Ziya Gökalp's Turkish Nationalism and the Turkic World: Reconstructing the Harsî (Cultural) Nationalism Model

Öz

This study aims to re-evaluate the ideas of Ziya Gökalp, who established the theoretical foundations of modern Turkish nationalism, in light of post-1990 geopolitical shifts and the contemporary reality of the "World of Turks". Central to the article is Gökalp's harsî (cultural) nationalism, which rejects biological racism and is grounded in shared culture, language, and socio-cultural education (terbiye). The study first analyzes the sociological depth of Gökalp's culture-civilization (hars-medeniyet) distinction and the concept of the 'ideal' (mefkûre) during the transition from the Ottoman Empire to the Republic. Subsequently, it addresses the restrictive effects of artificial ethno-cultural identities constructed during Russian and Chinese colonialism, as well as the orientalist connotations attached to the concept of the 'Turkic World,' on the integration processes among Turkic communities. To transcend existing artificial borders and identity engineering, this study proposes a 'Cultural Nationalism' model based on Gökalp's legacy. This model offers a rational and inclusive vision for the World of Turks, remaining free from exclusionary or expansionist accusations. Furthermore, the article discusses the potential of Istanbul Turkish as a common language for communication and science and explores how regional union models—such as the Oghuz, Qarluq, and Qipchaq—can converge under the supra-identity of a "Union of the Türk" (Türk İttihadı). Ultimately, it is argued that a "Cultural Nationalism" theory, rooted in Gökalp's framework but updated for contemporary conditions, provides a sustainable vision for solidarity and a shared future for both sovereign and non-sovereign Turk groups. This approach represents an egalitarian and scientific perspective encompassing all Turk geographies rather than a strictly Türkiye-centric view.

Anahtar Kelimeler

• Ziya Gökalp
• Cultural Nationalism
• World of Turks
• Culture and Civilization
• Turkish Union.

Ziya Gökalp'in Türk Milliyetçiliği ve Türkler Dünyası: Harsî Milliyetçilik Modelinin Yeniden İnşası

Öz

Bu çalışma, modern Türk milliyetçiliğinin kuramsal temellerini atan Ziya Gökalp'in fikirlerini, 1990 sonrası değişen jeopolitik dengeler ve "Türkler Dünyası" gerçekliği ışığında yeniden değerlendirmeyi amaçlamaktadır. Makalede, Gökalp'in biyolojik ırkçılığı reddeden ve ortak kültür, dil ile terbiyeye dayanan "harsî" (kültürel) milliyetçilik anlayışı merkezi bir konuma yerleştirilmektedir. Çalışma, öncelikle Osmanlı'dan Cumhuriyet'e geçiş sürecinde Gökalp'in geliştirdiği "hars-medeniyet" ayrımı ve bu temeldeki Türkçülük fikriyatı ile "mefkûre" kavramlarının sosyolojik derinliğini analiz etmektedir. Ardından, Rus ve Çin sömürgeciliği döneminde inşa edilen yapay etno-kültürel kimliklerin ve "Türk Dünyası" kavramına yüklenen oryantalist anlamların, Türk toplulukları arasındaki bütünleşme süreçleri üzerindeki kısıtlayıcı etkileri ele alınmaktadır. Tarafımızdan mevcut yapay sınırları ve kimlik mühendisliklerini aşmak için Gökalp'in mirasını temel alan bir "Harsî Milliyetçilik" modeli önerilmektedir. Bu model; dışlayıcı ve yayılmacı suçlamalardan uzak, rasyonel ve kapsayıcı bir "Türkler Dünyası" tasavvuru sunmaktadır. Makalede ayrıca, İstanbul Türkçesinin ortak iletişim ve bilim dili olma potansiyeli ile Oğuz, Karluk ve Kıpçak gibi bölgesel ittihad modellerinin "Türk İttihadı" üst kimliğinde nasıl birleşebileceği tartışılmaktadır. Sonuç olarak, temelleri Gökalp tarafından atılan, ancak mevcut şartlar ışığında güncellenen bir "Harsî Milliyetçilik" teorisinin, günümüzdeki devletli ve devletsiz Türk toplulukları için sürdürülebilir bir dayanışma ve ortak gelecek vizyonu sağlayacağı savunulmaktadır. Bu yaklaşım, sadece Türkiye-merkezli bir bakış açısını değil, tüm Türk coğrafyası kapsayan eşitlikçi ve bilimsel bir perspektifi temsil etmektedir.

Anahtar Kelimeler

• Ziya Gökalp
• Harsî Milliyetçilik
• Türkler Dünyası
• Hars ve Medeniyet
• Türk İttihadı.

