İlaçsız Doğumun Gücü: Nonfarmakolojik Yöntemlerin Doğum Ağrısı Üzerine Etkisi – Bir Anlatı Derlemesi

Öz

ÖZET Bu derlemenin amacı, doğum eyleminde kullanılan nonfarmakolojik yöntemlerin doğum ağrısı üzerine etkililiğini inceleyerek ilaçsız doğumun gücünü ortaya koymaktır. Gebelik ve doğum sürecinde yaşanan fiziksel ve psikososyal değişimler, doğum ağrısı ve anksiyetenin artmasına yol açabilmekte, bu durum doğum ağrısı, anne ve fetüs sağlığını etkilemekte ve yönetimi ebelik ve doğum ve kadın sağlığı hemşireliği bakımının temel sorumlulukları arasında yer alan oldukça önemli bir bakım alanı oluşturmaktadır. Farmakolojik yöntemler etkili olmakla birlikte yan etki ve maliyet açısından farmakolojik yöntemler sınırlılıklar taşımaktadır. Buna karşın, nonfarmakolojik ağrı yönetimi yöntemleri; güvenli, düşük maliyetli ve kadının doğuma aktif katılımını destekleyen yaklaşımlar olarak ön plana çıkmaktadır. Bu doğrultuda, 2015–2025 yılları arasında yayımlanan çalışmalar PubMed, ScienceDirect, Google Scholar, TR Dizin ve Cochrane Library veri tabanlarında “birth and nonpharmacological methods”, “labor pain management”, “doğum ağrısı”, “nonfarmakolojik yöntemler” anahtar kelimeler kullanılarak taranmış ve dahil edilme kriterlerine uygun 67 çalışma (randomize kontrollü çalışmalar, yarı deneysel araştırmalar, sistematik derlemeler ve meta-analizler) narratif yaklaşımla değerlendirilmiştir. İncelenen literatür, doğum ağrısının yönetiminde masaj, aromaterapi, refleksoloji, hidroterapi, müzik terapisi, nefes egzersizleri ve hypnobirthing gibi yöntemlerin yaygın olarak kullanıldığını göstermektedir. Bu yöntemlerden masaj ve refleksolojinin ağrıyı azalttığı, aromaterapinin anksiyeteyi hafiflettiği, hidroterapinin doğum süresini kısalttığı, müzik terapisinin gevşemeyi ve memnuniyeti artırdığını; ayrıca hypnobirthing ve nefes egzersizlerinin kadınların doğum sürecine aktif katılımını destekleyerek doğum korkusunu azalttığı belirlenmiştir. Sonuç olarak, nonfarmakolojik yöntemler, doğum eyleminde ağrı yönetimini destekleyen, psikolojik iyilik halini arttıran ve pozitif doğum deneyimi yaşatan, güvenli ve maliyet açısından da uygun bulunan yöntemlerdir. Ebelerin bu yöntemleri bakım süreçlerine etkin biçimde entegre etmesi doğumda ilaç dışı yaklaşımların yaygınlaştırılmasına katkı sağlayacaktır.

Anahtar Kelimeler

• Ağrı
• doğum
• doğum ağrısı
• ebelik
• nanfarmakolojik

Destekleyen Kurum

Bu çalışma herhangi bir kurum veya kuruluş tarafından desteklenmemiştir.

Proje Numarası

1

Etik Beyan

Bu çalışma derleme niteliğinde olup etik kurul izni gerektirmemektedir.

Teşekkür

YOK.

