Osmanlı Ceza Yargılamasında Sanığın Mahiyeti: Keyfiyet-i Ahvâl Yönünden Bir İnceleme

Öz

Klasik Dönem Osmanlı ceza hukukunda suçlar, şer‘î esaslar çerçevesinde had, kısas ve tazir olmak üzere üç kategoriye ayrılmıştır. Hâkime tanınan takdir yetkisinin en geniş biçimde tezahür ettiği tazir suçlarında, sanığın geçmiş yaşantısı ve mahalle içerisindeki itibarı cezanın tayininde önemli bir ölçüt olarak dikkate alınmıştır. Bu çerçevede sanıklar, ceza yargılamasının işleyişine etkileri bakımından üç ana grupta değerlendirilmiştir. Bunlar; mahalleli tarafından “kendi halinde” olarak tanımlanan hüsn-i hâl (iyi hâlli) sahipleri, “ehl-i fesad / müttehem” şeklinde nitelendirilen sû-i hâl (kötü hâlli) sahipleri ile durumları belirsiz olan ve haklarında herhangi bir kanaat belirtilmeyen (mechûlü’l-ahvâl) sanıklardır. Daha önce sabıkası bulunmayan, toplum nezdinde doğru ve dürüstlüğüyle temayüz etmiş kimselerin haksız ithamlarla cezalandırılmalarını engellemek adına, yargılamaları daha ihtiyatlı icra edilmiştir. Kural olarak bu kimseler masumiyet karinesinden yararlanmış ve tutuklama gibi ağır tedbirlere maruz bırakılmamıştır. Buna karşılık daha önce suç işlediği sabit olan ve bulunduğu çevrede suça meyilli olarak nam salmış kimseler hakkında yürütülen yargılamalar daha katı icra edilmiş; suçsuzluklarına hükmedilebilmesi için daha kuvvetli deliller aranmıştır. Keza bu kimselerin masumiyet karinesinden yararlanmalarının sınırlandırıldığı ve ıslah olmaları amacıyla ağır tedbir ve cezalara hükmedildiği görülmektedir. Haklarında olumlu ya da olumsuz toplumsal kanaat yahut yeterli malumat bulunmayan sanıklar için mahalle sakinleri şahit veya kefil olmaktan kaçınmış; bu belirsizlik giderilinceye kadar hâkimin tedbir amaçlı tutuklama yoluna başvurabileceği kabul edilmiştir. Bu çalışma, kanunnameler, mahkeme sicilleri (İstanbul, Konya, Diyarbakır) ve döneme ait birincil kaynaklar dikkate alınarak literatürde yeterince işlenmemiş olan bu konuyu akademik zeminde analiz etmeyi amaçlamaktadır.

Anahtar Kelimeler

• Sanık
• Sû-i hâl
• Hüsn-i hâl
• Müttehem
• Mechûlü’l-ahvâl

The Legal Status of the Defendant in Ottoman Criminal Procedure: An Analysis from the Perspective of Keyfiyet-i Ahvâl

Öz

In Classical Ottoman criminal law, offences were classified into three main categories within the framework of sharia principles: had, kısas, and tazir. In tazir offences, where judicial discretion was exercised most extensively, the defendant’s past life and reputation within the neighbourhood were regarded as key criteria in determining punishment. Within this framework, defendants were evaluated under three principal categories based on their impact on criminal proceedings: those of good character, described by neighbourhood residents as hüsn-i hâl; those of bad character, characterised as ehl-i fesad / müttehem and classified as sû-i hâl; and defendants whose status was uncertain (mechûlü’l-ahvâl). To prevent wrongful conviction of individuals with no prior criminal record who were recognised for their honesty and integrity, their trials were conducted with greater caution. As a rule, such individuals benefited from the presumption of innocence and were not subjected to severe measures such as pre-trial detention. Conversely, proceedings against individuals with prior convictions and reputations for criminal conduct were conducted more strictly, and stronger evidence was required to establish their innocence. The scope of the presumption of innocence was therefore more limited for these defendants, and harsher measures were imposed with a view to rehabilitation. For defendants of mechûlü’l-ahvâl status, neighbourhood residents refrained from acting as witnesses or guarantors, and judges could resort to precautionary detention until this uncertainty was resolved. Drawing upon kanunnames, court records from Istanbul, Konya, and Diyarbakır, and other primary sources, this study analyses this subject, which remains underexplored in the literature.