Kaynakça

1. Akçura, Y. (1978). Türkçülük. İstanbul: Türk Kültür Yayınları.
2. Akçura, Yusuf (2006). Türkçülük. İstanbul: Tokar Yayınları.
3. Aksoy, M. (2015). Tarihin Bilinen İlk Pantolonundan Türkiye'ye Gelen Damga, Türk Dünyası Tarih Kültür Dergisi, 346, 22-27.
4. Ayas, O. G. (2014). Kemalist Oryantalizm ve Osmanlı-Türk Müziği. Muhafazakar Düşünce Dergisi, 10(40), 189-211.
5. Baykal, Ö. (2021). Politik Milliyetçilik Kültür Milliyetçiliği Ayrımında Türk Milliyetçiliği, Internatıonal Aegean Symposıums on Socıal Scıences & Humanıtıes-IV Proceedings Book, September 11-12, 2021, 93-110.
6. Bars, M. E. (2017). Ziya Gökalp ve Türkçülük üzerine bazı değerlendirmeler. Adnan Menderes Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 4(2), 38-51.
7. Benedict, A. (2000). Hayali Cemaatler: milliyetçiliğin kökenleri ve yayılması, Çev.: İskender Savaşır, İstanbul, Metis yayınları.
8. Berkes, N. (1976). Unutulan Adam, Sosyoloji Konferansları, XIV, İstanbul, s. 194-203.

