The Constitutional Framework of Refugee Rights in the Context of Comparative Constitutions in the Turkish Republic of Northern Cyprus

Öz

Proceeding from the problem of the inadequate implementation of international refugee law by states, this study examines the thesis that a lasting solution requires the entrenchment of these rights within national constitutions, using the case of the Turkish Republic of Northern Cyprus (TRNC). The central research question is to investigate the legal foundation for constitutionalizing refugee rights in a context where international conventions alone fail to provide effective protection. The study addresses the uncertainties created by normative gaps in the TRNC Constitution through a comparative analysis of international human rights treaties and the constitutions of countries such as South Africa and Germany. The findings reveal significant discrepancies with international standards in key areas, including the principle of non-refoulement, personal liberty, and access to social rights. Consequently, the study proposes a hybrid constitutional model based on three core elements: the absolute constitutional entrenchment of the non-refoulement principle, equality in social rights, and granting supremacy to international conventions over domestic law. This model aims to reframe refugee status from a technical category to a constitutional rights-bearing subject, thereby offering a practical, dignity-based protection paradigm.

Anahtar Kelimeler

• Refugee Law
• TRNC Constitution
• Non-Refoulement
• Human Rights
• Comparative Constitutional Law
• International Conventions.

Karşılaştırmalı Anayasalar Bağlamında Kuzey Kıbrıs Türk Cumhuriyeti’nde Mülteci Haklarının Anayasal Çerçevesi

Öz

Bu çalışma, uluslararası mülteci hukukunun devletler nezdinde uygulamada yetersiz kalması sorunundan hareketle, kalıcı çözümün bu hakların ulusal anayasalarda güvence altına alınması gerektiği tezini Kuzey Kıbrıs Türk Cumhuriyeti (KKTC) özelinde inceler. Araştırmanın temel sorusu, uluslararası sözleşmelerin tek başına etkili bir koruma sağlayamadığı bağlamda, mülteci haklarının anayasal temele oturtulmasının hukuki zeminini araştırmaktır. Çalışmada, KKTC Anayasası'ndaki normatif boşlukların yol açtığı belirsizlikler, uluslararası insan hakları sözleşmeleri ve Güney Afrika, Almanya gibi ülke anayasalarının karşılaştırmalı analizi yoluyla ele alınmaktadır. Bulgular, geri göndermeme ilkesi, kişi özgürlüğü ve sosyal haklara erişim gibi temel alanlarda uluslararası standartlarla ciddi uyumsuzluklar olduğunu ortaya koyar. Buradan yola çıkarak, çalışma üç temel unsura dayalı bazı anayasal çözümler önermektedir: geri göndermeme ilkesinin mutlak anayasal güvenceye alınması, sosyal haklarda eşitlik ve uluslararası sözleşmelere iç hukukta üstünlük tanınması. Böylelikle, mülteci statüsünü teknik bir kategori olmaktan çıkarıp anayasal bir hak öznesi konumuna yükselterek, insan onuru odaklı ve uygulanabilir bir koruma değerler dizisi sunmayı amaçlamaktadır.

Anahtar Kelimeler

• Mülteci Hukuku
• KKTC Anayasası
• Geri Göndermeme İlkesi
• İnsan Hakları
• Karşılaştırmalı Anayasa Hukuku
• Uluslararası Sözleşmeler.

Destekleyen Kurum

Yoktur

Etik Beyan

Form olarak eklenmiştir.

Kaynakça

1. Akça, Mehmet Gökay, "Özel Hayatın Alanı ve Sınırlar", Düşünce Dünyasında Türkiz, Cilt 6, Sayı 33, 2015, ss. 115-144.
2. Akman, Macit, İnsan Hakları Avrupa Sözleşmesinin Geri Göndermeme İlkesi Bağlamında Mültecilere Uygulanabilirliği, Yayınlanmış Yüksek Lisans Tezi, Gaziantep Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Kamu Hukuku Anabilim Dalı, 2017.
3. Albaş, Saniye, Kuzey Kıbrıs Türk Cumhuriyeti Ceza Usul Hukukunda Tutuklama, Yayınlanmış Doktora Tezi, Yakın Doğu Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Kamu Hukuku Anabilim Dalı, 2019.
4. Altıparmak, Cüneyt, "Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi Altıncı Maddesi Kapsamında Adil Yargılanma Hakkının Esasları", Türkiye Barolar Birliği Dergisi, Cilt 19, Sayı 63, 2006, ss. 244–270.
5. Arslan, Zühtü, "Temel Hak ve Hürriyetlerin Sınırlandırılması: Anayasa'nın 13. Maddesi Üzerine Bazı Düşünceler", Anayasa Yargısı, Cilt 18, Sayı 1, 2002, ss. 139-154.
6. Aybay, Rona, "Uluslararası Antlaşmaların Türk Hukukundaki Yeri", Türkiye Barolar Birliği Dergisi, Sayı 70, Mayıs-Haziran 2007, ss. 187-213.
7. Aybay, Rona, İnsan Hakları, 4. Baskı, İstanbul Bilgi Üniversitesi Yayınları, İstanbul, 2015.
8. Aydınlı, E. Ogün, Mülteci Statüsünün Belirli Bir Sosyal Gruba Mensubiyet Nedeniyle Tanınması, Yüksek lisans Tezi, Ankara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Kamu Hukuku Anabilim Dalı, 2017.

