Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi ve Türk Yargı Kararları Işığında Yabancıların Sınır Dışı Edilmesi

Öz

Sınır dışı etme işlemi esasen devletlerin egemenliğine ilişkin bir konu olmakla birlikte uluslararası sözleşmeler ile bu husus sınırlandırılmıştır. Sınır dışı etme kararı sadece yabancılar hakkında verilebilir. Türkiye’de sınır dışı etme kararına ilişkin düzenlemeler Yabancılar ve Uluslararası Koruma Kanunu’nda düzenlenmiştir. Çalışmanın amacı Anayasa Mahkemesi ve idari yargı kararlarının Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi Kararları ile karşılaştırılması ve bunlar arasındaki paralellik ya da farklılıkların tespit edilmesidir. Bu bakımdan öncelikle konuya ilişkin önemli kavramlar olan sınır dışı etme, uluslararası koruma statüsü çeşitleri (mülteci, şartlı mülteci, ikincil koruma), geri gönderme yasağı aktarıldıktan sonra sınır dışı etme kararına karşı itiraz yolları ve sınır dışı etme kararının uygulanmasına da yer verilmiştir. Çalışmanın devamında AİHM, AYM ve idari yargı kararları örnekleri ile ayrıntılı olarak incelenip bunlar arasındaki ilişki kurulmaya çalışılmıştır. Kararlar seçilirken tarih bakımından sınırlandırma yapılmış 2015-2025 yılları arasında verilen AİHM, AYM ve idari yargı kararları seçilmiştir. Bunun nedeni yürürlükteki mevzuat ve güncel uygulamaların kararlara ne şekilde yansıdığını görmektir. Ayrıca bu konuda literatürde yapılmış çok fazla çalışma olduğu için benzerliklerden kaçınarak özgünlük sağlamak istenmiştir. Nihayetinde ihlal kararı verilen AYM Kararlarının AİHM Kararları ile genel olarak uyumlu olduğu; idari yargı kararlarında da AYM ve AİHM Kararlarına yaklaşılmaya çalışıldığı tespit edilmiş ancak bu yöndeki eksikler de ifade edilmiştir. Eksiklerin daha çok ilkesel anlamda, idari yargılama uygulamaları bağlamında tartışılmaya devam eden üst kanun yollarına başvurulup başvurulamayacağı ve sınır dışı etme kararlarına itiraz süresinin ne olması gerektiği noktasında toplandığı anlaşılmış olup konuya ilişkin değerlendirmelere çalışma kapsamında yer verilmiştir.

Anahtar Kelimeler

• Sınır dışı
• sığınmacı
• geri göndermeme ilkesi
• AİHM
• AYM

Expulsion Of Foreigners in the Light of the European Court of Human Rights and Turkish Judicial Decisions

Öz

Although expulsion is essentially a matter of state sovereignty, it is restricted by international treaties. Expulsion decisions can only be made in relation to foreigners. In Turkey, regulations regarding expulsion decisions are set out in the Foreigners and International Protection Law. The aim of this study is to compare the decisions of the Constitutional Court and administrative courts with those of the European Court of Human Rights and to identify any parallels or differences between them. In this regard, after presenting important concepts related to the subject, such as expulsion, types of international protection status (refugee, conditional refugee, subsidiary protection), and the prohibition of refoulement, the study also covers the avenues of appeal against expulsion decisions and the implementation of expulsion decisions. In the continuation of the study, ECHR, AYM and administrative court decisions are examined in detail with examples, and an attempt is made to establish the relationship between them. The decisions were selected with a time limit, and ECHR, AYM and administrative court decisions issued between 2015 and 2025 were selected. The reason for this is to see how the current legislation and current practices are reflected in the decisions. Furthermore, since there are many studies on this subject in the literature, it was desired to avoid similarities and ensure originality. Ultimately, it was determined that the AYM decisions on violations were generally consistent with the ECHR decisions, and that administrative court decisions also attempted to align with the AYM and ECHR decisions, but shortcomings in this regard were also noted. It was understood that the shortcomings mainly revolved around the question of whether to appeal to higher courts, which is still being debated in terms of principles and administrative judicial practices, and what the appeal period for expulsion decisions should be. Evaluations on this subject were included in the study.

Anahtar Kelimeler

• Expulsion
• asylum seeker
• non- refoulement
• ECtHR
• Constitutional Court.