The Power of Drug-Free Childbirth: The Effect of Nonpharmacological Methods on Labor Pain – A Narrative Review

Öz

ABSTRACT The aim of this review is to highlight the power of drug-free childbirth by examining the effectiveness of non-pharmacological methods used in labor on labor pain. Physical and psychosocial changes experienced during pregnancy and childbirth can lead to increased labor pain and anxiety, affecting maternal and fetal health. Managing this pain constitutes a crucial area of care, a fundamental responsibility of midwifery, obstetrics, and women's health nursing. While pharmacological methods are effective, they have limitations in terms of side effects and cost. In contrast, non-pharmacological pain management methods stand out as safe, low-cost approaches that support the woman's active participation in childbirth. Accordingly, studies published between 2015 and 2025 were searched in PubMed, ScienceDirect, Google Scholar, TR Dizin, and Cochrane Library databases using the keywords “birth and nonpharmacological methods”, “labor pain management”, “birth pain”, and “nonpharmacological methods”. Sixty-seven studies (randomized controlled trials, quasi-experimental studies, systematic reviews, and meta-analyses) meeting the inclusion criteria were evaluated using a narrative approach. The reviewed literature shows that methods such as massage, aromatherapy, reflexology, hydrotherapy, music therapy, breathing exercises, and hypnobirthing are commonly used in the management of labor pain. It was determined that massage and reflexology reduce pain, aromatherapy alleviates anxiety, hydrotherapy shortens labor time, and music therapy increases relaxation and satisfaction; furthermore, hypnobirthing and breathing exercises reduce fear of childbirth by supporting women's active participation in the birthing process. In conclusion, non-pharmacological methods are safe and cost-effective, supporting pain management during labor, enhancing psychological well-being, and fostering a positive birthing experience. Midwives effectively integrating these methods into their care processes will contribute to the widespread adoption of non-pharmacological approaches in childbirth.

Anahtar Kelimeler

• pain
• childbirth
• labor pain
• midwifery
• non-pharmacological.

Destekleyen Kurum

This study was not supported by any institution or organization.

Proje Numarası

1

Etik Beyan

This study is a review and does not require ethics committee approval.

Teşekkür

NO.

Kaynakça

1. Abedi, P., Rastegar, H., Valiani, M. and Saadati, N. (2017), 'The effect of auriculotherapy on labor pain, length of active phase and episiotomy rate among reproductive aged women', Journal of Family and Reproductive Health, 11(4), pp. 185–190.
2. Akın, B., & Karaca Saydam, B. (2017), 'Algılanan Doğum Ağrısının Azaltılmasına Yönelik Yeni Bir Yaklaşım: Doğum Dansı', Gümüşhane Üniversitesi Sağlık Bilimleri Dergisi, 6(3), 218-224. https://izlik.org/JA43RG23WN
3. Akın, B., & Karaca Saydam, B. (2020), 'The effect of labor dance on perceived labor pain, birth satisfaction, and neonatal outcomes', Explore, https://doi.org/10.1016/j.explore.2020.05.017
4. Alimoradi, Z., Kazemi, F., Gorji, M. and Valiani, M. (2020), 'Effects of ear and body acupressure on labor pain and duration of labor active phase: A randomized controlled trial', Complementary Therapies in Medicine, 51, Article 102413. https://doi.org/10.1016/j.ctim.2020.102413
5. Allameh, Z., Tehrani, H. G., & Ghasemi, M. (2015), 'Comparing the impact of acupuncture and pethidine on reducing labor pain', Advanced Biomedical Research, 4, pp.46. https://doi.org/10.4103/2277-9175.151302
6. Alpsalaz SD, Yağmur Y. (2022), 'Doğum eyleminde uygulanan tamamlayıcı ve alternatif yöntemler', YOBÜ Sağlık Bilimleri Fakültesi Dergisi, 3(3), pp. 337-347.
7. American College of Obstetricians and Gynecologists. (2019), ACOG practice bulletin No. 209: Obstetric analgesia and anesthesia. Obstetrics & Gynecology, 133(3), pp. 595–597. https://doi.org/10.1097/AOG.00000000000003133
8. Atis, F.Y. and Rathfisch, G. (2018), 'The effect of hypnobirthing training given in the antenatal period on birth pain and fear', Complementary Therapies in Clinical Practice, 33, pp. 77–84. https://doi.org/10.1016/j.ctcp.2018.08.004

