XIII. Yüzyıl Anadolu’sunda Pervâne Dönemi: Bicar ve Kızıl Hamid İsyanlarının Türkiye Selçuklu Devleti’nin Çözülme Sürecine Sosyo-Politik Etkileri

Öz

XIII. yüzyıl ortalarından itibaren Anadolu, 1243 Kösedağ Muharebesi sonrasında Türkiye Selçuklu Devleti’nin Moğol hâkimiyetine girmesiyle derin bir siyasal ve toplumsal krize sürüklenmiştir. İlhanlıların ağır vergi politikaları, sert idare anlayışları ve Muînüddin Süleyman Pervâne’nin ikircikli siyasal manevraları, merkezi otoritenin zayıflamasına yol açmıştır. Bu ortamda Türkmen unsurlar, hem siyasal bağımsızlıklarını hem de toplumsal varlıklarını korumak maksadıyla isyanlara yönelmişlerdir. Harzem kökenli Bicar ailesinin başlattığı ayaklanma ile Kızıl Hamid İsyanı, bu çözülme sürecinin karakteristik örnekleri olarak öne çıkmaktadır. Bicar ailesi, Harzem kökenli kumandanlardan Hüsameddin Bicar ve oğlu Bahadır tarafından temsil edilmiştir. I. Alâeddin Keykubad’dan itibaren Selçuklu hizmetinde bulunan bu aile, Moğol yanlısı Selçuklu idaresine karşı muhalif bir tavır sergilemiştir. 1276’da Anadolu’da Moğollar adına vergi toplamış, ancak bu vergileri merkeze göndermeyerek kendi çıkarlarına ayırmış; ardından Pervâne’nin teşvikiyle Memlûk Devleti’ne sığınarak Moğollara karşı faaliyetlerde bulunmuşlardır. Kızıl Hamid İsyanı ise Aksaray’da yerel bir idareci olan Kızıl Hamid’in Arap ve Türkmen güçleriyle kurduğu hâkimiyetle başlamış, Moğol tehdidinin küçümsenmesi sonucu kısa sürede başarısızlığa uğramış ve Kızıl Hamid ile taraftarlarının ölümüyle sona ermiştir. Ardından Moğol şehzadesi Kongurtay’ın bölgede gerçekleştirdiği katliamlar, Aksaray’ın sosyo-ekonomik yapısını derinden sarsmıştır. Pervâne’nin tutarsız siyaseti ve nihayetinde İlhanlılar tarafından katledilmesi, Anadolu’da merkezi otoritenin çöküşünü hızlandırmış ve Moğol zulmünün toplumsal yıkımını daha da derinleştirmiştir. Bu çalışmada, söz konusu isyanların Selçuklu çözülme sürecindeki rolü, Pervâne’nin siyasî manevralarının yıkıcı etkileri ve Moğol tahakkümünün Anadolu toplumunda yarattığı sosyo-politik sonuçlar tarihsel veriler ışığında bütüncül bir yaklaşımla analiz edilecektir.

Anahtar Kelimeler

• Türkiye Selçuklu Devleti
• Moğol Tahakkümü
• Muînüddin Süleyman Pervâne
• Bicar ve Kızıl Hamid İsyanları
• Anadolu

The Pervâne Era in Thirteenth-Century Anatolia: The Socio-Political Impact of the Bicar and Kızıl Hamid Rebellions on the Disintegration Process of the Seljuk Sultanate of Rum