Kaynakça

1. AB Başkanlığı, Avrupa Komisyonu Tarafından Hazırlanan Türkiye Raporları, https://www.ab.gov.tr/ilerleme-raporlari_46224.html, E.T. 18.08.2025.
2. AİHM, Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi Ek 4. No.lu Protokol’ün 3. Maddesi Hakkında Rehber, Vatandaşların Sınır Dışı Edilmeleri Yasağı, 2025, https://ks.echr.coe.int/documents/d/echr-ks/guide_art_3_protocol_4_tur, E.T. 18.08.2025
3. AKBULUT, Merve, Türk Yabancılar Hukukunda İdari Gözetim, 1. Basım, On İki Levha Yayıncılık, İstanbul, 2020.
4. AKDOĞMUŞ, Celil, Sınır Dışı Etme İşlemlerine İlişkin Türk İdare Mahkemelerince Verilen Kararların AİHM İçtihatlarına Uygunluğu, 1. Basım, On İki Levha Yayıncılık, İstanbul, Mart 2024.
5. ALLAIN, Jean, "The Jus Cogens Nature of Non- Refoulement", International Journal of Refugee Law, Sayı: 13, No: 4, 2002, s. 533-558.
6. ALTUĞ, Doğan, “Anayasa Mahkemesi ve Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi Kararları Işığında Sınır Dışı Etme İşleminin Aile Yaşamına Saygı Hakkı Bağlamında Değerlendirmesi”, Maltepe Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi, C. 22, S. 2, Aralık 2023, ss. 141-178.
7. Avrupa Konseyi, 2004/83/EC, Qualification Directive, https://eur-lex.europa.eu/LexUriServ/LexUriServ.do?uri=OJ:L:2004:304:0012:0023:EN:PDF, E.T. 18.08.2025.
8. AYBAY, Rona, “Bir İnsan Hakkı Sorunu Olarak Sınırdışı Edilme”, Maltepe Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi, C. 2, S. 2, Aralık 2003, ss. 141-172.

