Vadeli Borç Doğuran Sözleşmelerde Sigorta Şartı -İslam Hukuku Bakımından Bir İnceleme-

Öz

Bu çalışma, katılım bankacılığı uygulamalarında vadeli borç doğuran sözleşmelerde ileri sürülen sigorta şartını İslam hukuku çerçevesinde incelemeyi hedeflemektedir. Araştırmanın temel amacı, söz konusu şartın akdin muktezasını (gereğini) teyit eden sahih bir şart mı yoksa taraflardan birine menfaat sağlayan fasit/geçersiz bir şart mı olduğu sorusuna cevap aramaktır. Uygulamada katılım bankaları, fonladıkları gayrimenkuller üzerinde ipotek ya da finansman sağladıkları araçlar üzerinde rehin tesis ettiklerinde; Deprem Sigortası ve Trafik Sigortası gibi zorunlu sigortaların yanı sıra yangın ve kasko gibi ihtiyarî sigortaları da fiilen zorunlu tutmaktadır. Bu durum, katılım bankalarının fonladıkları mallar üzerinde kimi zaman mevzuatın zorunlu kılması, kimi zaman ise kurumsal iç işleyiş gereği söz konusu varlıkların sigortalanmasını gerekli gördüklerini göstermektedir. Günümüz sigorta uygulamaları, hem AAOIFI’nin şer‘î standartları hem de İslam İşbirliği Teşkilatı bünyesinde faaliyet gösteren İslam Fıkıh Akademisi ile Türkiye Diyanet İşleri Başkanlığı’na bağlı Din İşleri Yüksek Kurulu kararlarında fıkhî açıdan meşru kabul edilmektedir. Bu çalışmada, sigorta şartının akdin muktezasını teyit eden ve ticari örf hâline gelmiş şartlar kapsamında değerlendirilebileceği fıkıh literatürü çerçevesinde temellendirilmiştir. Bu bağlamda sigorta şartının, borcun vadesinde ifasını güvence altına alma işlevi bakımından rehin, kefalet ve havâle gibi klasik teminat akitleriyle aynı işleve sahip olduğu sonucuna ulaşılmıştır. Dolayısıyla tekâfül sigortanın, vadeli borç doğuran işlemlerde şart olarak ileri sürülmesinin, akdin muktezasına aykırı görülmeyip aksine akdi tamamlayıcı ve ifayı güvence altına alan meşru bir şart olduğu söylenebilir.

Anahtar Kelimeler

• İslam Hukuku
• Katılım Bankacılığı
• Tekâfül
• Akdin Muktezası
• Rehin
• Kefalet.

The Insurance Condition in Contracts Giving Rise to Deferred Debt A Study from the Perspective of Islamic Law

Öz

This study aims to examine, within the framework of Islamic law, the insurance condition stipulated in contracts that give rise to deferred debt in participation banking practices. The primary objective of the research is to determine whether the said condition constitutes a valid condition that confirms the essential requirements (muqtaḍā) of the contract or an invalid (fāsid) condition that provides unilateral benefit to one of the contracting parties. In practice, when participation banks establish mortgages on financed real estate or pledges on vehicles for which financing is provided, they render not only compulsory insurances such as Earthquake Insurance and Traffic Insurance but also optional insurances such as fire and comprehensive insurance effectively mandatory. This indicates that participation banks consider the insurance of financed assets to be necessary, sometimes due to legal requirements and at other times as a result of their internal institutional procedures. Contemporary insurance practices are regarded as legally permissible from a fiqh perspective both under the Sharīʿa standards of AAOIFI and in the resolutions issued by the Islamic Fiqh Academy operating under the Organisation of Islamic Cooperation, as well as by the High Council of Religious Affairs affiliated with the Turkish Presidency of Religious Affairs. Within the framework of the fiqh literature, this study substantiates that the insurance condition may be evaluated as a condition that confirms the essential requirements of the contract and has become an established commercial custom. In this context, it is concluded that the insurance condition performs the same function as classical security contracts such as pledge (rahn), guarantee (kafāla), and assignment of debt (ḥawāla), in terms of securing the performance of the debt at maturity. Accordingly, it can be stated that stipulating takaful insurance as a condition in transactions giving rise to deferred debt does not contradict the essential requirements of the contract; on the contrary, it constitutes a legitimate condition that complements the contract and secures its proper performance.

