Vergilendirme Kapsamında Yapılan İşlemlerin İdari İşlem Nitelikleri Bakımından Değerlendirilmesi

Öz

İdari işlem olarak vergi ödevlilerine yükümlülük getiren vergilendirme işlemleri denildiğinde ilk akla gelen işlemler, vergilendirmenin aşamaları olarak tanımlanan tarh, tebliğ, tahakkuk ve tahsil aşamalarında gerçekleştirilen işlemlerdir. Bu sayılan aşamalar; vergilendirme sürecinin çatı aşamaları olmakla birlikte, tarh, tebliğ ve tahsil aşamalarında, bir idari işlemin tesisi söz konusudur. Tahakkuk aşamasında ise bir idari işlem kurulmamaktadır. Tahakkuk aşaması, kanuni sürelerin işlemesi ile verginin tahsil edilebilir aşamaya gelmesini ifade etmektedir. Vergilendirmenin dört aşaması olarak bilinen bu aşamalarda yapılan işlemlerin yanı sıra bu aşamalar dışında da vergi idaresi tarafından birçok vergilendirme işlemi yapılmaktadır. Bu çalışma, Türk vergi hukukunda vergi idaresi tarafından tesis edilen işlemlerin, idare hukuku teorisi içerisinde yer alan "idari işlem" kriterleri uyarınca hukuki mahiyetini belirlemeyi amaçlamaktadır. Vergilendirme sürecinin her bir aşamasının (tarh, tebliğ, tahakkuk ve tahsil) ve bu süreçle bağlantılı mükellefiyet tesisi, vergi inceleme raporları, özelgeler gibi diğer idari tasarrufların icrailik, kesinlik ve yargısal denetime konu olabilirlik vasıfları doktrin ve güncel yargı kararları ışığında analiz edilmiştir. Çalışmada öncelikle idari işlemin unsurları ve tasnifi ele alınmış; ardından bu teorik çerçeve vergilendirme sürecine tatbik edilmiştir. Araştırmada normatif hukuki analiz yöntemi kullanılmış ve Danıştay’ın konuya ilişkin yerleşik içtihatları değerlendirilmiştir.

Anahtar Kelimeler

• Vergilendirme
• Vergilendirme İşlemleri
• İdari İşlemler

Evaluation of Transactions Conducted Within The Scope of Taxation in Terms of Administrative Transaction Qualifications

Öz

When it is said about taxation transactions that impose obligations on taxpayers as taxation procedures the first transactions that comes to mind are the procedures carried out during the stages of assessment, notification, accrual, and collection, which are defined as the stages of taxation. These stages; constitute the main stages of the taxation process; however, in the assessment, notification, and collection stages, an administrative transaction is established. At the accrual stage, no administrative transaction is established. The accrual stage refers to the tax reaching the collectible stage as a result of the legal periods. In addition to the transactions carried out in these stages, known as the four stages of taxation, outside these stages too, many taxation transactions are carried out by the tax administration. This study aims to determine the legal nature of the acts established by the tax administration in Turkish tax law, in accordance with the "administrative act" criteria within the theory of administrative law. The attributes of enforceability, finality, and suitability for judicial review regarding each stage of the taxation process (assessment, notification, accrual, and collection), as well as other administrative disposals associated with this process—such as the establishment of tax liability, tax inspection reports, and private rulings—have been analyzed in light of doctrine and current judicial decisions. In the study, the elements and classification of administrative acts are first addressed; subsequently, this theoretical framework is applied to the taxation process. The research employs the normative legal analysis method and evaluates the established precedents of the Council of State regarding the subject.