9. Bal, M.D., Yılmaz, S.D., Ergin, A.B. (2017), Ebelere yönelik kapsamlı doğum. Ankara: Akademisyen Kitabevi. Berkiten Ergin, A. and Mallı, P. (2019), 'Doğumda kullanılan aromaterapiler: Sistematik derleme', Kocaeli Üniversitesi Sağlık Bilimleri Dergisi, 5(2), pp. 72–80.
10. Bolbol-Haghighi, N., Masoumi, S.Z. and Kazemi, F. (2016), 'Effect of massage therapy on duration of labour: A randomized controlled trial', Journal of Clinical and Diagnostic Research, 10(4), pp. QC12–QC15.
11. Bolsoy, N. and Çiçek Okuyan, Y. (2019), 'Türkiye’de refleksoloji ile ilgili yapılmış deneysel araştırmaların incelenmesi: Sistematik derleme', Life Sciences, 14(2), pp. 48–63.
12. Buglione, A., Saccone, G., Mas, M., Raffone, A., Di Meglio, L., di Meglio, L., Toscano, P., Travaglino, A., Zapparella, R., Duval, M., Zullo, F., & Locci, M. (2020), 'Effect of music on labor and delivery in nulliparous singleton pregnancies: a randomized clinical trial', Archives of Gynecology and Obstetrics, 301(3), pp.693–698. https://doi.org/10.1007/s00404-020-05475-9.
13. Büyükbayram, Z. and Bıçak Ayık, D. (2021), 'Türkiye’de refleksoloji uygulaması ile ilgili yapılan hemşirelik tezlerinin incelenmesi: Bir sistematik derleme', Sağlık Profesyonelleri Araştırma Dergisi, 3(1), pp. 25–37.
14. Can, Ü. K., & Yılmaz, B. (2019), 'Türkiye’de müzik terapi konusunda oluşturulmuş bilimsel yayinlarin incelenmesi', Motif Akademi Halkbilimi Dergisi, 12(27), pp. 794-812.
15. Cavalcanti, A.C.V., Henrique, A.J., Brasil, C.M., Gabrielloni, M.C. and Barbieri, M. (2019), 'Complementary therapies in labor: Randomized clinical trial', Revista Gaúcha de Enfermagem, 40, Article e20190026.
16. Çayır Y. Akupunktur. Çiftçi A, editör. Bütüncül Tıp: Birinci Basamakta ve Aile Hekimliğinde Tanı ve Tedavi, 1. Baskı. Ankara: Ankara Nobel Tıp Kitabevleri. 2019. pp.183-184.
17. Çayır Y. Kozmetik Akupunktur. Demirağ S, editör, Geleneksel ve Tamamlayıcı Tıp Uygulamaları: Bugünden Yarına, Hayata Uygulama. 1. Baskı. Ankara: Hipokrat Kitabevi.; 2020. pp. 139-147.
18. Çevik, S.A. and İncedal, İ. (2021), 'The effect of reflexology on labor pain, anxiety, labor duration, and birth satisfaction in primiparous pregnant women: a randomized controlled trial', Health Care for Women International, 42(4–6), pp. 710–725.
19. Çicek, S. and Basar, F. (2017), 'The effects of breathing techniques training on the duration of labor and anxiety levels of pregnant women', Complementary Therapies in Clinical Practice, 29, pp. 213–219. https://doi.org/10.1016/j.ctcp.2017.10.006
20. Demirci, Ş. (2018), 'Sağlık hizmetlerinde sanal gerçeklik teknolojileri [Virtual reality technologies in healthcare]', İnönü Üniversitesi Sağlık Hizmetleri Meslek Yüksekokulu Dergisi, 6(1), pp. 35–46.
21. Didevar, M., Navvabi-Rigi, Ş.-D., & Dadkhah, S. (2022), 'The effectiveness of heat therapy and cold therapy in labor pain intensity in primiparous women: A randomized controlled trial', Nursing and Midwifery Studies, 11(3), pp.171-176. https://doi.org/10.4103/nms.nms_87_21