9. Balcıoğlu, Özge, "İşkence ve Kötü Muamele Yasağı Kapsamında Soruşturma Yükümlülüğü ve Türkiye'nin Soruşturma Yükümlülüğünü İcrası", Türkiye İnsan Hakları ve Eşitlik Kurumu Akademik Dergisi, Cilt 5, Sayı 9, 2022, ss. 173-189.
10. Balyemez, Mehmet, "Tehdit ve Umut Algısı Çıkmazına Sıkışan Düzensiz Göçmenler ve KKTC'nin Göçmen Politikaları", IBAD Sosyal Bilimler Dergisi, Cilt 5, 2019, ss. 517–531.
11. Barkın, Ersan, "1951 Tarihli Mülteciliğin Önlenmesi Sözleşmesi", Ankara Barosu Dergisi, Cilt 0, Sayı 1, 2014, ss. 331–360.
12. Bayram, Doğan, "Anayasa Hukuku Açısından Konut Hakkı", Selçuk Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi, Cilt 31, Sayı 3, 2023, ss. 1321–1356.
13. Berfin, Kart, "Felsefi Bir Sorun Olarak Mültecilik ve Çoklu Kırılganlık", Vira Verita E-Dergi, Sayı 8, 2018, ss. 1–17.
14. Black's Law Dictionary, 2nd Ed, https://thelawdictionary.org/asylum/ (12.04.2025).
15. BM ESKH Komitesi, General Comment No. 4: The Right to Adequate Housing (Art. 11(1) of the Covenant). United Nations, December 13, 1991, https://www.ohchr.org/en/documents/general-comments-and-recommendations/committee-economic-social-and-cultural-rights (20.11.2025).
16. Byrne, Rosemary; Noll, Gregor; Vedsted-Hansen, Jens, "Understanding the Crisis of Refugee Law: Legal Scholarship and the EU Asylum System", Leiden Journal of International Law, 33, 2020, ss. 871–892.
17. Center for Constitutional Rights, What is Persecution?, https://ccrjustice.org/sites/default/files/attach/2015/11/Smug_infosheets_3.pdf (09.03. 2025).
18. Council of Europe, Language Support for Adult Refugees A Toolkit: The Rights and Legal Status of Refugees, Linguistic Integration of Adult Migrants LIAM, https://rm.coe.int/tool-2-the-rights-and-legal-status-of-refugees-some-basic-facts-and te/1680716c0e (12.03. 2025).
19. Çelik, Naci, Türkiye-AB İlişkileri Çerçevesinde Mülteci Sorunu, Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi, Karabük Üniversitesi Lisansüstü Eğitim Enstitüsü Uluslararası Politik Ekonomi Ana Bilim Dalı, Karabük, 2020.
20. Çelik-Ulusoy, Demet, "Kıbrıs'ta Anayasa Yargısı ve Bireysel Başvuru", Koç Üniversitesi Hukuk Fakültesi Proje Akademisi, 2017, https://anayasatakip.ku.edu.tr/projeakademisi/akademinin-sesi/ (23.04.2025).
21. Çelik-Ulusoy, Demet, Kuzey Kıbrıs Türk Cumhuriyeti'nde Anayasa Yargısı, Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi, Doğu Akdeniz Üniversitesi Hukuk Fakültesi, Gazimağusa, KKTC, 2001.
22. Çelik-Ulusoy, Demet, Kuzey Kıbrıs Türk Cumhuriyeti'nde Kişisel Verilerin Korunması Hukuku, Yetkin Yayıncılık, Ankara, 2021.
23. Çolak, Yusuf, Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi Kapsamında Geri Göndermeme İlkesi: Suriyeli Mülteciler, Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi, Karabük Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Karabük, 2022.
24. Dictionary of Cambridge, Cambridge University Press, https://dictionary.cambridge.org/tr/sözlük/ingilizce-türkçe/refugee (04.04.2025).
25. Dirim, Vuslat, "Ceza Yargılamasında Adil Yargılama İlkesi (Dava Süresi – Aleniyet – Şüpheli ve Sanık Hakları)", Ceza Hukuku ve Kriminoloji Dergisi, Cilt 3, Sayı 2, 2015, ss. 161-180.
