Gramsciyen Bir Analiz: Latin Amerika Kurtuluş Teolojisi

Öz

Marksizmin din karşıtı olduğu yaygın bir anlayıştır. “Halkların afyonu olarak din” metaforu ile “yanılsama/ideoloji olarak din” nosyonları bu anlayışın esasıdır. Öte yandan Marksist literatürde dinin toplumsal dönüşümde/devrimde oynayabileceği rolü gören isimler de bulunmaktadır. Bu isimlerin başında Antonio Gramsci yer alır. Zira Gramsci, ideolojik hegemonya çerçevesinde sunduğu bir dizi kavramsal set itibariyle dine ilişkin bağlamsal bir analiz sunmaktadır. Bu analiz içinde felsefe, din ve folklor düzlemlerinin geleneksel ve organik aydın kategorileriyle ilişkileri teologların dini ile halkın dini nosyonlarıyla buluşmaktadır. Latin Amerika Kurtuluş Teolojisi ise, bu Gramsciyen kavram setlerinin uygulanabileceği örnek alanlardan biridir. Nitekim İncil’in heretik bir Marksist yorumuna dayanan Kurtuluş Teolojisi, kapitalizme karşı mücadelede Hristiyanlıktan faydalanmaktadır. Özellikle ilk Hristiyanların yaşamına, özgürlüğe, kurtuluşa vurgu yapmakta, yoksulluk, sömürü ve dışlamaya karşı çıkmaktadır. Bu makale ise, Gramsciyen kavramlarla Latin Amerika Kurtuluş Teolojisi’ni birlikte okumaktadır. Bu çerçevede Vatikan öğretisi teologların dini, Kurtuluş Teolojisi’nin heretik yorumu halk dini; Vatikan öğretisini savunan resmi din adamları geleneksel aydın, Kurtuluş Teolojisi’nin teorisyen ve pratisyenleri organik aydın olarak ele alınmaktadır. Keza felsefe, sağduyu ve folklor din dolayımıyla düşünülmekte, teorik ve pratik yönleriyle Kurtuluş Teolojisi’nin karşıt ideolojik hegemonya mücadelesi yürüten bir hareket olduğu gösterilmektedir. Bu açıdan makalenin temeli dinin toplumsal muhalefet içinde oynayabileceği bağlamsal roldür. Amacı da teori ile pratiğin buluştuğu bu noktada literatüre katkı sağlamaktır. Çalışma kaynak taramasına dayanmaktadır.

Anahtar Kelimeler

• Kurtuluş Teolojisi
• İdeolojik Hegmonya
• Organik Aydın
• Latin Amerika Marksizmi
• Kilise Taban Cemaatleri

A Gramscian Analysis: Latin American Liberation Theology

Öz

It is a common assumption that Marxism is inherently anti-religious. This understanding is largely based on the metaphors of “religion as the opium of the people” and the notion of religion as an “illusion/ideology.” However, within the Marxist tradition, there are also thinkers who recognize the potential role of religion in social transformation or revolution. One of the foremost among them is Antonio Gramsci. Through a set of conceptual tools developed within his theory of ideological hegemony, Gramsci offers a contextual analysis of religion. In this analysis, the relationships among philosophy, religion, and folklore intersect with the distinction between the religion of theologians and the religion of the people, as well as with the categories of traditional and organic intellectuals. Latin American Liberation Theology stands out as one of the exemplary fields in which Gramscian concepts can be applied. Rooted in a heretical Marxist interpretation of the Bible, Liberation Theology utilizes Christianity as a tool in the struggle against capitalism. It particularly emphasizes the lives of the early Christians, freedom, and salvation, while opposing poverty, exploitation, and exclusion. This article interprets Latin American Liberation Theology through the lens of Gramscian concepts. In this framework, the Vatican doctrine is approached as the religion of theologians, while the heretical interpretation of Liberation Theology is regarded as the religion of the people. Official clergy who defend Vatican teachings are categorized as traditional intellectuals, whereas the theorists and practitioners of Liberation Theology are seen as organic intellectuals. Likewise, philosophy, common sense, and folklore are analyzed in relation to religion, and it is argued that Liberation Theology, in both its theoretical and practical dimensions, represents a movement engaged in a counter-hegemonic ideological struggle. Thus, the article is grounded in the idea that religion can play a contextual role in social opposition. Its objective is to contribute to the literature at the intersection where theory meets practice. The study is based on a review of the relevant literature.