22. Dikmen, H.A. and Şanlı, Y. (2019), 'Progresif kas gevşeme egzersizlerinin gebelerin distres düzeyi ve gebelik algısına etkisi [The effect of progressive muscle relaxation exercises on the stress level and pregnancy perception of pregnant women]', Dokuz Eylül Üniversitesi Hemşirelik Fakültesi Elektronik Dergisi, 12(3), pp. 186–198
23. Dong, C., Hu, L., Liang, F., & Zhang, S. (2015), 'Effects of electro-acupuncture on labor pain management. Archives of gynecology and obstetrics', 291(3), pp.531–536. https://doi.org/10.1007/s00404-014-3427-x
24. Durmuş, A., & Eryılmaz, G. (2022), 'Effects of heat and massage applications to the lumbosacral area on duration of delivery and perception of labor pain: A randomized controlled experimental trial’, Clinical and Experimental Health Sciences, 12(3), p.667–673. https://doi.org/10.33808/clinexphealthsci.1025304
25. Ertürk Aksakal, S., Pay, R.E., Köse, C., Özkan, D. and Engin Üstün, Y. (2022), 'The effect of hydrotherapy applied during the active phase of labor on postpartum depression: A case-control study', Journal of Clinical Obstetrics & Gynecology, 32(4), pp. 120–126. . https://doi.org/10.5336/jcog.2022-88397
26. Esencan, T.Y., Karabulut, Ö., Yıldırım, A.D., Abbasoğlu, D.E., Külek, H. and Şimşek, Ç. (2022), 'Doğum eyleminde uygulanan tamamlayıcı ve alternatif yöntemler', YOBÜ Sağlık Bilimleri Fakültesi Dergisi, 3(3), pp. 337–347.
27. Gayeski, M.E., Brüggemann, O.M., Monticelli, M. and Atherino Dos Santos, E.K. (2015), 'Application of nonpharmacologic methods to relieve pain during labor: the point of view of primiparous women', Pain Management Nursing, 16(3), pp. 273–284. https://doi.org/10.1016/j.pmn.2014.08.006
28. Gokyildiz Surucu, S., Ozturk, M., Avcibay Vurgec, B., Alan, S. and Akbas, M. (2018), 'The effect of music on pain and anxiety of women during labour on first time pregnancy: A study from Turkey', Complementary Therapies in Clinical Practice, 30, pp. 96–102. https://doi.org/10.1016/j.ctcp.2017.12.015
29. Güner, Ö.Ö. and Kavlak, O. (2016), 'Doğum', in Sevil, Ü. and Ertem, G. (eds.) Perinatoloji ve Bakım, İzmir: Ankara Nobel Tıp Kitabevleri, pp. 73–409.
30. Güneş, G. and Dağ, H. (2021), 'Doğumda masaj uygulamasının ağrı düzeyine etkisi: Yarı deneysel çalışma', Türkiye Klinikleri Hemşirelik Bilimleri Dergisi, 13(2), pp. 123–130.
31. Güneş, M, and Vural, P.I. (2022), 'Travayda gebelere uygulanan hidroterapinin doğum endişesi ve konfor düzeyine etkisi: Randomize kontrollü bir çalışma', YOBU Sağlık Bilimleri Fakültesi Dergisi, 3(1), pp. 36-45.
32. Hamdamian, S., Nazarpour, S., Simbar, M., Hajian, S., Mojab, F. and Talebi, A. (2018), 'Effects of aromatherapy with Rosa damascena on nulliparous women's pain and anxiety of labor during first stage of labor', Journal of Integrative Medicine, 16(2), pp. 120–125. https://doi.org/10.1016/j.joim.2018.02.005.
33. Hanjani S, Tourzani Z, Shoghi M. (2015), 'The effect of foot reflexology on anxiety, pain and outcomes of the labor in primigravida women', Acta Medica Iranica, 53(8), pp. 507-511.
34. Heidari-Fard, S., Mohammadi, M. and Fallah, S. (2018), 'The effect of chamomile odor on contractions of the first stage of delivery in primipara women: A clinical trial', Complementary Therapies in Clinical Practice, 32, pp. 61–64. https://doi.org/10.1016/j.ctcp.2018.04.009