Anahtar Kelimeler

• Taxation
• Taxation Transactions
• Administrative Transactions

Kaynakça

1. Açımuz B, ‘İdarenin Esnek Hukuk İşlemlerinin Yargısal Denetime Konu Edilmesi: Fransız Hukuku Odaklı İnceleme’ (2018) 24/2 Marmara Üniversitesi Hukuk Fakültesi Hukuk Araştırmaları Dergisi, 530, 568
2. Ağar S, ‘Vergi Yargısında Davaya Konu İcrai İşlem-I.’ (2006) 67 Türkiye Barolar Birliği Dergisi 285-316.
3. Ağar S, ‘Vergi Yargısında Davaya Konu İcrai İşlem-II.’ (2007) 68 Türkiye Barolar Birliği Dergisi 360-392.
4. Akgül Yılmaz G, Kamu Maliyesi (5. Bs., Türkmen Kitabevi 2019).
5. Akyazan A. E, ‘Maddi Açıdan İdari İşlemler’ (2009) 85 Türkiye Barolar Birliği Dergisi 220-240.
6. Alp E, Gelir ve Kurumlar Vergisinde Vergiyi Doğuran Olay: Elde Etme (1 Bs., Seçkin Yayıncılık 2025).
7. Arıkan A, ‘Mükellefiyet Kaydının Terkini Sonrasında Gerçekleştirilecek Vergilendirmeye İlişkin Tebligatlarda Yöntem Tercihi Meselesi’ (2025) 27 (2) Dokuz Eylül Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi, 1017-1063.
8. Arıkboğa Ü, ‘Türkiye’de Yerel Vergi Yönetimi’ (2015) 168 Maliye Dergisi 1-19.