9. Berkes, N. (1954). Ziya Gökalp: His contribution to Turkish nationalism. The Middle East Journal. https://www.jstor.org/stable/4322635
10. Bilgin, V. (2010). Bir Düşünür Olarak Erol Güngör'ün Dünyası, Prof. Dr. Erol Güngör'ün Anı sına Sosyal-Kültürel-Siyasal-Ekonomik-Dinsel Açıdan Türkiye'de Değişim Sempozyumu, 2010, Ankara: Gazi Üniversitesi Rektörlüğü, 325-336.
11. Erdal, İ. (2020). MHP'nin Türk Kimliği ve Türk Milliyetçiliği Anlayışı ve Türk Dünyası'na Bakışı. Genel Türk Tarihi Araştırmaları Dergisi, 2(3), 185-200.
12. Erdem, T., & Çelik, H. B. (2023). Millet Olgusunu Irk ve Etni Dolayımıyla Analiz Etmek. SDE Akademi, 3(2), 265-297.
13. Gellner, E. (2008). Nations and Nationalism, Cornell University press.
14. Gökalp, Z. (1968). Türkçülüğün Esasları. İstanbul: Varlık Yayınları, Yedinci baskı.
15. Gökalp, Z. (1973), Terbiyenin Sosyal ve Kültürel Temelleri, Hazırlayan: Rıza Kardaş, Milli Eğitim Basımevi.
16. Gökalp, Z. (1980). Makaleler IX. Ankara: Kültür Bakanlığı Yayınları.
17. Gökalp, Z. (2007). Türkleşmek, İslamlaşmak, Muasırlaşmak (Sadeleştiren. Yalçın Toker). Toker yayınları, İstanbul.
18. Güngör, E. (1976). Ziya Gökalp ve ‘Türkçülükte Din' Meselesi. Atsız Armağanı. İstanbul: Ötüken.
19. Güngör, Erol (1974). “Elli Yıl Sonra Gökalp”, Ortadoğu, Başmakale, 9 Kasım 1974.
20. Gürbüz, Z. (2023). Naif Bir Milliyetçi: Ziya Gökalp. Uluslararası Yönetim ve Sosyal Araştırmalar Dergisi, 10(20), 1-13.
21. Halmet, M. (2018). Türkistan Muhtariyeti'nin yıkılışının 80. Yıl dönümü münasebetiyle sovyet rusya'nın 1937-1938 yıllarında Türkistan'da uyguladığı "kızıl terör" ve sonuçları. Atlas journal, 4(14), 1413-1424.
22. Jeong, E. K. (2018). A study on the formation of early Turkish nationalism. Acta Via Serica, 3(1), 57-83.
23. Kahveci, T. (2021). Oryantalizm Perspektifinden Bir Türk Aydını: Mahmut Esat Bozkurt. Sosyal ve Kültürel Araştırmalar Dergisi (SKAD), 7(15), 165-202.
24. Karadaş, Y. (2024). Ziya Gökalp'te Hars Kavramı ve Bu Kavramın Sonraki Yıllarda Türkiye'de Kültür Tartışmalarına Sosyal ve Siyasal Etkileri. Afyon Kocatepe Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 26 (Özel Sayı), 191-206.
25. Karakaş, M. (2008). Ziya Gökalp'e Yeniden Bakmak: Literatür ve Yeniden Değerlendirme. Türkiye Araştırmaları Literatür Dergisi, 6(11), 435-476.
26. Karluk, A. C. (2019). Türklerarası İletişim ve Etkileşimde Etnik Temelli Söylem mi Coğrafya Temelli Söylem mi? 17. Uluslararası Türk Dünyası Sosyal Bilimler Kongresi Bildiri Metni, Türk Dünyası Araştırmaları Vakfı yayınları, 335-343.
27. Karluk, A. C. (2022). Uygurlarda Yenileşme—Aydınlar, Kimlik ve Mecburi Değişme, Nobel akademik yayıncılık.
28. Karluk, A. C. (2018). Türklüğü İlgilendiren Bazı Kavramların Sosyolojik Analizi ve Öneriler, Türk Yurdu, Sayı, 371, 9-14.
29. Karluk, A. C. (2016). Türk Dünyasındaki Değişim ve Dönüşüm Sürecinde Kültürel Özgüven Sorunu. Türk Yurdu, 105 (342).
30. Karpat, K. (2013). İslam'ın Siyasallaşması (Ş. Yalçın, Çev.). Timaş Yayınları.
31. Metin, O. (2024). Ziya Gökalp ve Türk Milliyetçiliğinin Oluşumu: İdeoloji, Kimlik ve Kültürün Kesişim Noktaları. Afyon Kocatepe Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 26 (Özel Sayı), 245-259.
32. Nakış, D. (2024). Ziya Gökalp'in Türkçülük Fikriyle Türkiye Yüzyılına Bakmak. 21. Yüzyılda Eğitim ve Toplum, 13(39), 639-654.
33. Nefes, T. S. (2018). The sociological foundations of Turkish nationalism. Journal of Balkan and Near Eastern Studies, 20(1), 15-30.
34. Okur, M. A. (2024), Gökalp'lı Asrın Gündönümünde: Tarihî Kırılma, Küresizleşme, Dünyacı Milliyetçilik ve Türk Eli, Türk Yurdu, Türk Dış Politikası Özel Sayısı, 47-64.
35. Oran, B. (1990). Atatürk Milliyetçiliği: Resmî İdeoloji Dışı Bir İnceleme. Ankara: Bilgi.
36. Özmen, N. (2017). Erol Güngör'ün Ziya Gökalp'e yönelik eleştirel yorumları. Toplum Bilimleri Dergisi, 11(22), 53-76.
37. Öztekin, H. (2018). 1944 Irkçılık-Turancılık Davası ve Basındaki Tartışmalar. Selçuk İletişim, 11(1), 212-236.
38. Pınar, M. (2025). Anadolucuların Gözünden Ziya Gökalp. Tezkire Dergisi. Yıl: 34 Sayı: 92. (161-179).
39. Subay, Ö. Ö., & Atakişi, İ. H. (2025). Ziya Gökalp ve Yusuf Akçura ışığında Türk milliyetçiliğinin psikolojik tahayyülü. KMÜ Sosyal ve Ekonomik Araştırmalar Dergisi, 27(49), 827-849.
40. Şan, M. K. (2024). Ziya Gökalp ve Türk Modernleşmesinde Yol Ayrımı. Afyon Kocatepe Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 26 (Özel Sayı), 11-40.
41. Şan, M. K., & Aydoğan, O. (2024). Gelenek ve Modernite Arasında Bir Köprü: Ziya Gökalp Düşüncesini Günümüzden Değerlendirmek. Sosyologca, (28), 77-91.
42. Taşlı, H. (2024). Ziya Gökalp'in görüşlerine muhalif bir zümre: Anadolucular. Afyon Kocatepe Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 26(Ziya Gökalp Özel Sayısı), 361-370.
43. Togan, A.Z.V. (2019). Hatıralar: Türkistan ve diğer Müslüman doğu Türklerinin varlık ve kültür mücadeleleri. Diyanet Vakfı yayınları.
44. Tokluoğlu, C. (2013). Ziya Gökalp ve Türkçülük. Ankara Üniversitesi SBF Dergisi, 68(3), 113-139.
45. Toprak, Z. (2015). Darwin'den Dersim'e Cumhuriyet ve Antropoloji. Doğan Kitap.
46. Torun, Y. (2018). Siyasal bir ideoloji olarak milliyetçilik ve Türkiye'deki yansımaları: Ziya Gökalp ve Türkçülük. Turkish Studies, 13(26), 1123-1142.
47. Wójcik, A. (2011). The Texture of Turkish Nationalism in the Light of Ziya Gökalp's Theory. Hemispheres, (26), 131-145.
48. Yazgan, A. M. (2025). Ziya Gökalp'in Milliyetçilik Anlayışı: Primordializm mi Modernizm mi? Milliyetçilik Araştırmaları Dergisi, 7(1), 1-10.
49. Yılmaz, C., & Şahin, M. (2006). Modernity and economic nationalism in the formation of Turkish nationalism. Mediterranean Quarterly, 17(2), 53-71.
50. Yorulmaz, O. (2019). Sovyet Türkolojisi'nde “Türk Dilli” Meselesi, Uluslararası Anadolu Sosyal Bilimler Dergisi, 3/1, 58-68.
51. Yüner, M. (2009). A comparison of the ideas of Ziya Gökalp and Yusuf Akçura on Turkism. (Master's thesis), Middle East Technical University.