Öz

From the mid‑13th century onward, Anatolia was drawn into a profound political and social crisis following the Battle of Köse Dağ in 1243, which placed the Seljuk Sultanate of Rum under Mongol domination. The heavy taxation policies of the Ilkhanids, their harsh administrative practices, and the ambivalent political maneuvers of Mu‘in al‑Din Suleyman Pervane all contributed to the weakening of central authority. In this environment, the Turkmen groups turned to rebellion in an effort to preserve both their political independence and their social identity. The uprising initiated by the Khwarazmian‑origin Bicar family, together with the Kızıl Hamid revolt, stand out as characteristic examples of this process of disintegration. The Bicar family, represented by the Khwarazmian commanders Husam al‑Din Bicar and his son Bahadır, had served the Seljuks since the reign of Sultan Ala al‑Din Kayqubad I, but adopted an oppositional stance toward the pro‑Mongol Seljuk administration. In 1276, they collected taxes in Anatolia on behalf of the Mongols but withheld them for their own benefit; later, encouraged by Pervane, they sought refuge with the Mamluk Sultanate and engaged in anti‑Mongol activities. The Kızıl Hamid revolt, on the other hand, began in Aksaray under the leadership of a local ruler named Kızıl Hamid, who established authority with Arab and Turkmen forces. However, the underestimation of the Mongol threat led to its swift failure, ending with the death of Kızıl Hamid and his supporters. Subsequently, the massacres carried out by the Mongol prince Kongurtay devastated the socio‑economic structure of Aksaray. Pervane’s inconsistent policies and his eventual execution by the Ilkhanids accelerated the collapse of central authority in Anatolia and deepened the social destruction caused by Mongol domination. This study analyzes, within a comprehensive historical framework, the role of these revolts in the Seljuk disintegration process, the destructive impact of Pervane’s political maneuvers, and the socio‑political consequences of Mongol rule on Anatolian society.

Anahtar Kelimeler

• Sultanate of Rum
• Mongol Domination
• Mu‘in al-Din Sulayman Pervâne
• Bicar and Kızıl Hamid Revolts
• Anatolia

Kaynakça

1. Abûl Farac, G. (1999). Târîh (II. cilt). Çev. Ö. R. Doğrul. Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları.
2. Altın, K., & Kömürcü, E. (2021). Beylikler Dönemi Anadolu’nun Türkleşmesine Katkıları. Uluslararası Tarih Araştırmaları Dergisi, 5(2), 170-186.
3. Anonim. (2014). Tarih-i Al-i Selçuk (Anonim Selçukname) (H. İ. Gök & F. Coşguner, Çev.). Atıf Yayınları.
4. Alaaddin Ata Melik Cüveynî. (2013). Tarih-i Cihan Güşa (M. Öztürk, Çev.). Türk Tarih Kurumu.
5. Aksaraylı Kerimeddin Mahmud. (1943). Selçuki Devletleri Tarihi—Hazreti Muhammed’in Hayatı, Hicreti, Hulafayı Raşidin, Emevi Abbasi Halifeleri El Müstasam’a Kadar, Büyük Selçukiler (M. N. Gençosman, Çev.). Recep Ulusoğlu Basımevi.
6. Bayram, M. (2003). Türkiye Selçukları Üzerine Araştırmalar. Kömen Yayınları.
7. Baybars El-Mansûrî. (2016). Et-Tuhfetü’l-Mulûkiyye Fi’d-Devleti’t-Turkiyye (H. Polat, Çev.). Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları.
8. Bingöl, G. (2026). Moğolların Ahlat’ı İşgali: Bir Stratejik Noktanın Düşüşü. Yüzüncü Yıl Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, (Vangölü Havzası Özel Sayısı (2)), 277-287. https://doi.org/10.53568/yyusbed.1668810