35. Hu, Y., Lu, H., Huang, J. and Zang, Y. (2021), 'Efficacy and safety of non-pharmacological interventions for labour pain management: A systematic review and Bayesian network meta-analysis', Journal of Clinical Nursing, 30(23–24), pp. 3398–3414. https://doi.org/10.1111/jocn.15865
36. İncedal, İ. (2019), Refleksolojinin doğum eylemi üzerindeki etkisi (Yüksek Lisans Tezi). Gaziantep, Gaziantep Üniversitesi Sağlık Bilimleri Enstitüsü.
37. Jamshidi, F., Almasi, S., Hesami, Z.A., Ghanbari, M., Mehmannavazan, M. and Navkhasi, S. (2018), 'A systematic review of a type of therapeutic methods for reducing pain and progress in childbirth in Iran', Egyptian Academic Journal of Biological Sciences, E. Medical Entomology & Parasitology, 10(1), pp. 37–61. https://doi.org/10.21608/eajbse.2018.1445
38. Kaçar, N. 'Doğum ağrısının yönetiminde farmakolojik olmayan ebelik uygulamaları', (2020), Bandırma Onyedi Eylül Üniversitesi Sağlık Bilimleri ve Araştırmaları Dergisi, 2(2), pp.113-130.
39. Karacan, E. and Akköz Çevik, S. (2023), 'Normal vajinal doğum yapan gebelerde sanal gerçeklik uygulamalarının doğum eylemi ve doğum memnuniyeti üzerine etkisi: Sistematik derleme', Geleneksel ve Tamamlayıcı Tıp Dergisi, 6(1), pp. 48–57. https://doi.org/10.5336/jtracom.2022-90916
40. Kaya, A., Yeşildere Sağlam, H., Karadağ, E., & Gürsoy, E. (2023), 'The effectiveness of aromatherapy in the management of labor pain: A meta-analysis', European Journal of Obstetrics and Gynecology and Reproductive Biology X, 20, 100255.
41. Kılıç, A., & Gurkan, O. C. (2021), 'Gebelik, doğum ve doğum sonrası dönemde müzik terapinin kanıt temelli kullanımı', KTO Karatay Üniversitesi Sağlık Bilimleri Dergisi, 2(1), pp.47-60.
42. Kızılkaya Beji, N., Kaya, G., & Yıldız, A. (2022), 'Doğum Ağrısını Azaltmada Kullanılan Bir Gevşeme Tekniği: Hipnozla Doğum', Tıp Fakültesi Klinikleri Dergisi, 5(1), pp.1-10. https://izlik.org/JA45GM62LN
43. Kurtgöz, A., Kızıltepei S.K. (2022), 'Türkiye’de aromaterapi uygulanarak yapılan lisansüstü randomize kontrollü hemşirelik çalışmalarının incelenmesi', Sağlık Bilimlerinde Değer, 12(1), pp.123-129.
44. Mammadov, B., & Taş, Ç. (2024), 'Doğum ağrısında masajın ve akupresürün etkisi: Randomize kontrollü çalışma', Kadın Sağlığı Araştırmaları Dergisi, 7(1), pp. 15-22.
45. Mamuk, R., & Ni, D. (2010). 'Doğum ağrısının kontrolünde kullanılan nonfarmakolojik gevşeme ve tensel uyarılma yöntemleri', Şişli Etfal Hastanesi Tıp Bülteni, 44(3), pp.137-144.
46. Mathew, A.M. and Francis, F. (2016), 'Effectiveness of foot reflexology in reduction of labour pain among mothers in labour admitted at PSG Hospital, Coimbatore', International Journal of Nursing Education, 8(3), pp. 11–15. https://doi.org/10.5958/0974-9357.2016.00081.
47. Mellado-García, E., Díaz-Rodríguez, L., Cortés-Martín, J., Sánchez-García, J. C., Piqueras-Sola, B., Prieto Franganillo, M. M., & Rodríguez-Blanque, R. (2024), 'Hydrotherapy in Pain Management in Pregnant Women: A Meta-Analysis of Randomized Clinical Trials', Journal of Clinical Medicine, 13(11), pp.3260. https://doi.org/10.3390/jcm13113260