Anahtar Kelimeler

• Defendant
• Sū-i hāl
• Hüsn-i hāl
• Müttehem
• Mechûlü’l-ahvâl

Kaynakça

1. Abdülhalik Midhat, Usul-i Cezaiye (İkdam Matbaası 1326).
2. Adalar Mahkemesi 1 Nu Sicil (H 1178-1184 / M 1764-1771) (M. Âkif Aydın (proje yöneticisi), Coşkun Yılmaz (ed), Kültür AŞ 2019).
3. Akgündüz A, Osmanlı Kanunnameleri ve Hukuki Tadilleri Cilt II (Fey Vakfı Yayınları 1990).
4. Akgündüz A, Osmanlı Kanunnameleri ve Hukuki Tadilleri Cilt III (Fey Vakfı Yayınları 1991).
5. Akgündüz A, Osmanlı Kanunnameleri ve Hukuki Tadilleri Cilt IV (Fey Vakfı Yayınları 1992).
6. Akman M, Osmanlı Devleti’nde Ceza Yargılaması (1. Bs., Eren Yayıncılık 2004).
7. Atmaca T, ‘İslam Hukukunda Ceza Ehliyeti’ (Doktora Tezi, Ankara Üniversitesi 2002).
8. Avcı M, Osmanlı Ceza Hukuku Genel Hükümler (2. Bs., Mimoza Yayınları 2014).