Anahtar Kelimeler

• Islamic Law
• Participation Banking
• Takaful
• Muqtaḍā of the Contract
• Pledge (Rahn)
• Guarantee (Kafāla).

Kaynakça

1. Ahmed b. Hanbel E. Abdullâh A. b. M. b. Hanbel eş-Şeybânî, Müsnedü’l-İmâm Ahmed b. Hanbel (Müessesetu’r-Risâle 1421/2001).
2. Apaydın H. Y. , ‘İn’ikad’ TDV İslâm Ansiklopedisi.
3. Akyüz, Y. “Katılım Bankacılığında Bireysel Emeklilik Sistemi (BES) Teminatlı İhtiyaç Finansmanı Yöntemi ve Fıkhî Açıdan Değerlendirilmesi”, 29/2 (Aralık2025), Cumhuriyet İlahiyat Dergisi.
4. Bardakoğlu A. , ‘İslam Hukukunda Akit Hürriyeti ve Akdî Şartlar Açısından Bu Hürriyetin Sınırı’ (1983) 1(1) Erciyes Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 9.
5. Berki A. H. , Açıklamalı Mecelle (Hikmet Yayınları 1990).
6. Buhûtî M. b. Y. b. Salâhuddîn b. Hasen el-Hanbelî, Keşşâfu’l-Kınâ‘ ‘an Metni’l-‘İknâ‘ (Dâru’l-Kutubi’l-İlmiyye). Derdîr E. Berekât A. b. M. b. A. , Eş-Şerhu’s-Sagîr Alâ Ekrabi’l-Mesâlik İlâ Mezhebi’l-İmâm-i Mâlik (Sâvî’nin Haşiyesi, Bulgatü’s-Sâlik İlâ Ekrabi’l-Mesâlik ve Mubârek’in Tâliki, El-Hâvî İle Birlikte) (Dâru İbn Hazm 2013).
7. Diyanet İşleri Başkanlığı (Din İşleri Yüksek Kurulu Başkanlığı) Erişim Tarihi 28 Aralık 2025.
8. Döndüren H. , Delilleriyle Ticaret ve İktisat İlmihali (Erkam Yayınları).