9. Bingöl, G. (2023). Moğol/İlhanlı Hâkimiyeti Altındaki Anadolu’da Çıkan İsyanlar (1243–1335) (Yayımlanmamış Doktora Tezi). Süleyman Demirel Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü.
10. Bingöl, G., & Çopur, H. (2025). Alâeddin Keykubad’ın Abbâsî Halifeleri İle İlişkileri: Siyasi Askeri Ve Manevi Bağlar. Türk Tarihi Araştırmaları Dergisi, 10(1), 17-26. Https://Doi.Org/10.56252/Turktarars.1625896
11. Bingöl, G. (2025). The Road To The Seljuk Throne Alâeddin Keykubad’s Youth And Political Journey. BENGİ Dünya Yörük-Türkmen Araştırmaları Dergisi, 2025(2), 267-285. https://doi.org/10.58646/bengi.1647808
12. Cahen, C. (2014). Osmanlılardan Önce Anadolu (E. Üyepazarcı, Çev.). Tarih Vakfı Yayınları.
13. Cahen, C. (2024). Türkiye’nin Doğuşu Anadolu Selçuklu Devleti 11.-14. Yüzyıl (N. Epçeli, Çev.). Yeditepe Yayınevi.
14. Çetin, N. (2017). Pervâne Muînüddin Süleyman Moğol Casusu Muydu. PESA Uluslararası Sosyal Araştırmalar Dergisi, 3(1), 1-5.
15. Demir, M. Ş. (2017). Rumlaşan Selçuklular Sahte Ricatı Unuttu: Kösedağ Savaşı (3 Temmuz 1243). Akademik Tarih ve Düşünce Dergisi, 4(12), 229-246.
16. Durmuş, E. (2009). Türkiye Selçukluları Devrinde Harezmli Bir Türk Emiri: Hüsameddin Baycar. Fırat Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi Fırat University Journal of Social Science, 19(1), 223-232.
17. Ersan, M. (2020). Bir Devletin Çöküş Hikayesi Türkiye Selçuklu Devleti’nin Dağılışı. Altınordu Yayınları.
18. Ebü’l-Fidâ, el-Melikü’l-Müeyyed İmadeddin İsmail b. Ali. (1997). Târîhu Ebî’l-Fidâ el-Müsemmâ el-Muhtasar fî Ahbâri’l-Beşer (M. Deyyûb, Ed.; Vol. 2). Beyrut: Dârü’l-Kutubi’l-İlmiyye.
19. Ebülferec-İbnülibri. (1941). Tarihi Muhtasarüddüvel (Ş. Yaltkaya, Çev.). Maarif Matbaası,. El-Makrîzî, Takiyüddin Ebü’l-Abbas Ahmed b. Ali b. Abdulkadir el-Ubeydi. (1997). Es-Sulûk li-Maʿrifeti Düveli’l-Mulûk (M. Abdulkadir Ata, Ed.; Vols. 1–3). Beyrut: Dârü’l-Kutubi’l-İlmiyye.
20. Freely, J. (2012). At üstünde Fırtına Anadolu Selçukluları (N. Domaniç, Çev.; 1. bs). Doğan Kitap.
21. Genceli Kiragos. (2018). Moğol İstilası 1220-1265 (Mahmut Kemal Bey, F. Hacısalihoğlu, & İ. Aslan, Çev.). Post. Glubb, J. B. (1973). Soldiers Of Fortune: The Story Of The Mamlukes. London:Hodder And Stoughton,
22. Gül, M. (2006). Harezmli Türklerin Anadolu ve Yakındoğu’daki Rolleri ve Tesirleri. Belleten, 70(257), 95-118.
23. Gül, M. (2005). Doğu ve Güneydoğu Anadolu’da Moğol Hakimiyeti. Yeditepe Yayınevi.
24. Güleç, F., & Bingöl, G. (2025a). Türkiye Selçuklu Devleti’nde Türkmen Ahmed İsyanı: Sosyo-Politik Sebepler, İsyanın Gelişimi ve Devlet Yapısına Etkileri. Niğde Ömer Halisdemir Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 7(2), 501-510. https://doi.org/10.56574/nohusosbil.1792343
25. Güleç, F., & Bingöl, G. (2025b). Türkiye Selçuklu Devleti’nin Siyasi Yapısında Çobanoğulları Beyliği: Siyasi Ve Sosyo-Kültürel Dinamikler. Çekmece Sosyal Bilimler Dergisi, (27), 99-116. https://doi.org/10.55483/cekmece.1737260