48. Njogu, A., Qin, S., Chen, Y., Hu, L. and Luo, Y. (2021), 'The effects of transcutaneous electrical nerve stimulation during the first stage of labor: a randomized controlled trial', BMC Pregnancy and Childbirth, 21(1), Article 164. https://doi.org/10.1186/s12884-021-03625-8.
49. Nori, W., Kassim, M. A. K., Helmi, Z. R., Pantazi, A. C., Brezeanu, D., Brezeanu, A. M., Penciu, R. C., & Serbanescu, L. (2023), 'Non-Pharmacological Pain Management in Labor: A Systematic Review', Journal of Clinical Medicine, 12(23), 7203. https://doi.org/10.3390/jcm12237203
50. Pratiwi, D., Kadir, D., Sembiring, J.B. (2023), 'The effect of hypnobirthing relaxation on the scale Pain in labor during the active phase I', Science Midwifery, 10(6), pp. 4494-4502.
51. Santiváñez-Acosta, R., Tapia-López, E. L. N., & Santero, M. (2020), 'Music Therapy in Pain and Anxiety Management during Labor: A Systematic Review and Meta-Analysis', Medicina (Kaunas, Lithuania), 56(10), pp. 526. https://doi.org/10.3390/medicina56100526
52. Setiawandari S., Pramono, N., Saputra, K. (2022). 'Auricular acupuncture on uterine point on pgf2α levels and first-stage of labor duration among primigravida women', Embrio:Jurnal Kebidanan, 14(2), pp. 159-167.
53. Smith, C.A., Collins, C.T., Levett, K.M., Armour, M., Dahlen, H.G., Tan, A.L. and Mesgarpour, B. (2020), 'Acupuncture or acupressure for pain management during labour', Cochrane Database of Systematic Reviews, 2020(2), Article CD009232. https://doi.org/10.1002/14651858.CD009232.pub2.
54. Sulu, R., Akbaş, M. and Çetiner, S. (2022), 'Effects of transcutaneous electrical nerve stimulation applied at different frequencies during labor on hormone levels, labor pain perception, and anxiety: A randomized placebo-controlled single-blind clinical trial', European Journal of Integrative Medicine, 52, Article 102124. https://doi.org/10.1016/j.eujim.2022.102124
55. Syswianti D.,and, Wahyuni, T. (2023), 'Hypnobirthing and rebozo affect the duration of labor ın ıı and apgar scores', Jurnal Kebidanan Malahayati, 9(1), pp.46-52.
56. Tanvisut, R., Traisrisilp, K. and Tongsong, T. (2018), 'Efficacy of aromatherapy for reducing pain during labor: A randomized controlled trial', Archives of Gynecology and Obstetrics, 297(5), pp. 1145–1150. https://doi.org/10.1007/s00404-018-4700-1
57. Thuvarakan, K., Zimmermann, H., Mikkelsen, M.K. and Gazerani, P. (2020), 'Transcutaneous electrical nerve stimulation as a pain-relieving approach in labor pain: A systematic review and meta-analysis of randomized controlled trials', Neuromodulation: Technology at the Neural Interface, 23(6), pp. 732–746. https://doi.org/10.1111/ner.13221
58. Topçu, İ. ve Dişsiz, M. (2018), 'Doğ'Doğum Eyleminde Kullanılan Manipülatif ve Beden Temelli Tamamlayıcı-Alternatif Yöntemler', Hemşirelik Bilimi Dergisi, 1(2), pp. 33-37.
59. Türkmen, H., & Oran, N. T. (2022), 'Doğum ağrısında masajın etkisi: Sistematik derleme', JAREN, 8(2), pp.97-106. https://doi.org/10.55646/jaren.2022.72621.
60. Türkmen, O, Oran, T.N. (2019), 'Sıcak uygulamanın doğum ağrısına etkisi: sistematik derleme', Koç Üniversitesi Hemşirelikte Eğitim ve Araştırma Dergisi, 16(3), pp. 225-233.