9. Arslan M ve Biniş M, ‘Türk Vergi Sisteminde Tebligat ve Elektronik Tebligat’ (2016) 14(1) Yönetim ve Ekonomi Araştırmaları Dergisi 300-317.
10. Aydemir M. E, ‘Kamulaştırma İşleminin İptali Davasında İlk İnceleme Konuları Yönünden Değerlendirmeler ve Kamulaştırmada Yargısal Sürecin İdari Yargıda Birleştirilmesinin Olabilirliği’ (2025) 159 Danıştay Dergisi, 189, 236.
11. Balcı M, (2022, 12 19). Vergi Dairesi Borç Döküm Listesi Dava Konusu Yapılabilir Mi? 08 28, 2025 tarihinde https://vergialgi.com/: https://vergialgi.com/vergi-dairesi-borc-dokum-listesi-dava-konusu-yapilabilir-mi adresinden alındı
12. Balta T. B, İdare Hukukuna Giriş 1. (Türkiye ve Orta Doğu Amme İdaresi Enstitüsü Yayınları No:117 Sevinç Matbaası 1970).
13. Batı M, Vergi Hukuku (Genel Hükümler) (1. Bs. Seçkin Yayıncılık 2021).
14. Bayraklı H. H, Vergi Yargılama Hukuku. Afyon: Afyon Kocatepe Üniversitesi Yayınları No:11. 1998).
15. Biyan Ö, Vergi Hukuku (6. Bs. , Adalet Yayınevi 2026)
16. Bölükbaşı M. O, ‘Muktezanın İdari İşlemin Özellikleri Bakımından Değerlendirilmesi’ (2021) 29 (1) Selçuk Hukuk Fakültesi Dergisi 105-132.
17. Canatar Y. S, ‘İdari İşlem, Dil ve Etki: Söz Eylem Kuramı Perspektifinden İcrailik Kavramının Değerlendirilmesi’ (2025) 24 İdare Hukuku ve İlimleri Dergisi 40, 46.
18. Canbazoğlu K, ‘Vergilendirme ve Vergi Alacağının Cebren Tahsili Süreçlerinde Tesis Edilen İşlemlerin Ayrılabilir İşlem Teorisi Çerçevesinde Yargısal Denetimi’ (2010) 89 Türkiye Barolar Birliği Dergisi 154-195.
19. Çakır M ve Karakaş İ. E, ‘Vergi Usul Kanunu’nun 160/A Maddesinde Yer Alan Mükellefiyetin Re’sen Terkin Edilmesinin Ölçülülük İlkesi Açısından Değerlendirilmesi’ (2024) 20 (238) Legal Mali Hukuk Dergisi 1975-1992.
20. Çaptuğ M ve Avcıoğlu Aksoy E, ‘İdari İşlem Teorisi Açısından Kamu İcra Hukuku İşlemlerinde Yetki ve Şekil Unsuru’ (2017) 19 Dokuz Eylül Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi (Prof. Dr. Şeref Ertaş’a Armağan Özel Sayısı) 2893-2953.
21. Ceylan C, ‘Vergi Davalarında Yürütmenin Durdurulmasının İdari Yargının Genel Prensipleriyle Bağdaştırılması’ (2026) (9) Çukurova Üniversitesi Hukuk Araştırmaları Dergisi 614-638.
22. Dinçkol H. A, ‘İcrai Olmayan İşlem Türlerinden Yol Gösterici İşlemin Hukuki Değeri’ (2021) 27/2 Marmara Üniversitesi Hukuk Fakültesi Hukuk Araştırmaları Dergisi 1107-1130.
23. Doğrusöz B, (2017, 08 10). İzaha Davet ve Olası Sorular. 09 29, 2025 tarihinde https://dunya.com: https://www.dunya.com/kose-yazisi/izaha-davet-ve-olasi-sorular/376986 adresinden alındı
24. Duran L, ‘İdari İşlem Niteliğinde Yargı Kararlarıyla Vergi Davalarının Çözümü (II)’ (1988) 21 (1) Amme İdaresi Dergisi, 63-77.
25. Edizdoğan N, Kamu Maliyesi (Güncelleştirilmiş 10 Bs. Ekin Basım Yayım Dağıtım 2008).
26. Esemen A, ‘Türk Vergi Hukukunda Tahakkuk’ (2022) (2) Namuk Kemal Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi 341-360.
27. Giritli İ, Bilgen P ve Akgüner T, İdare Hukuku (Gözden Geçirilmiş 2. Bs. Der Yayınları. 2006).
28. Gözler K ve Kaplan G, İdare Hukuku Dersleri (Güncellenmiş ve Düzeltilmiş 21. Bs. Ekin Basım Yayım Dağıtım 2019).
29. Gözler K, İdare Hukukuna Giriş (12. Bs. Ekin Yayınları, Bursa Eylül 2010)
30. Gözler K, İdare Hukuku Cilt 1 (1.Baskı Ekin Kitabevi Yayınları Bursa 2003)