9. Ebu Sünne A. F. , El-‘Urf ve’l-‘Âde Fî Re’yi’l-Fukahâ (Matbaatü’l-Ezher 1947).
10. Ebû Zeyd M. A. , Nahve Tatvîri Nizâmi’l-Mudârabe Fi’l-Masârifi’l-İslâmiyye (el-Ma‘hedü’l-Âlemi li’l-Fikri’l-İslâmî 2000).
11. Emîn H. A. , El-Vedâi‘ El-Masrifiyye En-Nakdiyye ve’Stismârihâ Fi’l-İslâm (Dâru’ş-Şurûk 1983). Hacak H. ve Gürbüz Y. E. , ‘Tekâfül (İslamî Sigorta)’ Teori ve Uygulama Açısından İslam ve Finans (1. Bs. , İSAR Yayınları 2019).
12. Haddâd R. E. B. b. A. b. M. , El-Cevheretü’n-Neyyire (Evrika li’d-Dirasât 2010).
13. Haydar A. , Dürerü’l-Hükkâm Şerhu Mecelleti’l-Ahkâm (Matbaatu Ebu’d-Diya 1330).
14. Heyet, El-Meâyîru‘ş-Şer‘iyye: En-Nassu’l-Kâmil Li’l-Meâyîri’ş-Şer‘iyye (AAOIFI) (Daru’l-Meymân 2022).
15. İbn Abidin, Hâşiyetü Reddi’l-Muhtâr Alâ Dürri’l-Muhtâr (Daru’l-Fikr 1966).
16. İbn Abidin M. E. , Neşru’l-Arf Fî Binâi Ba‘dı’l-Ahkâm Ale’l-Urf (2020).
17. İbn Hümam K. M. b. A. b. A. es-Sivâsî el-İskenderî, Fethu’l-Kadîr Li’l-‘Âcizi’l-Fakîr (Dâru’l-Fikr).
18. İbn Nüceym Z. , El-Bahrü’r-Râik (2. Bs. , Dâru’l-Kitâbi’l-İslâmî).
19. İbn Teymiyye E. Abbâs T. A. b. A. b. M. A. el-Harrânî, Mecmû‘u’l-Fetâvâ - İbn Teymiyye (1416/1995).
20. Kadızâde Ş. A. , Netâicü’l-Efkâr Fî Keşfi’r-Rumûz ve’l-Esrâr (Tekmiletü Fethi’l-Kadîr) (Mustafa el-Babi el-Halebi 1970).
21. Kahf M. , ‘Senedâtü’l-Kırâd ve Damânu’l-Ferîk Es-Sâlis ve Tatbikâtuhümâ Fî Temvîli’t-Tenmiye Fî Büldâni’l-İslâmiyye’ (1989) 1 Mecelletü Câmiati’l-Melik Abdulaziz 45.
22. Kalkan C. , Faizsiz Bankacılıkta Mudârabe ve Kar (2. Bs. , İnsan Yayınları 2022).
23. Karâfî Ş. , Ez-Zehîra (Dâru’l-Mağribi’l-İslâmî 1994).
24. Kâsânî A. E. B. b. M. b. A. , Bedâ’i‘u’s-Sanâ’î‘ Fî Tertîbi’ş-Şerâ’i‘ (4. Bs. , Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye 2019).
25. Mâverdî E. H. Alî b. M. el-Basrî, El-Hâvî’l-Kebîr Fî Fıkhi Mezhebi’l-İmâmi’ş-Şâfi‘î ve Huve Şerhu Muhtasari’l-Muznî (Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye 1419/1999).
26. Merginânî B. A. b. E. B. , El-Hidâye Şerhu Bidâyeti’l-Mübtedî (Leknevî Şerhiyle) (Mektebetü’l-İslâmiyye 1986).
27. Münezzametü’t-Teâvüni’l-İslâmî, Karârâtü ve Tevsîyâtü Mecmai‘l-Fıkhi’l-İslâmî Ed-Düvelî (2025).
28. Onur A. , İslam Hukuku Açısından Tekâfül (İslamî Sigorta) ve Uygulaması (İlahiyat Yayınları 2024).
29. Şahin S. , Fıkıh Usulünde Şart Nazariyesi (Kitap Dünyası Yayınları 2023).
30. Sahnûn E. S. A. b. S. b. H. et-Tenûhî, El-Müdevvenetü’l-Kübrâ (Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye 1415).
31. Samar M. , ‘İslam Borçlar Hukukunda Akitlere Etkisi Bakımından Takyîdî Şartlar’ (2018) 18(2) Marife 501.
32. Senhûrî A. , Masâdiru’l-Hak Fi’l-Fıkhi’l-İslâmî (2. Bs. , Menşurâtü’l-Halebî el-Hukûkiyye).
33. Serahsî E. B. Ş. M. b. E. S. A. , El-Mebsût (Dâru’l-Marife 1989).
34. Şirâzî E. İ. , El-Muhezzeb Fî Fıkhi’l-İmam Eş-Şâfiî (Dâru’l-Kalem 1996).
35. Şirbînî Ş. M. b. H. , Muğni’l-Muhtâc ilâ Marifeti Meânî Elfâzi’l-Minhâc (Dâru’l-Marife 1997).
36. Süyûtî E. F. C. Abdurrahmân b. E. B. b. M. el-Hudayrî, El-Eşbâh ve’n-Nezâîr (1411/1990).
37. Zerka M. , Nizâmü’t-Te’mîn (Müessesetü’r-Risâle 1984).
38. Tirmizî, Ebû İsa Muhammed b. İsa. el-Câmiu’l-kebîr (Sünenü’t-Tirmizî). thk. Beşşâr Avvâd Ma’ruf. Beyrut: Dâru’l-Garbi’l-İslâmî, 3. Basım, 1988.
39. Türk Ticaret Kanunu 2011 (Sigorta Hukuku).