9. Aydın, M. Akif, Türk Hukuk Tarihi, 18. Baskı, Beta Yayıncılık, İstanbul 2021.
10. Bab Mahkemesi 3 Nu Sicil (H 1077 / M 1666-1667), (M. Âkif Aydın (proje yöneticisi), Coşkun Yılmaz (ed), İSAM 2011).
11. Bab Mahkemesi 46 Nu Sicil (H 1096-1097 / M 1685-1686) (M. Âkif Aydın (proje yöneticisi), Coşkun Yılmaz (ed), İSAM 2011).
12. Bab Mahkemesi 150 Nu Sicil (H 1143-1144 / M 1730-1732) (M. Âkif Aydın (proje yöneticisi), Coşkun Yılmaz (ed), Kültür AŞ 2019).
13. Bab Mahkemesi 197 Nu Sicil (H 1162-1163 / M 1749-1750) (M. Âkif Aydın (proje yöneticisi), Coşkun Yılmaz (ed), Kültür AŞ 2019).
14. Bardakoğlu A, “Diyet’ in TDV İslam Ansiklopedisi (TDV Yayınları 1994) 9/473-479 Erişim Tarihi 7 Eylül 2026.
15. Başoğlu T, ‘Ta`zîr’ in TDV İslam Ansiklopedisi (TDV Yayınları 2011) 40/198-202 Erişim Tarihi 7 Eylül 2026.
16. Beşiktaş Mahkemesi 2 Nu Sicil (H 966-968 / M 1558-1561) (M. Âkif Aydın (proje yöneticisi), Coşkun Yılmaz (ed), Kültür AŞ 2019).
17. Bilmen ÖN, Hukukı İslâmiyye ve Istılahatı Fıkhiyye Kamusu Cilt III (2. Bs., Ravza Yayınları 2018).
18. Bilmen ÖN, Hukukı İslâmiyye ve Istılahatı Fıkhiyye Kamusu Cilt IV (2. Bs., Ravza Yayınları 2018).
19. Çetin C, ‘Anadolu’da Kapıya Katran Sürme Vak’aları: Konya Şer’iye Sicilleri Işığında Hukukî, Kültürel ve Toplumsal Boyutları (1645-1750)’ (2014) IX(1) Türkish Studies 133-156.
20. Dede Cöngi, Şer’i Siyaset (Es-Siyasetü’ş-Şer’iyye) (Asım Cüneyd Köksal çev, İlke Yayıncılık 2019).
21. Diler İ, ‘İslam-Osmanlı Hukukunda Hükümdarın Cezai Mesuliyeti’ (31 Aralık 2025) XII(2) İstanbul Medipol Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi 591-622.
22. Diyarbekir Şer’iyye Sicilleri Âmid Mahkemesi Cilt I (Abdülkerim Ünalan (proje yürütücüsü), Ahmet Zeki İzgöer (ed), Dicle Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Yayınları 2013).
23. Diyarbekir Şer’iyye Sicilleri Âmid Mahkemesi Cilt IV (Abdülkerim Ünalan (proje yürütücüsü), Ahmet Zeki İzgöer (ed), Dicle Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Yayınları 2014).
24. Diyarbekir Şer’iyye Sicilleri Âmid Mahkemesi Cilt V (Abdülkerim Ünalan (proje yürütücüsü), Ahmet Zeki İzgöer (ed), Dicle Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Yayınları 2015).
25. Diyarbekir Şer’iyye Sicilleri Âmid Mahkemesi Cilt VII (Abdülkerim Ünalan (proje yürütücüsü), Ahmet Zeki İzgöer (ed), Dicle Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Yayınları 2015).
26. Diyarbekir Şer’iyye Sicilleri Âmid Mahkemesi Cilt VIII (Abdülkerim Ünalan (proje yürütücüsü), Ahmet Zeki İzgöer (ed), Dicle Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Yayınları 2016).
27. Diyarbekir Şer’iyye Sicilleri Âmid Mahkemesi Cilt XI (Abdülkerim Ünalan (proje yürütücüsü), Ahmet Zeki İzgöer (ed), Dicle Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Yayınları 2017).
28. Düstur Cilt I (Matbaa-i Âmire 1289).
29. Ebu Zehra M, İslam Hukukunda Suç ve Ceza Cilt I (İbrahim Tüfekçi çev, Kitabevi Yayınları 1994).
30. Ebu Zehra M, İslam Hukukunda Suç ve Ceza Cilt II (İbrahim Tüfekçi çev, Kitabevi Yayınları 1994)
31. Ekinci EB, Osmanlı Hukuku Adalet ve Mülk (6. Bs., Arı Sanat Yayınları 2019).
32. Erten H, ‘XVII. ve XVIII. Yüzyıl Konya’sında Sosyal Bir Kontrol Mekanizması Olarak Mahalle Şuuru’ (2007) 5(10) Akademik Araştırma ve Dayanışma Derneği 15-37.
33. Evliyâ Çelebi, Günümüz Türkçesiyle Evliyâ Çelebi Seyahatnâmesi: İstanbul Cilt I -Kitap I (Seyit Ali Kahraman ve Yücel Dağlı haz, 9. Bs., Yapı Kredi Yayınları 2107).
34. Eyüb Mahkemesi 90 (Havass-ı Refia) Nu Sicil (H 1090 - 1091 / M 1679-1680) (M. Âkif Aydın (proje yöneticisi), Coşkun Yılmaz (ed), İSAM 2011).
35. Galata Mahkemesi 90 Nu Sicil (H 1072-1073 / M 1661-1663) (M. Âkif Aydın (proje yöneticisi), Coşkun Yılmaz (ed), İSAM 2012).
36. Hasköy Mahkemesi 3 Nu Sicil (H 1023-1081 / M 1615-1670) (M. Âkif Aydın (proje yöneticisi), Coşkun Yılmaz (ed), Kültür AŞ 2019).
37. Heyd U, Studies in Ottoman Criminal Law (Oxford University Press 1973).
38. İbn Abidin, Reddü’l Muhtar Ale’d-Dürri’l Muhtar Cilt VIII (Ahmed Davudoğlu çev, Şamil Yayınevi 1983).
39. İbn Kayyım, et-Turuku’l-Hükmiyye fi’s-Siyâseti’ş-Şer’iyye (Dâru’l Âlemi’l-Fevâid ty.)