Anahtar Kelimeler

• Liberation Theology
• Organic Intellectual
• Latin American Marxism
• Base Christian Communities
• Ideological Hegemony

Kaynakça

1. Adamson, W. L. (2013). Gramsci, Catholism, and secular religion. Politics, Religion & Ideology. 14(4):468- 484.
2. Başkan, B. (2022). Rıza ve siyaset: Gramsci’nin kültürel hegemonya kavramında bir rıza alanı olarak din. S. Kahraman (Ed.) içinde Siyaset yazıları (ss. 227–252). Ankara: Nobel Bilimsel Eserler.
3. Baykal, N. S. (2010). Yetişkin eğitiminde radikal bir deneyim: Seçilmiş örnekler üzerinden Latin Amerika’da halkın eğitimi (Yayımlanmamış yüksek lisans tezi). Ankara Üniversitesi, Eğitim Bilimleri Enstitüsü.
4. Betto, F. (1996). Brezilya’da kilise taban cemaatleri nedir? Marksizm ve din içinde (İ. Yüce, Çev., ss. 131-153). İstanbul: Belge Yayınları.
5. Boff, C. (1987). Theology and praxis: Epistemological foundations. Maryknoll: Orbis.
6. Boff, L. & C. Boff (1989). Introducing liberation theology (P. Burns, Trans.). New York: Orbis Books.
7. Bose, S. (1998). Nation, reason and religion: India’s independence in international perspective. Economic and Political Weekly, 33(31):2090-2097.
8. Boer, R. (Ed.). (2007). Criticism of heaven: On Marxism and theology. Leiden: Brill.