31. Gözübüyük Ş, Yönetim Hukuku (21. Bs. Turhan Kitabevi 2004).
32. Gözübüyük Ş ve Tan T, İdare Hukuku Genel Esaslar Cilt 1 (Güncelleştirilmiş 8.Bs. Turhan Kitabevi 2011).
33. Gümüşkaya G, Hukuk Devleti Perspektifinden Vergi Hukukunda Özelgeler (On İki Levha Yayıncılık 2021)
34. Herekman A, Kamu Maliyesi (Genel Vergi Kuramı) Cilt II (Tıpkı 2. Bs. Sevinç Matbaası 1989).
35. Kağıtcıoğlu M, ‘İdari İşlemin İcrailiği’ (2012) 103 Türkiye Barolar Birliği Dergisi 267-284.
36. Kalabalık H, İdare Hukukunun Temel Kavram ve Kurumları (Gözden Geçirilmiş ve Güncellenmiş 5. Bs. Sayram Yayınları 2014).
37. Kaneti S, Vergi Hukuku, (2. Bs. , Filiz Kitabevi, 1989)
38. Kaneti S, Ekmekci S, Güneş G ve Kaşıkcı M, Vergi Hukuku (Filiz Kitabevi 2019)
39. Karakoç Y, Genel Vergi Hukuku (2.Bs. Yetkin Yayınları 2019).
40. Katiç A. E, ‘Vergi Hukukunda Tahakkuk Kavramı, Benzer Kavramlardan Farkı ve Hukuki Niteliği’ (2025) 11 (1) Anadolu Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi 387-405.
41. Kaya C, ‘Türk İdare Hukukunda İcrai Olmayan İdari İşlemler’ (2004) IX (1,2) Gazi Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi 253-284.
42. Kızılot Ş ve Taş M, Vergi Hukuku ve Türk Vergi Sistemi (Yaklaşım Yayıncılık 2009).
43. Kızılot Ş, Şenyüz D, Taş M ve Dönmez R, Vergi Hukuku (Gözden Geçirilmiş ve Güncellenmiş 2. Bs. Yaklaşım Yayıncılık 2007).
44. Maliye Hesap Uzmanları Derneği, Beyanname Düzenleme Kılavuzu (Vergi Usul Kanunu) Hesap Uzmanları Derneği Yayınları 2019).
45. Mert A, Türk Vergi Hukukunda Tarh (Adalet Yayınevi 2024)
46. Nadaroğlu H, Kamu Maliyesi Teorisi (Gözden Geçirilmiş ve Düzeltilmiş 11. Bs. Beta Basım Yayım Dağıtım A.Ş. 2000).
47. Oğurlu Y, ‘İdare Hukuku Açısından Vergilendirme İşlemlerinin Hukuki Niteliği Üzerine’, iç Abuzer Kendigelen (ed), Prof. Dr. Hayri Domaniç’e 80. Yaş Günü Armağanı (Beta Basım Yayım, 2001) 1451-1466.
48. Oktar S. A, Vergi Hukuku (5. Bs. , Türkmen Kitabevi 2010)
49. Öncel M, Kumrulu A, Çağan N, ve Göker C, Vergi Hukuku (32. Bs. Turhan Kitabevi 2023).
50. Öner E, Vergi Hukuku (Gözden Geçirilmiş ve Güncellenmiş 14 Bs. Seçkin Yayıncılık 2023).
51. Özbalcı Y, Vergi Davaları (Oluş Yayıncılık 2007).
52. Özcan O, ‘Vergilendirme Sürecinin İdari İşlem Bağlamında İncelenmesi’ (2017) 75 (1) İstanbul Üniversitesi Hukuk Fakültesi Mecmuası 159-190.
53. Rençber A ve Ovalıoğlu S, ‘Vergi Hukukunda Mükellefiyet Kaydının Re’sen Terkini ve Tebligata İlişkin Ortaya Çıkan Sorunlar’ (2023) 14 (1) İnönü Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi 87-102.
54. Saban N, Vergi Hukuku (Der Yayınları 3. Bs. , 2005)
55. Sarıaslan O, ‘Gümrük Uyuşmazlıklarında İdari İşlemlerin Nitelendirilmesi Sorunu: Hak Arama Hürriyeti Kapsamında Mülkiyet Hakkının Özüne İlişkin Sakıncalar’ (2018) 11 Uyuşmazlık Mahkemesi Dergisi 341-373.
56. Şentürk E, ‘İdari İşlem Teorisi Açısından “Verginin Tarhı” ‘ (2023) 5 (2) Yaşar Hukuk Dergisi 391-470.
57. Şenyüz D, Yüce M ve Gerçek A, Vergi Hukuku (Genel Hükümler) (15 Bs. Ekin Basım Yayım Dağıtım 2024).
58. Tan T, İdare Hukuku. (Turhan Kitabevi 2011).
59. Tosuner M, Arıkan Z ve Yereli A. B, ‘Türk Vergi Sistemindeki Sorunlar ve Çözüm Öneileri’ (1992) EGİAD Ekonomik Raporları 17.