26. Doğan, Bayram, "İnsan Hakları Açısından Göç ve Mültecilik: Anayasa Mahkemesi ile Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi Kararları Bağlamında İnceleme", ASBÜ Hukuk Fakültesi Dergisi, Cilt 5, Sayı 2, 2023.
27. Doğan, Bayram, "İnsan Hakları Açısından Göç ve Mültecilik: Anayasa Mahkemesi ile Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi Kararları Bağlamında İnceleme", ASBÜ Hukuk Fakültesi Dergisi, Cilt 5, Sayı 2, 2023, ss. 717–718.
28. Dönmezer, Sulhi, "Din, Vicdan ve Kanaat Özgürlüğü", Atatürk Kültür Merkezi Dergisi, Cilt 15, Sayı 2, 2005, ss. 1-30.
29. Efe, Salih; Ulusoy, Orçun, 117 Soruda Mültecilik Hakları, İnsan Hakları Gündemi Derneği Yayını, Ankara, 2013.
30. Ekinci, Bezar Eylem, "Kuzey Kıbrıs Türk Cumhuriyeti Yüksek Mahkemesi Kararlarında Hukuk Devleti İlkesi", Ankara Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi, Cilt 65, Sayı 3, 2016, ss. 727-746.
31. Ekren, Nebahat Nalan, "Adil Yargılanma Hakkının Temel İlkesi Olarak Tabiî Hâkim İlkesi", Eskişehir Barosu Dergisi, Sayı 40, 2024.
32. Erhürman, Tufan, Yüksek İdare Mahkemesi'nin Görev Alanı, Işık Kitabevi Yayınları, Lefkoşa, 2013.
33. European Court of Human Rights, Case Law on Refugees and Asylum Seekers, HUDOC, https://hudoc.echr.coe.int (15.11. 2025).
34. FRONTEX. Risk Analysis for 2019. Frontex Risk Analysis Unit, https://www.frontex.europa.eu/assets/Publications/Risk_Analysis/Risk_Analysis/Risk_Analysis_for_2019.pdf (12.07.2025).
35. Goodwin-Gill, Guy S.; McAdam, Jane, The Refugee in International Law. Oxford University Press, Oxford, 2007.
36. Göktuna, Görkem, Avrupa İnsan Hakları Hukuku Işığında KKTC'de Özel Hayat ve Aile Hayatının Korunması Hakkı, Yayınlanmış Yüksek Lisans Tezi, Doğu Akdeniz Üniversitesi Hukuk Fakültesi, 2015.
37. Gözler, Kemal, Anayasa Hukuku Genel Esasları, 21. Baskı, Ekin Yayınevi, Bursa, 2022.
38. Gözler, Kemal, İnsan Hakları Hukuku, 4. Baskı, Ekin Yayınevi, Bursa, 2022.
39. Gözler, Kemal, Türk Anayasa Hukuku Dersleri, 22. Baskı, Ekin Yayınevi, Bursa, 2022.
40. Güler, Arzu, "Mülteci Sorunu ve 1951 Mültecilerin Hukuki Durumuna İlişkin Sözleşme: Siyasi Gerçeklik ve Normatif Düzen İkilemi", Uluslararası İlişkiler Akademik Dergi, Cilt 13, Sayı 51, 2016.
41. Gümüş, Ali Tarık, "Türk Anayasasında Kişinin Maddi ve Manevi Varlığını Koruma ve Geliştirme Hakkı", Selçuk Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi, Cilt 13, Sayı 2, 2005, ss. 133-172.
42. Hathaway, James C., The Rights of Refugees Under International Law, Cambridge University Press, Cambridge, 2021.
43. Hathaway, James C., The Law of Refugee Status, Butterworths, Toronto, 1991.
44. Hathaway, James C.; Hicks, William S, "Is There a Subjective Element in The Refugee Convention's Requirement of 'Well-Founded Fear'?", Michigan Journal of International Law, Cilt 26, Sayı 2, 2005.
45. Hiçdurmaz, Zeynep; Yüksel, Hülya, "Sağlık Hakkı Perspektifinde Avrupa'da Yaşayan Düzensiz Göçmenlerin Sağlık Hizmetlerine Erişimi", Gaziantep University Journal of Social Sciences, Cilt 19, Sayı 1, 2020, ss. 37–60.
46. İltica ve Göç Araştırmalar Merkezi, Cartagena Mülteciler Bildirisi (Türkçe Çevirisi), https://drive.google.com/file/d/1bu-A3Vfr3psbKyi8Wjbrfx-HxsirapFJ/view?pli=1 (09.03. 2025).