9. Boer, R. (2009). The paradoxes of Lucien Goldmann. In R. Boer (Ed.), Criticism of religion: On Marxism and theology II (pp. 1-30). Leiden: Brill.
10. Brittain, C. C. (2010). Adorno and theology. London: Bloomsbury Publishing.
11. Burgos, R. (2015). The ups and downs of an uncomfortable legacy: The complicated dialogue between Gramsci and the Latin American left. Latin American Perspectives, 42(5): 169-185.
12. Caron, N. (2022). Abolition in the United States as a religious social movement. In L. Aje & C. Raynaud (Eds.), Ending slavery (pp. 221-246). Presses Universitaires de la Méditerranée. https://doi.org/10.4000/books.pulm.22407
13. Carvalhaes, C., & Py, F. (2017). Liberation theology in Brazil: Some history, names and themes. CrossCurrents, 67(1): 157-179.
14. Costadoat, J. (2024). Becoming a church of the poor: The Vincentian charism and reform. Vincentian Heritage Journal, 38(1). https://via.library.depaul.edu/vhj/vol38/iss1/10
15. Çoban, F. (2024). Halkların afyonundan mesihçi Marksizm'e. Uluslararası Eşitlik Politikası, 4(2):57-76.
16. Daudelin, J., & Hewitt, W. E. (1995). Churches and politics in Latin America: Catholicism at the crossroads. Third World Quarterly, 16(2):221-236.
17. Engels, F. (2003). Alman köylüler savaşı (K. Somer, Çev.). İstanbul: Eriş Yayınları.
18. Evrenk, F. (2023). Çatışmacı kuram geleneğinde din-iktidar ilişkisi: Gramsci örneği (Yayımlanmamış doktora tezi). Bursa Uludağ Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü.
19. Forlenza, R. (2021). Antonio Gramsci on religion. Journal of Classical Sociology, 21(1): 38-60.
20. Friedman, D. (2012). Popular education and politics in Cuba: The Centro Memorial Dr. Martin Luther King Jr. and the Gramscian civil society ideal. International Journal of Cuban Studies, 4(1):36-52.
21. Fulton, J. (1987). Religion and politics in Gramsci. Sociological Analysis, 48(3):197-216.
22. Gramsci, A. (1971). Prison notebooks: Selections (Q. Hoare & G. N. Smith, Eds. & Trans.). London: Lawrence & Wishart Publishing.
23. Gramsci, A. (1999). Prison notebooks: Selections (Q. Hoare & G. N. Smith, Eds. & Trans.). London: Elecbook.
24. Gramsci, A. (2012). Selections from cultural writings (W. Boelhower, Trans., D. Forgacs, Ed.). London: Lawrence & Wishart Publishing.
25. Grelle, B. (2016). Antonio Gramsci and question of religion:Ideology, ethics, and hegemony. London: Routledge
26. Gutiérrez, G. (1973). A theology of liberation: History, politics and salvation. London: SCM Press.
27. Gutiérrez, G. (1983). A theology of liberation: History, politics and salvation. New York: Orbis Books.
28. Hindley, J. (2015). Neocolonialism, liberation theology and the Nicaraguan revolution. Retrieved from https://digitalcommons.providence.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1000&context=research_prize
29. Holbrook, J. (2013). Catholic student movements in Latin America: Cuba and Brazil, 1920s to 1960s (Yayımlanmamış doktora tezi). Florida State University, Department of History.
30. Jacobson, R. S. (1986). Liberation theology as a revolutionary ideology in Latin America. The Fletcher Forum, 10(2): 317-336.
31. Kang, J. (2018). The Bible in the Korean resistance against the Japanese empire (1910–1945). In R. S. Sugirtharajah (Ed.), The Oxford handbook of postcolonial biblical criticism. https://doi.org/10.1093/oxfordhb/9780190888459.013.7
32. Kareem, A. (2009). The rise and transformation of the Brazilian landless movement into a counter-hegemonic political actor: A Gramscian analysis. Geoforum, 40(3):316-325.
33. Kuecker, G. D. (2007). Fighting for the forests: Grassroots resistance to mining in northern Ecuador. Latin American Perspectives, 34(2):94-107.
34. Langton, K. P. (1986). The church, social consciousness, and protest? Comparative Political Studies, 19(3): 317-355.
35. Leher, R., & Vittoria, P. (2015). Social movements and critical pedagogy in Brazil: From the origins of popular education to the proposal of a permanent forum. Journal for Critical Education Policy Studies, 13(3): 145-162.
36. Luciani, R. (2018). Medellin fifty years later: From development to revolution. Theological Studies, 79(3): 566-589. Löwy, M. (1996). Marksizm ve din (İ. Cüre, Çev.). İstanbul: Belge Yayıncılık.
37. Löwy, M. (1998). Latin Amerika Marksizmi (İ. Cüre, Çev.). İstanbul: Belge Yayıncılık.
38. Löwy, M. (1999). Dünyayı değiştirmek üzerine (Y. Alogan, Çev.). İstanbul: Ayrıntı Yayınları.
39. Lubbe, G. J. A. (2015). Interfaith resistance in South Africa. Journal of Africana Religions, 3(2):210-226. Marx, K. (1844/2009). Hegel’in hukuk felsefesinin eleştirisi (K. Somer, Çev.). Ankara: Sol Yayınları.
40. Marx, K. (1859/2011). Ekonomi-politiğin eleştirisine katkı (S. Belli, Çev.). Ankara: Sol Yayınları.
41. McLellan, D. (1987). Marxism and religion: A description and assessment of the Marxist critique of Christianity. New York: HarperCollins.
42. Nadeeshani I. ve V. Suriyabandara (2020). Sri Lankan nationalism: The politics of religion. High Technology Letters. 26 (11): 232-249.
43. Phan, P. C. (2000). Method in liberation theologies. Theological Studies, 61:40-63.
44. Pena, M. (1994). Liberation theology in Peru: An analysis of the role of intellectuals in social movements. Journal for the Scientific Study of Religion, 33(1):34-45.
45. Puntarigvivat, T. (2014). Liberation theology: The Latin American Christian response to transnational capitalism. Retrieved from https://assumptionjournal.au.edu/index.php/PrajnaVihara/article/view/782/698
46. Rahemtulla, S. (2011). İslami kurtuluş teolojisi. R. Christopher (Ed.), Kurtuluş teolojisi içinde (M. F. Karakaya & S. Altınçekiç, Çev., ss. 126-153). İstanbul: Ayrıntı Yayınları.
47. Reed, J. P. (2012). Theorist of subaltern subjectivity: Antonio Gramsci, popular beliefs, political passion, and reciprocal learning. Critical Sociology, 39(4):561-591.
48. Roberts, D. D. (2024). The role of Black Christian beliefs in the civil rights movement: A paradigm for a better understanding of religious freedom. Religions, 15(5):527.
49. Rowland, C. (2011). Giriş: Kurtuluş teolojisi. R. Christopher (Ed.), Kurtuluş teolojisi içinde (M. F. Karakaya & S. Altınçekiç, Çev., ss. 19-34). İstanbul: Ayrıntı Yayınları.
50. Scheuren, A., & Sonia, M. (2016). The opposition to Latin American liberation theology and the transformation of Christianity, 1960–1990 (Yayımlanmamış lisans bitirme tezi). Florida State University. https://digitalcommons.fiu.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=3677&context=etd
51. Segundo, J. L. (1976). The liberation of theology (J. Drury, Trans.). New York: Orbis Publishing.
52. Sinner, von R. (2007). Brazil: From liberation theology to a theology of citizenship as public theology. International Journal of Public Theology, 1(3–4): 338-363. Thiem, A. (2013). Beyond bad conscience: Marcuse and affects of religion after secularism. Telos, 165:23-48. Villa-Vicencio, C. (2011). Kurtuluş ve yeniden yapılanma: Tamamlanmamış program. R. Christopher (Ed.), Kurtuluş teolojisi içinde(M. F. Karakaya & S. Altınçekiç, Çev., ss. 290-315). İstanbul: Ayrıntı Yayınları.
53. West, G. (2011). Teolojiyi uygulamanın yeni yolu. R. Christopher (Ed.), Kurtuluş teolojisi içinde (M. F. Karakaya & S. Altınçekiç, Çev., ss. 154-179). İstanbul: Ayrıntı Yayınları.
54. Yetiş, M. (2002). Gramsci ve aydınlar. Mülkiye. 236:217-245.