60. Yaltı B, Vergisel İzahatlar: Sirküler ve Özelge Düzeninde Değişen-Değişmeyen Hükümlere Genel Bakış. M. Koçak, & S. Teker (Dü) içinde, Prof. Dr. Sadık Kırbaş’a Armağan Kitap (Okan Üniversitesi Yayınevi 2011)
61. Yıldırım T, Yasin M, Karan N, Özdemir H.E, Üstün G ve Tekinsoy O, İdare Hukuku (On İki Levha Yayınları İstanbul 2011)
62. Yıldız H, ‘Vergi İnceleme İşleminin Bir İdari İşlem Olarak Unsurları Yönünden Hukuki Analizi’ (2013) XVII (3-4) Erzincan Binali Yıldırım Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi 129-154.
63. Yüce M, Örnek ve Uygulamalarla Vergi Dava Rehberi (Ekin Basım Yayım Dağıtım 2014).
64. Yüce M, Vergi Yargılama Hukuku (Güncellenmiş 7. Bs. Ekin Basım Yayım Dağıtım 2023).
65. Zabunoğlu Y.K, İdare Hukuku Cilt 1 (Yetkin Yayınları Ankara 2012)
66. Yargı Kararları Danıştay 12. Daire, 09.11.1981,E:1979/3920, K:1981/2327
67. Danıştay 9. Daire, 20.02.1984, E:1982/900, K:1984/1258
68. Danıştay 10. Daire, 13.05.1987, E:1987/259, K:1987/1027
69. Danıştay 4. Daire, 13.06.1990, E:1989/1807, K:1990/2101
70. Danıştay Vergi Dava Daireleri Kurulu, 19.04.1996, E:1994/505, K:1996/164
71. Danıştay 7. Daire, 26.05.1998, E:1997/2574, K:1998/2036
72. Danıştay 7. Daire, 30.09.1998, E:1997/2452, K:1998/3120
73. Danıştay 5. Daire 12.10.1999, E:1999/4356 K:1999/2905
74. Danıştay 4. Daire, 07.10.2003, E:2002/4036, K:2003/2246
75. Danıştay 3. Daire, 11.03.2004, E:2003/1501, K:2004/703
76. Danıştay 8. Daire, 12.04.2004, E:2004/46, K:2004/1739
77. Danıştay Vergi Dava Daireleri Kurulu, 23.12.2005, E:2005/201, K:2005/308
78. Danıştay 2. Daire, 05.10.2007, E:2005/2684, K:2007/3695
79. Danıştay Vergi Dava Daireleri Kurulu, 12.06.2017, E:2014/4347, K:2017/5093
80. İstanbul BİM 2. VDD, 24.10.2017, E:2017/2925, K:2017/4229
81. Danıştay 14. Daire, 06.02.2018, E:2015/11430, K:2018/396
82. Danıştay Vergi Dava Daireleri Kurulu, 03.05.2018, E:2018/134, K:2018/255
83. Danıştay 13. Daire, 11.02.2020, E: 2014/5309, K:2020/389
84. Danıştay 8. Daire, 12.05.2020, E: 2019/3516, K:2020/2068
85. Danıştay İdari Dava Daireleri Kurulu, 29.03.2021, E:2020/2120, K:2021/622
86. Danıştay 3. Daire, 16.02.2021, E:2016/2978, K:2021/844
87. Danıştay 4. Daire, 01.07.2021, E:2016/19814, K:2021/3766
88. Danıştay 3. Daire, 19.10.2021, E:2021/1704, K:2021/4553
89. Danıştay 2. Daire, 20.01.2022, E:2021/18908, K:2022/115
90. Danıştay 3. Daire, 31.01.2022, E:2018/2614, K:2022/235
91. Danıştay 13. Daire, 10.03.2022, E:2021/5356, K:2022/951
92. Danıştay 13 Daire, 06.04.2022, E:2016/81, K:2022/1481
93. Danıştay Vergi Dava Daireleri Kurulu, 18.05.2022, E:2022/3, K:2022/6
94. Danıştay 4. Daire, 20.06.2022, E:2019/1538, K:2022/4207
95. Danıştay 7. Daire, 29.09.2022, E:2020/3266, K:2022/3540
96. Danıştay 4. Daire, 21.12.2022, E:2019/8351, K: 2022/8745
97. Danıştay 8. Dairesi 10.03.2023, E:2023/746, K:2023/1164
98. Danıştay 3. Daire, 25.04.2023, E:2022/1916, K:2023/1466
99. Danıştay 8. Daire, 04.10.2023, E:2016/14943, K:2023/4368
100. Danıştay 9. Daire, 26.10.2023, E:2023/3222, K:2023/4070
101. Danıştay 13. Daire, 26.12.2024, E:2021/4236, K:2024/6024
102. Danıştay 3. Daire, 27.12.2024, E:2024/601, K:2024/8056
103. Danıştay Vergi Dava Daireleri Kurulu, 01.04.2026, E:2025/26, K:2026/6