26. Hamdullah Müstevfi Kazvini. (2015). Tarih-i Güzide Zikr-i Padişahan-i Selçukiyan (E. Göksu, Ed.). Bilge Kültür Sanat.
27. İbn Şeddâd, İ. M. b. A. b. İ. (1983). Târihu’l-Meliki’z-Zahir (Ahmed Hutayt, Ed.). Beyrut.
28. İbni Tagrıberdi. (2013). En-Nücumü’z-Zahire’de Memluk Sultanları (Parlayan Yıldızlar) (D. A. Batur, Çev.). Selenge Yayınları.
29. İbnü’l-Esir. (1985). El-Kâmil Fi’t-Tarih XII (A. Ağırakça & A. Özaydın, Çev.). İstanbul: Bahar Yayınları.
30. İbnü’l-Verdi. (2017). Bir Ortaçağ Şairinin Kaleminden Selçuklular (M. Alican, Çev.). Kronik.
31. İbn Bibi. (1996). El-Evâmirü’l-Alâiyye Fi’l-Umûri’l-Alaiyye (Selçukname) (M. Öztürk, Çev.). T.C. Kültür Bakanlığı 1000 Temel Eser.
32. İbn Kesîr. (1995). El-Bidâye Ve’n-Nihâye Büyük İslâm Tarihi (M. Keskin, Çev.; C. 13). Çağrı Yayınları.
33. İbn Haldun, V. A. b. M. el-Hadramî el-Mağribî. (2006). Tarih-i İbn Haldun: Kitab el-‘İber ve Divan el-Mübteda ve el-Haber fi Eyyam el-‘Arab ve el-‘Acem ve el-Berber ve men Asarahum min zev Sultan Ekber (Cilt 5). Beyrut.
34. Kanat, C. (1998). Memlükler'in Baybars zamanındaki (1260-1277) Suriye Çukurova siyaseti ve bu siyasetin Çukurova'nın Türkleşmesindeki rolü. Çukurova Üniversitesi Türkoloji Araştırmaları Merkezi, III. Uluslararası Çukurova Halk Kültürü Bilgi Şöleni Sempozyum Bildirileri, Adana, 30 Kasım–2 Aralık 1998.
35. Karadağ, E. (2019). XIII. ve XIV. Yüzyıllarda Moğolların Anadolu’ya Etkileri (Yüksek Lisans Tezi). Sivas Cumhuriyet Üniversitesi, Sivas.
36. Kafesoğlu, İ. (2014). Selçuklular ve Selçuklu Tarihi Üzerine Araştırmalar. Ötüken.
37. Kafesoğlu, İ. (1972). Selçuklu Tarihi. Milli Eğitim Basımevi.
38. Kaymaz, N. (1970). Pervane Muinüddin Süleyman. Ankara Üniversitesi Basımevi.
39. Kaymaz, N. (2014). Anadolu Selçuklu Sultanlarından II. Giyasü’d-din Keyhüsrev Ve Devri (4. bs). Türk Tarih Kurumu.
40. Kesik, M. (2007). Pervâne. TDV İslâm Ansiklopedisi (C. 34, s. 244). TDV İslâm Araştırmaları Merkezi.
41. Kerimüddin Mahmud-i Aksarayi. (2000). Müsâmeretü’l-Ahbâr (M. Öztürk, Çev.). Türk Tarih Kurumu Basımevi.
42. Kerimüddin Mahmud-i Aksarayi. (2010). Müsameret ül-Ahbar Moğollar Zamanında Türkiye Selçuklular Tarihi (O. Turan, Çev.). Türk Tarih Kurumu.
43. Kofoğlu, S. (2006). Hamidoğulları Beyliği. Atatürk Kültür, Dil ve Tarih Yüksek Kurumu.
44. Köse, B. A. (2015). Moğol İstilasının Güney Kafkasya Şehirleri Üzerinde İdarî Ve İktisadî Etkileri. Uluslararası Sosyal Araştırmalar Dergisi, 8(41), 471–484.
45. Kihtir, T. (2017). XI.-XIII. Yüzyıl Kaynaklarıyla Anadolu’da Bizans, Haçlılar, Selçuklular. Arkeoloji ve Sanat Yayınları. Mehmed Neşri. (2014). Kitâb-ı Cihannüma Neşrî Tarihi (F. R. Unat & M. A. Köymen, Ed.; C. 1). Türk Tarih Kurumu.
46. Merçil, E. (2013). Müslüman Türk Devletleri Tarihi (8. bs). Bilge Kültür Sanat.
47. Merçil, E. (2000). Türkiye Selçukluları’nda Meslekler. Ankara: Atatürk Kültür, Dil ve Tarih Yüksek Kurumu, Türk Tarih Kurumu Yayınları (VII. Dizi-Sayı 192).
48. Müneccimbaşı Ahmed b.Lütfullah. (2000). Câmiu’d-Düvel Selçuklular Tarihi I-II (A. Öngül, Ed.; C. 2). Akademi Kitabevi.
