THE CRIME and PENALTY OF INSULTING THE SACRIFICES OF ISLAM in THE CONTEXT of THE CRIME of INSULTING RELIGIOUS VALUES A THEORETICAL ANALYSIS IN TERMS OF ISLAMIC (HANAFI)-OTTOMAN PRACTICE

Yıl 2026, Cilt: 11 Sayı: 1 , 515 - 564 , 28.03.2026

Ali Haydar Bölükbaşı

https://doi.org/10.58733/imhfd.1738388

https://izlik.org/JA99HK93EJ

Öz

The crime of insulting religious values is an issue that has been subject to criminal sanctions by all societies in every period of history. Because every society has a sacred. This type of offence and its punishment are regulated in detail in the Turkish Penal Codes. While there are many studies in the field of positive law in this field, the fact that the crime of insulting religious values, including Christianity and Judaism, has not been addressed in Islamic law and the Ottoman Empire, constitutes the starting point of the study.
The research is limited to the Hanafi sect doctrine and Ottoman practice. Detailed concept scans have been made on words such as ‘sebb’ and ‘shatm’, in which insult to religious values is committed, and detailed provisions have been put forward by drawing the theoretical framework of the subject. Where relevant, the provisions of the Turkish Penal Code are also discussed. In addition, detailed references are made to Ottoman fatwa collections and Shari‘ah registers. In conclusion, in Hanafi criminal law, the offence of insulting religious values has theological and criminal consequences and the perpetrator is considered to have apostatised. As a result, a number of provisions are imposed. It has been observed that the offence is mostly committed through the act of blasphemy. However, for example, underestimating or seeing the Prophet's actions as insufficient was also considered within this scope. It was observed that the Prophet was the subject of most insults. However, insults against Allah, other prophets, holy books and angels were also identified. The study contains remarkable examples in the context of freedom of religion and conscience and respect for religious values in terms of Hanafi sect and Ottoman law.

Anahtar Kelimeler

Islamic Law , Hanafi School , Ottoman Criminal Law , The crime of insulting religious values , Blasphemy

Dini Değerlere Hakaret Suçunun Türk Ceza Hukuku, İslam Hukuku(Hanefi) ve Osmanlı Uygulaması Açısından İncelenmesi

https://izlik.org/JA99HK93EJ

Öz

Dini değerlere hakaret, tarihin her döneminde, bütün milletlerce yaptırıma bağlanmış, toplumda derin etkileri olan bir fiildir. Bu suç türü ve cezası, Türk ceza kanunlarında da ayrıntılarıyla düzenlenmiştir. Bu alanda, Pozitif hukuk sahasında pek çok çalışma varken İslam hukuku ve Osmanlı özelinde, Hristiyanlık ve Yahudilik dahil olmak üzere, dini değerlere hakaret suçunun ele alınmamış olması, çalışmanın hareket noktasını oluşturmuştur.
Araştırma, İslam hukuku açısından, Hanefî mezhep doktrini ve Osmanlı uygulaması ile sınırlandırılmıştır. Fıkıh literatüründe dini değerlere hakaretin işlendiği “sebb” ve “şetm” gibi kelimeler üzerinden detaylı kavram taramaları yapılarak çalışmanın teorik çerçevesi çizilmiş ve ayrıntılı başlıklar altında konu ortaya konulmaya çalışılmıştır. İlgili bölümlerde de araştırma ile alakalı TCK hükümlerine atıflar yapılmaya çalışılmıştır. Ayrıca, ihtiyaç duyulan noktalarda, fetva mecmuaları ve Osmanlı mahkeme kayıtları olan şer‘iyye sicillerinden sıklıkla destek alınmıştır. Hanefî ceza hukukunda dini değerlere hakaret suçunun itikadi ve cezai neticeleri olup fail, mürted kabul edildiği için bir takım yaptırımlarla karşı karşıya kalmaktadır. Dini değerlere hakaret suçunun büyük oranda sövme eylemi üzerinden işlendiği görülmüştür. Bununla birlikte, söz gelimi, Hz. Peygamber’in yaptıklarını hafife almak ya da yetersiz görmek de bu kapsamda değerlendirilmiştir. Literatürde en çok hakaretin konusunun Hz. Peygamber olduğu gözlemlenmiştir. Ayrıca, Allah’a, diğer peygamberlere, kutsal kitaplara ve meleklere yapılan hakaretle ilgili hükümler de tespit edilmiştir. Çalışma, Hanefî mezhebi ve Osmanlı hukuku açısından din-vicdan hürriyeti ve dini değerlere saygı bağlamında dikkat çekici örnekler içermektedir.