40. İstanbul Mahkemesi 22 Nu Sicil (H 1107-1108 / M 1695-1697) (M. Âkif Aydın (proje yöneticisi), Coşkun Yılmaz (ed), Kültür AŞ 2019).
41. İstanbul Mahkemesi 25 Nu Sicil (H 1179-1189 / M 1765-1767) (M. Âkif Aydın (proje yöneticisi), Coşkun Yılmaz (ed), Kültür AŞ 2019).
42. İstanbul Mahkemesi 78 Nu Sicil (H 1216-1217 / M 1801-1803) (M. Âkif Aydın (proje yöneticisi), Coşkun Yılmaz (ed), Kültür AŞ 2019).
43. İstanbul Mahkemesi 137 Nu Sicil (H 1236-1238 / M 1821-1822) (M. Âkif Aydın (proje yöneticisi), Coşkun Yılmaz (ed), Kültür AŞ 2019).
44. İstanbul Mahkemesi 148 Nu Sicil (H 1241-1242 / M 1826-1827) (M. Âkif Aydın (proje yöneticisi), Coşkun Yılmaz (ed), Kültür AŞ 2019).
45. İşbilir Ö, İşbilir, ‘Kalebend’ in TDV İslam Ansiklopedisi (TDV Yayınları 2019) EK-2/5-7 Erişim Tarihi 7 Eylül 2026.
46. Kaplanoğlu R, ‘Mahalle Hukukunda “Hüsn-i Hâl”, “Sû-i Hâl” ve Mahalleden İhraç Kararları’ (Bahar 2012) X(36) Bursa Araştırmaları Dergisi 49-57.
47. Karaman H, Mukayeseli İslam Hukuku Cilt I (3. Bs., Nesil Yayınları 1986).
48. Konya Kadı Sicili 1 Numaralı Defter (970-1019 / 1563-1610) (Leyla Özpolat ve İzzet Sak haz, KBB Kültür Yayınları 2019).
49. Konya Kadı Sicili 7 Numaralı Defter (1053-1055 / 1643-1645) (Hamit Şafakcı ve Bayram Ürekli haz, KBB Kültür Yayınları 2022).
50. Konya Kadı Sicili 11 Numaralı Defter (1071-1072 / 1661-1662) (İzzet Sak haz, KBB Kültür Yayınları 2014).
51. Konya Kadı Sicili 13 Numaralı Defter (1087-1088 / 1676-1677) (Emrah Akbaş ve İzzet Sak haz, KBB Kültür Yayınları 2023).
52. Konya Kadı Sicili 16 Numaralı Defter (1083-1083 / 1672-1673) (Ayşe Yürekli Tutar ve İzzet Sak haz, KBB Kültür Yayınları 2019).
53. Konya Kadı Sicili 37 Numaralı Defter (1102-1103 / 1691-1692) (İzzet Sak haz, KBB Kültür Yayınları 2016).
54. Konya Kadı Sicili 38 Numaralı Defter (1103-1104 / 1692-1693) (İbrahim Solah ve İzzet Sak haz, KBB Kültür Yayınları 2016).
55. Konya Kadı Sicili 46 Numaralı Defter (1125-1125 / 1713-1713) (İzzet Sak haz, KBB Kültür Yayınları 2022).
56. Konya Kadı Sicili 48 Numaralı Defter (1130-1131 / 1718-1719) (İzzet Sak haz, KBB Kültür Yayınları 2022).
57. Konya Kadı Sicili 50 Numaralı Defter (1138-1139 / 1726-1727) (İzzet Sak ve Cemal Çetin haz, KBB Kültür Yayınları 2014).
58. Kılıç S, Osmanlı Komşuluk Hukuku (1. Bs., Adalet Yayınevi 2022).
59. Mehmed Salâhî, Kâmûs-ı Osmânî cilt IV (Mahmud Bey Matbaası 1322).
60. Molla Hüsrev, Gurer ve Dürer Tercümesi (İslâm Fıkhı ve Hukûku) Cilt III (Arif Erkan çev, Eser Neşriyat 1980).
61. Peirce L, Morality Tales: Law and Gender in the Ottoman Court of Aintab (University Of Caiıfornia Press 2003).
62. Serahsi, Mebsut Cilt XVI-XX-XIV (Mustafa Cevat Akşit ed, Gümüşev Yayıncılık 2008).
63. Şahin AM, Takdiri Cezalar ve Osmanlı Devleti 17. Yüzyıl Uygulaması (1. Bs., On İki Levha Yayıncılık 2024).
64. Tanyıldız S, ‘İslam Hukukunda Sarhoşluğun Ceza Ehliyetine Etkisi’ (Yüksek Lisans Tezi, Yüzüncü Yıl Üniversitesi, Van 2007).
65. Tarablusî, Muînü’l-hükkâm (Matbaatü Mustafâ el-Bâbî el-Halabî 1973).
66. Taş H, ‘Osmanlı Şehrinde “Mahalleli”nin Ortak Sorumluluğu Nasıl Değerlendirilebilir?’ in Türk Tarih Kurumu (ed), XVI. Türk Tarih Kongresi (Ankara: 20-24 Eylül 2010): Kongreye Sunulan Bildiriler IV. Cilt I. Kısım (Türk Tarih Kurumu Yayınları 2015), 609- 619.
67. Ortaylı İ, Tanzimat Devrinde Osmanlı Mahalli İdareleri (1840-1880) (2. Bs., TTK Yayınları 2011).
68. Tok Ö, ‘Kadı Sicilleri Işığında Osmanlı Şehrindeki Mahalleden İhraç Kararlarında Mahalle Ahal s n n Rolü (XVII. ve XVIII. Yüzyıllarda Kayserı Örneğı)’ 2005 1(18) Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi 155-173.
69. Udeh A, İslam Ceza Hukuku ve Beşeri Hukuk Cilt II (Akif Nuri çev, İhya Yayınları 1977).
70. Udeh A, İslam Ceza Hukuku ve Beşeri Hukuk Cilt IV (Akif Nuri çev, İhya Yayınları 1979).
71. Yakut E, Osmanlı Hukukunda Tazir Cezaları (2. Bs., Seçkin Yayınları 2016).
72. Yavuz C, ‘Dâva’ in TDV İslam Ansiklopedisi (TDV Yayınları 1994) 9/12-16 Erişim Tarihi 7 Eylül 2026.
73. Yılmaz F, ‘IV. Yüzyıl Osmanlı Toplumunda Mahremiyetin Sınırlarına Dair’ (2000) (83) Toplum ve Bilim Dergisi 92-109.
74. Yusuf Ziya, Darülfünun-ı Osmani Hukuk Fakültesinde Takrir Olunan Usul-i Muhakemat-ı Cezaiye Dersleri (Matbaa-i Âmire 1333) 364.