ideal human being, the ideal society, hope, and indirect social criticism. Composed during the oppressive period of Tsarist Russian rule, Moldo Kılıç’s “Cindi Suu” constitutes a significant example of this tradition. In the poem, water is represented not only as a source of fertility, purity, and vitality but also as a destructive, uncontrollable, and testing force when it turns into a flood. Through personification, concrete imagery, and symbolic expression, the poet transforms water into a literary medium through which the social and cultural atmosphere of his time is articulated. Consisting of 315 lines, “Cindi Suu” presents the river not merely as a physical element of the natural landscape but as a multidimensional symbol that reveals the indispensable place of water in steppe life, human vulnerability in the face of nature, social injustice, death, and fate. The poem offers a detailed representation of the region’s geographical features, the ambivalent qualities of the river as both life-giving and destructive, the nomadic way of life based on animal husbandry, ecological balance, and collective historical memory. In this respect, “Cindi Suu” can be read as a poetic text in which geography, ecology, society, and cultural identity are interwoven.

Anahtar Kelimeler

• Moldo Kılıç
• Cindi Suu
• Folk Literature
• Kyrgyz Literature
• Poet
• Poetry

Kaynakça

1. Abdıldaev, M. (1990). Muras, Frunze Kırgızstan Basması.
2. Alahan, S. (2004). Beş Moldo: Moldo Niyaz, Nurmoldo, Moldo Kılıç, Aldaş Moldo, Moldo Bagış (İlmiy portretter). Bişkek.
3. Bacaklı, Y. (2019). Kazak Hikâyeci Marhabat Baygut’un ‘Geyik Otu’ Adlı Hikâyesinde Köy ve Şehir Çatışması. İnsan ve Toplum Bilimleri Araştırmaları Dergisi, 8 (4), 2472-2484. Retrieved From Http://Www.İtobiad.Com/Tr/İssue/49747/612555
4. Bacaklı, Y. (2023). Ahmet Muhip Dıranas Ve Mukağali Makatayev’in Şiirlerinde Bozkıra Bakışın Karşılaştırılması. Korkut Ata Türkiyat Araştırmaları Dergisi, 10, 485-498. Https://Doi.Org/10.51531/Korkutataturkiyat.1250414
5. Doğan, C. (2025). Türk Halk Müziğinde Az Bilinen Bitkisel İmgelerin Sözlü Kültürdeki Temsili Ve Kültürel Bellekle İlişkisi. Yegah Musicology Journal, 8(3), 2418-2449. Https://Doi.Org/10.51576/Ymd.1759625
6. Duman, G. B. (2015). 19. Yüzyıl Kırgız Şiiri ve Dönemin Sosyal ve Siyasi Gelişmelerinin Şiirdeki Yansımaları. Bilig, 75, 1-21.
7. Erdem, M. (2000). Kırgız Türkleri, Sosyal Antropoloji Araştırmaları, Avrasya Stratejik Araştırmaları Merkezi Yayınları, Ankara.
8. Glotfelty, Cheryll ve Harold Fromm (Ed.) (1996). The Ecocriticism Reader: Landmarks in Literary Ecology. Athens: University of Georgia Press. Kapağan, E. (2015). Kırgız Şiirinde Ekim Devrimi, Akçağ Yayınları, Ankara.

9. Kundakcı, M. (2019). Kırgız Şiirinde Akan Su, Bengü Yayınları, Ankara.
10. Oymak, İ. (2010). Anadolu’da Su Kültünün İzleri, Fırat Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, Cilt: 15 Sayı: 1, 35-55. Https://İzlik.Org/Ja63mj88he
11. Ögel, B. (1989). Türk Mitolojisi, C.1 Türk Tarih Kurumu Yayınları, Ankara.
12. Ögel, Bahaeddin (2002). Türk Mitolojisi, Kaynakları ve Açıklamaları ile Destanlar C. II. Ankara: Türk Tarih Kurumu.
13. Pala, İ. (2009). Su-Kültür ve Medeniyet, İslam Ansiklopedisi, C.37, S.442-443 TDV Yayınları. Https://İslamansiklopedisi.Org.Tr/Su#4-Kultur-Ve-Medeniyet
14. Samançin, T. (1999). Moldo Kılıç Şamırkan Uulu Törekeldi, Frunze, Adabiyat.
15. Tan, A. (1998). Moldo Kılıç'ın Kazaldar'ı (Ses Bilgisi ve Şekil Bilgisi İncelemesi- Metin ve Çeviri). Çukurova Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi, Adana.
16. Tek, R. (2018). Anadolu Türk Halk Hekimliğinde Toprak. Selçuk Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Dergisi, 39, 189-204. Https://Doi.Org/10.21497/Sefad.443461
17. Türkyılmaz, A. (2013). Anadolu Öncesi Türklerde Su Kültü ve Günümüzdeki Yansımaları, Geleneksel Türk Sanatında ve Edebiyatımızda Su, Aski Genel Müdürlüğü Yayınları, Anadolu’da Su Medeniyeti Dizisi: 5 Yayın No: 8
18. Uçar, Hüseyin (2020). “Bir Kültün Özellikleri: Türklerde Su Kültü.” Kültür Araştırmaları Dergisi, 7, 24-47. DOI: 10.46250/kulturder.779430.
19. Umarova, R. M. (2020). Moldo Kılıçtın Çıgarmaçılıgında Tabiyat Temasının Orun Alışı [Moldo Kılıç’ın eserlerinde tabiat temasının yeri]. Vestnik Bişkekskogo Gosudarstvennogo Universiteta, 1(51), 30-32. https://doi.org/10.35254/bhu.2020.51.16