47. İnce, Nurten; Kanlı, İmam Bakır; Eryiğit, Burak Hamza, "İnsan Hakkı Olarak Konut Hakkı", Uluslararası Politik Araştırmalar Dergisi Cilt 3, Sayı 2, 2017, ss. 21–36.
48. İnsan Hakları Platformu, Sınırların Ötesindeki İnsanlık: 2022 Yılı Kıbrıs'ın Kuzeyinde Mülteci Hakları İzleme Raporu, (Haz. Aslı Murat), İnsan Hakları Platformu Yayını, Lefkoşa, Eylül 2023, https://insanhaklariplatformu.eu/uploads/mu%CC%88lteci_haklar%C4%B1_raporu_SMALL_pl9.pdf (12.11.2025).
49. İnsan Hakları Platformu, Hiçbir Yer Güvenli Değil: İnsan Ticaretiyle Mücadele İzleme Raporu, Lefkoşa, 2022, https://insanhaklariplatformu.eu/uploads/insan_ticareti_izleme_raporu_BI8.pdf (25.10.2025).
50. Karabulut, Ümran, "İnsan Hakları Perspektifinden Göç ve Mültecilik", Sakarya Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi, Cilt 10, Sayı 2, 2022, ss. 903-924.
51. Karan, Ulaş, "Türk Hukukunda Ayrımcılık Yasağı ve Türk Ceza Kanunu'nun 122. Maddesinin Uygulanabilirliği", Türkiye Barolar Birliği Dergisi, Sayı 73, 2007.
52. Konyalı, Gökçe, Uluslararası Hukukta Sığınma Hakkı, Yayınlanmış Doktora Tezi, Akdeniz Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Kamu Hukuku Anabilim Dalı, Antalya, 2021.
53. Kösedağ, Erkan, "Türkiye'de Konut Hakkı ve Bu Hakkın Kullanılmasında Ortaya Çıkan Sorunlara Yönelik Değerlendirme", Kent Akademisi, Cilt 16, Sayı 1, 2023, ss. 595-611.
54. Mumcu, Ahmet; Küzeci, Elif, İnsan Hakları ve Kamu Özgürlükleri, Turhan Kitabevi, Ankara, 2007.
55. Mülteci Hakları Derneği, Suriye'den Gelen Sığınmacılar İçin Türkiye'de Geçici Koruma, https://www.mhd.org.tr/images/yayinlar/MHM-1.pdf (12.10.2025).
56. Nantermoz, Olivia, "International refugee protection and the primary institutions of international society", Review of International Studies 46, No. 2, 2020, pp. 256-277.
57. Necatigil, Zaim, Kuzey Kıbrıs Türk Cumhuriyet'inde Anayasa ve Yönetim Hukuku, Işık Kitabevi Yayıncılık, Lefkoşa, 2015.
58. Orbay, Seda, "Kuzey Kıbrıs Türk Cumhuriyeti Hukukunda Düşünce Özgürlüğünün Kapsamı ve Sınırları", Ankara Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi, Cilt 67, Sayı 1, 2018, ss. 23–80.
59. Özer, Atilla, Anayasa Hukuku, Turhan Kitabevi, 8. Baskı, Ankara, 2017.
60. Özgüler, Verda, (editör), Göç ve Göçmen Sorunları, Anadolu Üniversitesi Yayını No: 3714, Açık öğretim Fakültesi Yayını No: 2533, 2018.
61. Paşa, Faika Deniz, "Mülteciler Hoşgeldiler Mi? Kıbrıs'ın Kuzey Kesiminde Uluslararası Koruma İhtiyaç Sahiplerinin Ekonomik ve Sosyal Haklara Erişimi", Kıbrıslı Sivil Toplum İş Başında Programı, MHD Kıbrıs, Ekim 2018, https://www.mhdkibris.com/data/pdf/multecilerhosgeldilermi.pdf (12.04.2025).
62. Pikis, George Michael; Louizou, Andreas Nicola, Criminal Procedure in Cyprus, Proodos Press, Lefkoşa, 1975.
63. Polili, Öncel, Kuzey Kıbrıs'ta Mülteci Hakları, Kıbrıslı Türk İnsan Hakları Vakfı Yayınları No: 8, Lefkoşa, Mayıs 2012. Shacknove, E. Andrew, "Who Is a Refugee?" Ethics, Cilt. 95, Sayı 2, 1985, ss. 274–284.
64. Sözmener, Hasan, Ceza Genel ve Ceza Usul Hukuku (Ceza Usul 1), Tipografart Basım Yayın, Cilt I, Lefkoşa, 2014.