Anahtar Kelimeler

İslam Hukuku , Hanefî Mezhebi , Osmanlı Ceza Hukuku , Dini Değerlere Hakaret , Küfür

Kaynakça

• ABDURRAHÎM EFENDİ, Şeyhülislâm Meteşzâde. Fetevây-ı Abdurrahîm, Dersaâdet, İstanbul, 1243.
• AKGÜNDÜZ, Ahmet. Ma‘ruzât, DİA, TDV Yay., Ankara, 2003, c. 28, s. 72-73.
• AKGÜNDÜZ, Ahmet, Osmanlı Kanunnâmeleri IV. Kitap, Fey, İstanbul, 1992.
• AKGÜNDÜZ, Ahmet, Osmanlı Kanunnâmeleri 3. Kitap, Fey, İstanbul, 1991.
• AKPINAR, Muhammed Raşit. “Osmanlı Fetva Literatüründe Dini ve Manevi Değerlere Saygı”, Rumeli’de Dil ve Edebiyat Araştırmaları Dergisi, 2022, C. 30, s. 760-799.
• ALAUDDÎN HASKEFÎ. Muhammed b. Ali, Dürrü’l-muhtâr, Dârü’l-Kütübi’l-‘ilmiyye, Beyrut, 2002.
• ALTIN, Abdülkadir- PAKIRDAĞ-KARACA, Yılmaz. Üsküdar Mahkemesi 531 Numaralı Sicil, Coşkun Yılmaz, İstanbul, Kültür A.Ş, 2019.
• ARTUK, Mehmet Emin/ALŞAHİN, Mehmet Emin. “Dini Değerleri Aşağılama Suçu”, Marmara Üniversitesi Hukuk Fakültesi Hukuk Araştırmaları Dergisi, 2014, C. 20, S. 1 (Haziran), s. 989-1012.
• AVCI, Mustafa. Osmanlı Hukukunda Cezaların Tasnifi, Ed. Gedikli, Fethi, II. Türk Hukuku Tarihi Kongresi Bildirileri, Oniki Levha, İstanbul, 2016, s. 639-656. /, Mustafa. Türk Hukuk Tarihi, Adalet, Ankara, 2023.
• BÂBERTÎ, Muhammed b. Muhammed. el-‘İnâye fi Şerhi’i-Hidâye, Mustafa Bâbî, Kahire, 1970.
• BEDRUDDÎN EL-AYNÎ. Mahmud b. Ahmed. el-Binâye, Dârü’l-Kütübi’l-İlmiyye, Beyrut, 2000.
• BİLGİN Aydın-EKREM Tak. Üsküdar Mahkemesi 1 Numaları Sicil, Ed. Coşkun Yılmaz, İstanbul, İsam, 2008.
• BOYNUKALIN, Mehmet. “Sövme”, DİA, TDV yay., Ankara, 2009, c. 37, s. 397-398.
• BÛHÂRÎ, Muhammed b. İsmâil. el-Cami‘ü’s-sahîh, Çağrı, İstanbul, 1992.
• BURHÂNUDDÎN el-BUHÂRÎ, Mahmût b. Ahmed. el-Muhîtü’l-Burhânî, Dârü’l-Kütübi’l-‘ilmiyye, Beyrut, 2004.
• CEBECİ, İsmail. Ceride-i İlmiyye Fetvaları, Klasik, İstanbul, 2009.
• CESSÂS, Ebû Bekir Ahmed b. Ali er-Râzî. Şerhu Muhtasaru’t-Tahâvî, Dârü’l-Beşâiri’l-İslâmiyye, Beyrut, 2010.
• DÂMÂD EFENDİ, Şeyhîzâde. Mecma‘u’l-enhur fî şerhi Mülteka’l-ebhur, Dâru İhyâi’t-turâsi’l-‘Ârabî, Beyrut, t.y.
• DÜZDAĞ, Ertuğrul. Şeyhülislam Ebüssuûd Efendi Fetvaları Kanuni Devrinde Osmanlı Hayatı, Gonca, İstanbul, 2009.