9. BAYRAKTAROĞLU ÖZÇELİK, Gülüm, “Yabancılar ve Uluslararası Koruma Kanunu Hükümleri Uyarınca Yabancıların Türkiye’den Sınır Dışı Edilmesi”, Türkiye Barolar Birliği Dergisi, C. 26, S. 108, 2013, ss. 211-258.
10. BİRTANE, Şermin, “Özel Hayata Saygı Hakkı (AİHS 8. Madde) Bağlamında Çalışma Hakkı Ve Mesleki Hayat İlişkisi” Anayasa Yargısı, C. 38, S. 2, 2021, s. 57–97.
11. ÇELİK, Neşe Baran, “Türkiye’ye Giriş Yasağı”, Bahçeşehir Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi, C. 16, S. 199, Mart 2021, s. 609-656.
12. ÇELİKDOĞAN, Fatih Vehbi, “Uluslararası Mülteci Hukukunun Gelişim Süreci ile 6458 Sayılı Yabancı ve Uluslararası Koruma Kanunu’nun Genel Olarak Değerlendirilmesi”, Konya Barosu Dergisi, C. 3, S. 1, 2019, ss. 101-125.
13. DEĞİRMENCİ, Olgun/ KARAKURUMER, Alkın, “Suç İşleyen Yabancıların Sınırdışı Edilmesi Tedbirinin Tarihsel Gelişiminin Hukuki Bağlamda İncelenmesi”, Ceza Hukuku Dergisi, C. 9, S. 25, 2014, ss. 125-153.
14. EKŞİ, Nuray, Yabancılar ve Uluslararası Koruma Hukuku, Beta Yayınları, 2016.
15. EROL, Gonca, “Anayasa Mahkemesine Bireysel Başvuruda ‘Tedbir’”, TBB Dergisi, 2017, ss. 55-88.
16. ERSALAN, Yunus/ BİLGİN, Hüseyin, “İdari Yargıda Görev Uyuşmazlığı”, Uyuşmazlık Mahkemesi Dergisi, sy. 8, 2017,ss.157-187.
17. ERTEN, Rifat, “Yabancılar ve Uluslararası Koruma Kanunu Hakkında Genel Bir Değerlendirme”, Ankara Hacı Bayram Veli Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi, C. 19, S. 1, Ocak 2015, ss. 3-51.
18. GOODWINN-GILL, Guy S. "Non-Refoulement and the New Asylum Seekers", Virginia Journal of International Law, C. 26, S. 897, 1985-1986, s. 433-459.
19. GÜNER, Cemil, "Sınır Dışı Etme Kararı ile İlgili İdare Mahkemesi Kararlarının Kesinliği", İstanbul Hukuk Mecmuası, Y. 2017, C. 75, S. 1, s. 85-114
20. İNELİ-CİĞER, Meltem. "Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi Kararları Işığında, Yabancılar ve Uluslararası Koruma Kanunu'nda Aralık 2019'da Yapılan Bazı Değişikliklerin Değerlendirilmesi." Marmara Üniversitesi Hukuk Fakültesi Hukuk Araştırmaları Dergisi, C. 26, no. 2 (2020), ss.699-725.
21. İnsan Hakları Dairesi Başkanlığı, Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi 2024 Yılı İstatistikleri Değerlendirme Notu, https://inhak.adalet.gov.tr/Resimler/Dokuman/7022025155840Avrupa%20%C4%B0nsan%20haklar%C4%B1%20Mahkemesi%202024%20Y%C4%B1l%C4%B1%20%C4%B0statistikleri%20De%C4%9Ferlendirme%20Notu.pdf.
22. KAĞITCIOĞLU, Mutlu, “Sınır Dışı Etme Kararları İle Uluslararası Koruma Kapsamındaki Kararlarda İdari Yargı Denetimi”, Adalet Dergisi, sy. 70, (Nisan 2023), s. 347-368ç
23. KARAKAŞ, Işıl, “Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi İçtihatlarında Etkili Başvuru Yolu: Anayasa Mahkemesi’ne Bireysel Başvuru Çerçevesinde Gözlemler” Anayasa Hukuku Dergisi, C. 4, S. 7, 2015, 245-259.
24. KONUK SOMMER, Bahar, Bir Temel Hak Garantisi Olarak Kişi Özgürlüğü ve Güvenliği Hakkı, 1. Basım, On İki Levha Yayıncılık, İstanbul, 2020
25. LAMBERT, Helen. The Position of Aliens in Relation to The European Convention on Human Rights, Human Rights Files, No. 8, Council Of Europe Publishing, (ECHR), 2007, s. 515-544.
26. Mültecilerin Hukuk Statüsüne İlişkin 1967 Protokolü, https://www.goc.gov.tr/kurumlar/goc.gov.tr/yonetmelikler/Sozlesmeler/MULTECILERIN-HUKUK-STATUSUNE-ILISKIN-1967-PROTOKOLU.pdf E.T. 18.08.2025.
27. NİŞANCI, Dilaver, “AİHM Kararları Işığında Özgürlük Ve Güvenlik Hakkı (AİHS M. 5) ve Bu Hakkın İfade Özgürlüğü (AİHS M. 10) İle Amaçta Saptırma Yasağı (AİHS M. 18) Açısından İrdelenmesi”, DÜHFD, C. 26, S. 44, 2021, s. 37-74.
28. ÖZKAN, Işıl, Göç - İltica ve Sığınma Hukuku, Güncellenmiş 5. Baskı, Seçkin Yayıncılık, Ankara, 2023.
29. PAZARCI, Hüseyin, Uluslararası Hukuk, Turhan Kitabevi, 2021.
30. PERRUCHOUD Richard ve REDPATH– CROSS, Jillyanne, Göç Terimleri Sözlüğü, İkinci Baskı, IOM, 2024, https://publications.iom.int/system/files/pdf/iml31_turkish_2ndedition.pdf E.T. 18.08.2025
31. ŞEN, Ersan, İstihbarat Raporlarının Delil Değeri, https://www.hukukihaber.net/istihbarat-raporlarinin-delil-degeri, E.T. 12.08.2025.
32. TOKUZLU, Lami Bertan, Yabancılar ve Uluslararası Koruma Kanunu'nun Yasal Belirlilik İlkesi Konusunda Türk Uygulamasına Katkısı Üzerine Bir Değerlendirme, Uyuşmazlık Mahkemesi Dergisi, Sayı 7, Yıl 2016, s. 1061-1106.
33. TÖGEL, Akif/SARI, Ömür Kadri, "Kötü Muamele Yasağı Açısından Sınır Dışı Etme Kararlarının İdari Yargı ve Anayasal Yargı Denetimi", Hukuk ve Adalet Eleştirel Hukuk Dergisi, Y. 2022, C. 14, S. 31, s. 59-96
34. TÜYSÜZ, Cemre, Türk Hukukunda Yabancıların Sınır Dışı Edilmesi, 1. Baskı, On İki Levha Yayıncılık, İstanbul, 2023.
35. ULUSOY, Sümeyye, “Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi ve Anayasa Mahkemesi Kararları Işığında İşkence ve Kötü Muamele Yasağının Asgari Eşik Ölçütü” Necmettin Erbakan Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi, 2024, C. 7, S. 1, s. 197-223.
36. UNCHR, Conclusions Adopted By The Executive Committee On The International Protection Of Refugees 1975 – 2009(Conclusion No. 1 – 109), 2005 (Executive Committee—56th Session), NO. 103 (LVI) – Conclusions On The Provision On International Protection Including Through Complementary Forms Of Protection (2005).
37. UZUN, Elif / ÖZKERİM GÜNER, Neslihan, Mülteci Hukuku Temel Kavramlar ve Mevzuat, Nisan Kitabevi, Eskişehir, 2022.
38. UZUN, Elif, “Geri Göndermeme (Non-Refoulement) İlkesinin Uluslararası Hukuktaki Konumu Üzerine Bir Değerlendirme”, UHP, 2012, C. 8, S. 30, ss. 25-58.
39. UZUN, Elif, “Uluslararası Mülteci Hukuku”, Uluslararası Hukuk II, Ed. Ayşenur TÜTÜNCÜ/ Elif UZUN, AÖF Yayınları, Eskişehir, 2019.
40. YASİN, Melikşah, “Sınır Dışı Kararlarının Yargısal Denetiminde İspat Sorunları”, Public and Private International Law Bulletin, C. 42, S. 2, 2022, ss. 561–577.