65. Tahmazoğlu-Üzeltürk, Sultan, Anayasa Hukuku Açısından Sağlık Hakkı, Legal Yayıncılık, İstanbul, 2012.
66. Tiryaki, Sevgi, "Türk Basınında Göçmen, Sığınmacı ve Mülteci Haberleri Üzerine Bir İnceleme", Kültür Araştırmaları Dergisi, 15, 2022, ss. 124-156.
67. Topçu, Neslihan, "Mülteci Sorununa Genel Bakış", Yeni Fikir Dergisi, Cilt 9, Sayı 19, 2017, ss. 85-118.
68. Türk Dil Kurumu, Güncel Türkçe Sözlük, http://sozluk.gov.tr (11.03.2025).
69. UN Human Rights Committee, General Comment No. 32. Ninetieth session, Geneva, 9 to 27 July 2007, https://docstore.ohchr.org/SelfServices/FilesHandler.ashx?enc=yICDW7GLRx6BW6TKSDRxbUo0J8OWh6PRFBXSAAInMwR4XVxA3ZssjBjWKSTbvVjxSn0f494rI9mK1lRaevB8aQ%3D%3D (12.10.2025).
70. United Nations High Commissioner for Refugees, "The 1951 Convention relating to the Status of Refugees: Its Relevance in the Contemporary Context", Şubat 1999, https://www.refworld.org/policy/legalguidance/unhcr/1999/en/10366 (22.10.2025).
71. United Nations High Commissioner for Refugees, Cyprus: Information for Refugees and Asylum Seekers (Kıbrıs'ta Mülteciler ve Sığınmacılara Yönelik Bilgi) https://help.unhcr.org/cyprus/wp-content/uploads/sites/12/2022/03/UNHCR-Cyprus-GeneralInfoLeaflet_Turkish.pdf (13.03.2025).
72. United Nations High Commissioner for Refugees, Handbook and Guidelines on Determining Refugee Status under the 1951 Convention and the 1967 Protocol Relating to the Status of Refugees, U.N. Doc. HCR/IP/4/ENG/REV.3, Reissued Geneva, February 2019, https://www.unhcr.org/sites/default/files/legacy-pdf/5ddfcdc47.pdf (12.04.2025).
73. University of Cambridge, "Indirect Discrimination", https://www.equality.admin.cam.ac.uk/training/equalities-law/key-principles/indirect-discrimination (06.08.2025).
74. Varyemez, Ersan, 1951 Cenevre Sözleşmesi'nden Günümüze Avrupa'da Mülteci Haklarının Oluşumuna Etki Eden Süreçlerin Sosyolojik Bir Analizi, Yayınlanmış Yüksek Lisans Tezi, Hacettepe Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Sosyoloji Anabilim Dalı, 2006.
75. Yakinthou, Christalla; Polili, Öncel, Ortak Bir Amaç Üzerinden Uzlaşmak: Kıbrıs'ta Mülteci ve Sığınmacılar İçin İnsan Hakları, TESEV Yayınları, İstanbul, 2010.
76. Yazar, Ertuğrul, "Mültecilerin İnsan Haklarının Korunmasında Anayasa Mahkemesinin Rolü", Ankara Hacı Bayram Veli Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi, 26, 2022, ss. 313-350.
77. Yücel, Y. Zeynep, Ulus Devlet, Mültecilik ve Menşe Ülkeye Geri Dönüş: Türkiye'de Yaşayan Suriyeli Mülteciler, Yayımlanmamış Doktora Tezi, İstanbul Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Siyaset Bilimi ve Uluslararası İlişkiler Anabilim Dalı, 2019.
78. Yürek, İnayet Burcu, Mülteci Hukuku ve Türkiye Uygulaması, Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi, Kırıkkale Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, 2007.
79. Zamfir, Ionel, Refugee Status Under International Law, EPRS | European Parliamentary Research Service, 2015, https://www.europarl.europa.eu/RegData/etudes/atag/2015/569051/eprs_ata(2015)569051_EN.pdf (27.11.2025).
80. Zengin, Nazmi, "Sağlık Hakkı ve Sağlık Hizmetlerinin Sunumu", Sağlıkta Performans ve Kalite Dergisi, Cilt 1, Sayı 1, 2010, s. 44-52.