• DÜZENLİ, Pehlül. Gayrimüslimlere Dair Fetvalar, Klasik, İstanbul, 2015. /, Pehlül. Ma‘ruzât, Klasik, İstanbul, 2013.
• EBÛ HİLÂL EL-ASKERÎ. Hasan b. Abdullah t.y. el-Furuk el-Lugaviyye, Kahire: Dârü’l-‘İlm, t.y.
• EBÛ YÛSUF, Yakup b. İbrahim. el-Haraç, Mısır, Mektebetü’l-Ezheriyye, t.y.
• ERGÜNE, Elif. “Tehlike Suçları Bağlamında Halkı Kin ve Düşmanlığa Tahrik veya Aşağılama Suçları (TCK m 216)”, İstanbul Hukuk Mecmuası, 2020, C. 78, S.3, s.1675-1720.
• EROL Rasim-ATAY Sabri. Davut Paşa Mahkemesi 1 Numaralı Sicil, Ed. Coşkun Yılmaz, İstanbul, İstanbul, Kültür A.Ş, 2019.
• EROL Rasim-ATAY Sabri. Kartal Mahkemesi 1 Numaları Sicil, İstanbul, Kültür A.Ş, 2019.
• ERSAN, Aykut. “Halkı Kin ve Düşmanlığa Tahrik ve Aşağılama”, TBB Dergisi, S. 111, 2014, s. 77-106.
• FEYZULLAH EFENDİ, Şeyhülislâm. Fetevây-ı Feyziyye, Klasik, İstanbul, 2009.
• GÜNALAN, Rıfat. Bâp Mahkemesi 3 Numalı Sicil, Ed. Coşkun Yılmaz, İstanbul, İsam, 2011.
• HADDÂDÎ, Ebû Bekir b. Ali. el-Cevheretü’n-neyyire, Matbâtü’l-hayriyye y.y., 1322.
• HAMİDULLAH, Muhammed. İslam Anayasa Hukuku, Çev. Vecdi Akyüz, Beyan, İstanbul, 2012.
• HÂKİM Nisâbûri, Muhammed b. Abdullah. el-Müstedrek ‘ale’s-Sahîhayn, Dârü’l-Kütübi’l’ilmiyye, Beyrut, 1990. .
• HEYET. Fetava-i Hindiyye, Matbââtü Bulak, Mısır, 1310.
• HÖKELEKLİ, Hayati. “Irz”, DİA, TDV Yay, Ankara, 1999, C. 19, s. 133-134.
• İBN ÂBİDİN, Muhammed Emin b. Ömer. el-‘ukûdü’d-dürriyye fî Fetava’l-Hamidiyye, Dârü’l-Marife, Beyrut, t.y. /, Muhammed Emin b. Ömer, Reddü’l-muhtâr, Dârü’l-fikr, Beyrut, t.y.
• İBN EBÎ ŞEYBE, Abdullah b. Muhammed. el-Musannef, Dârü’t-tâc, Lübnân,1989.
• İBN NÜCEYM, Zeynüddîn b. İbrâhîm. Bahru’r-râik, Dârü’l-Kitâbi’l-İslâmî, y.y., t.y. /, Zeynüddîn b. İbrahim. Bahrü’r-râik, Dârü’l-Kitâbi’l-İslâmî, Beyrut, t.y.
• İBNÜ’L-HÜMÂM, Muhammed b. Abdülvâhid. Fethu’l-kadîr, Mustafa el-Bâbî, Mısır, 1970.
• İNCE, İrfan. “Ridde”, DİA, TDV Yay., Ankara, 2008, C. 35, s. 91-93.
• KASÂNÎ, Ebû Bekir b. Mes‘ûd. Bedâi‘ü’s-sanâi‘ fî tertîbi’ş-şerâi‘, Dârü’l-Kütübi’l-İlmiyye, Beyrut, t.y.
• KERDERÎ, Muhammed b. Mahmûd. Şerhu Müşkilâti’l-Kudûrî, et-Turâsu’z-zehebî, Riyâd, 2017.
• EROL Yasin-KILIÇ, Hüseyin. Rumeli Sadâreti Mahkemesi 21 Numaralı Sicil, Ed. Coşkun YILMAZ, İstanbul, İsam, 2011.