61. Uludağ, E., & Mete, S. (2021). 'Hipnodoğum felsefesine dayalı olarak verilen hemşirelik bakımının korku, ağrı, süre, memnuniyet ve doğum maliyetine etkisi', Health Care for Women International, 42(4), pp.678-690. World Health Organization. (2020). WHO recommendations: intrapartum care for a positive childbirth experience. WHO. https://www.who.int/publications/i/item/9789240017566
62. Wright, C. and Geraghty, S. (2017), 'Mind over matter: Inside hypnobirthing', Sleep and Hypnosis, 19(3), pp. 54–60.https://doi.org/10.5350/Sleep.Hypn.2016.18.0120
63. Wu, L., Yin, Y., Sun, K., Wu, L., Hou, H., Liu, X., Yi, W. and Li, S. (2017), 'Effectiveness of acupuncture versus spinal-epidural anesthesia on labor pain: A randomized controlled trial', Journal of Traditional Chinese Medicine, 37(5), pp. 629–635. https://doi.org/10.1016/S0254-6272(17)30316-3
64. Wulff, V., Hepp, P., Wolf, O. T., Balan, P., Hagenbeck, C., Fehm, T., & Schaal, N. K. (2021), 'The effects of a music and singing intervention during pregnancy on maternal well-being and mother-infant bonding: a randomised, controlled study', Archives of Gynecology and Obstetrics, 303(1), PP.69–83. https://doi.org/10.1007/s00404-020-05727-8
65. Yalcin, E., and, Özbaşaran, F. (2021), 'Nefes Terapisinin Genel Sağlık Ve Kadın Sağlığı Üzerine Ekileri', İstanbul Sabahattin Zaim Üniversitesi Fen Bilimleri Enstitüsü Dergisi, 3(2), pp.106-111.
66. Yavaş, K., & Kırca, A. Ş. (2025), 'The effect of dance and massage applied by spouses during childbirth on labor pain, comfort, and satisfaction', European Journal of Obstetrics, Gynecology, and Reproductive Biology, 305, pp. 305–311. https://doi.org/10.1016/j.ejogrb.2024.12.031
67. Yeşildağ B., & Gölbaşı Z. (2018), 'Doğum Ağrısının Yönetiminde Nonfarmakolojik Yöntemlerin Etkinliğini Değerlendiren Lisansüstü Tez Çalışmalarının İncelenmesi', Düzce Üniversitesi Sağlık Bilimleri Enstitüsü Dergisi, 8(3), pp. 104-111.
68. Yeşildağ, B., & Gölbaşı, Z. (2024), 'Doğum ağrısının yönetiminde akupunkturun etkinliği: Sistematik derleme', Journal of Traditional and Complementary Medicine, 7(1), pp. 92–99. https://doi.org/10.5336/jtracom.2023-100142
69. Yuksel, H., Cayir, Y., Kosan, Z. and Tastan, K. (2017), 'Effectiveness of breathing exercises during the second stage of labor on labor pain and duration: a randomized controlled trial', Journal of Integrative Medicine, 15(6), pp. 456–461. https://doi.org/10.1016/S2095-4964(17)60368-6
70. Zhang, L., Yue, R., Xiao, F., Wang, F. and Zhang, Z. (2025), 'The effects of dance on maternal childbirth: a systematic review and meta-analysis', BMC Pregnancy and Childbirth, 25(1), Article 20. https://doi.org/10.1186/s12884-024-07132-4
71. Zor, M., Küçükkelepçe, D.Ş. and Gölbaşı, Z. (2021), 'Türkiye’de aromaterapinin etkisine yönelik yapılan hemşirelik tezlerinin incelenmesi', Turkish Journal of Clinics and Laboratory, 12(1), pp. 77–94.
72. Zuarez-Easton, S., Erez, O., Zafran, N., Carmeli, J., Garmi, G. and Salim, R. (2023), 'Pharmacologic and nonpharmacologic options for pain relief during labor: an expert review', American Journal of Obstetrics and Gynecology, 228(5 Suppl.), pp. S1246–S1259. https://doi.org/10.1016/j.ajog.2023.03.003