• KILIÇ, Seval. “16. Yüzyıl Üsküdar’ında Evliliğin Sona Erme Halleri”, Sakarya Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi, 2024, C. 13, S. 1, s.138-165.
• KOCA, Mahmut/ÜZÜLMEZ, İlhan. Türk Ceza Hukuku Özel Hükümler, Adalet, Ankara, 2019.
• KUDÛRÎ, Ahmed b. Muhammed. et-Tecrîd, Dârü’s-selâm, Kahire, 2006. /, Ahmet b. Muhammed. el-Muhtasar, Dârü’l-Kütübi’l-‘ilmiyye, Beyrut, 1997.
• MERGİNÂNÎ, Ali b. Ebî Bekir. el-Hidâye, Dârü İhyâi’t-turâsi’l-‘Arabî, Beyrut, t.y.
• MEVSILÎ, Abdullah b. Mahmûd. el-İhtiyâr li Ta‘lîli’l-Muhtâr, Matbaâtü’l-Halebi, Kahire, 1937.
• MOLLA HÜSREV, Mehmed b. Ferâmurz. Dürerü’l-hükkâm Şerhu Gureri’l-ahkâm, Dâru İhyâi’l-kütübi’l-‘Ârâbî, y.y., t.y.
• NESÂİ, Ahmed b. Şuayb. es-Sünen, Çağrı, İstanbul, 1992.
• OKUDAN, Muhammed. “Geç Osmanlı Döneminde Devletin Kutsal Değerleri Korumadaki Duyarlılığı” Bilimname, 2019, 449-468.
• ÖZBEK, Veli/KORAY, Doğan/BACAKSIZ, Pınar. Türk Ceza Hukuku Özel Hükümler, Seçkin, Ankara, 2021.
• ÖZKAN, Mustafa. “Medine Vesîkası”, DİA, TDV Yay., Ankara, 2019 C. EK-2, s. 212-215.
• SERAHSÎ, Muhammed b. Ahmed. el-Mebsût, Dârü’l-Ma‘rife, Beyrut, t.y.
• SIĞNÂKÎ, Hüseyin b. Ali. en-Nihâye, Camiatu Ümmü’l-kurâ, Medine, Yüksek Lisans Tezi, 2016.
• SOYASLAN, Doğan. Ceza Hukuku Özel Hükümler, Yetkin, Ankara, 2010.
• SUĞDÎ, Ali b. Hüseyin. en-Nütef fi’l-fetâva, Müessesetü’r-Risâle, Beyrut, 1984.
• ŞEYBÂNÎ, Muhammed b. Hasan. el-Asl, Dâru İbn Hazm, Beyrut, 2012.
• TEZCAN, Durmuş/ERDEM, Mustafa Ruhan/ÖNOK. Murat, Teorik ve Pratik Ceza Özel Hukuku, Seçkin, Ankara, 2020.
• TİRMİZÎ, Muhammed b. Îsâ. el-Cami‘ü’s-sahîh, Çağrı, İstanbul, 1992.
• TÜRAY, Aras. Nefret Söylemi Bağlamında Halkı Kin ve Düşmanlığa Tahrik Suçu, Seçkin, Ankara, 2016.
• ÜZÜM, İlyas, “Molla Kâbız”, DİA, TDV Yay., Ankara, 2020, C. 30, s. 254, 255.
• YAVUZ, Yusuf Şevki. “Tekfîr”, DİA, TDV Yay., Ankara, 2008,C. 40, s. 55-66.
• ZAFER, Hamide. “Halkın Bir Kısmını Aşağılayacak ve İnsan Onurunu Zedeleyecek Şekilde Tahkir Etme Cürmü (TCK m.312/3)”, İstanbul Üniversitesi Hukuk Fakültesi Mecmuası, 2004, C. 62, S. 1-2, s. 209-261.
• ZEYLAÎ, Oman b. Ali. Tebyînü’l-hakâik Şerhu Kenzi’d-Dekâik, Matbâtü’l-kübrâ, Kahire 1314.