49. Müstevfî-yi Kazvînî, H. (2018). Tarih-i Güzide (M. Öztürk, Çev.). Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları.
50. Niğdeli Kadı Ahmed. (2015). Niğdeli Kadı Ahmed’in El-Veledü’ş-Şefîk Ve’l-Hâfidü’l-Halîk’ı (Anadolu Selçuklularına Dair Bir Kaynak) (A. Ertuğrul, Çev.). Türk Tarih Kurumu.
51. Özgüdenli, O. G. (2020). Moğollar. TDV İslâm Ansiklopedisi (C. 30, ss. 225-229). TDV İslâm Araştırmaları Merkezi.
52. Öztuna, Y. (1964). Türkiye Tarihi Selçuklular ve Anadolu Beylikleri (C. 2). Hayat Yayınları.
53. Özgüdenli, O. G. (2009). Gazan Han ve Reformları (1295-1304) Moğol İranında Gelenek ve Değişim. Kaknüs Yayınları.
54. Öngül, A. (2017). Anadolu Selçukluları. Çamlıca.
55. Özbek, S. (2019). Memluklerde Devlet ve Saltanat. Berikan.
56. Peacock, A. C. S. (2023). Moğol Anadolu’sunda İslam, Edebiyat ve Toplum (R. Akman, Çev.). Koç Üniversitesi Yayınları.
57. Reşîdüddin Fazlullah. (2023). Câmiu’t -Tevârih ( İlhanlılar Kısmı ) (İ. Aka, M. Ersan, & A. Hesami, Çev.). Türk Tarih Kurumu.
58. Roux, J. P. (2020). Moğol İmparatorluğu Tarihi (A. Kazancıgil, Çev.). Dergâh Yayınları.
59. Rice, T. T. (2015). Anadolu Selçuklu Tarihi (T. K. Taştan, Çev.; 1. bs). Nobel.
60. Sevim, A. (2020). Anadolu’nun Fethi Selçuklular Dönemi (5. bs). Türk Tarih Kurumu.
61. Sevim, A. (1961). Cimri Olayı Hakkında Bir Kaç Not. Belleten, 25(97), 63-74.
62. Spuler, B. (2011). İran Moğolları (C. Köprülü, Çev.). Türk Tarih Kurumu.
63. Sümer, F. (2002). Kösedağ Savaşı. TDV İslâm Ansiklopedisi (C. 26, ss. 272-273). TDV İslâm Araştırmaları Merkezi.
64. Sümer, F. (2022). Anadolu’da Moğollar. Türk Tarih Kurumu Yayınları.
65. Sümer, F. (1998). Abaka . TDV İslâm Ansiklopedisi (C. 1, s. 8). TDV İslâm Araştırmaları Merkezi.
66. Sümer, F. (1991). Argun. TDV İslâm Ansiklopedisi (C. 3, ss. 355-357). TDV İslâm Araştırmaları Merkezi.
67. Sümer, F. (1969/1970). Anadolu’da Moğollar. Selçuklu Araştırmaları Dergisi, 1, 1–147. Ankara.
68. Sümer, F. (1999). Türk Devletleri Tarihinde Şahıs Adları 2. Türk Dünyası Araştırmaları Vakfı.
69. Sümer, F. (1989). İlhanlı Hükümdarlarından Abaka, Argun Hanlar ve Ahmed-i Celayir. Belleten, 53(206), 175-198. https://doi.org/10.37879/belleten.1989.175
70. Şehpenderzâde Filibeli Ahmed Hilmi. (2016). İslâm Tarihi 2 Türkler ve İslam (Selçuklular, Haçlı Seferleri, Moğollar ve Sonrası (Z. Aksun, Ed.). Ötüken Neşriyat.
71. Şen, M. E., & Bingöl, G. (2022). Anadolu’da Moğol Tahakkümüne Karşı Aykırı Bir Ses: Beylerbeyi Hatiroğlu Şerafeddin. Ortaçağ Araştırmaları Dergisi, 5(2), 381-392. https://doi.org/10.48120/oad.1171449
72. Şeşen, R. (2021). Haçlılar ve Moğollar Önünde Sultan Baybars. Yeditepe Yayınevi.
73. Şeşen, R. (2009). Sultan Baybars ve Devri (1260-1277). İsar Vakfı.
74. Taneri, Aydın. (1993). Harezmşahlar. Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları.
75. Taneri, A. (1993). “Celâleddin Hârizmşah”. TDV İslâm Ansiklopedisi (C.7, ss. 248-250). TDV İslâm Araştırmaları Merkezi.
76. Taneri, A. (1997). “Hârizmşahlar”. TDV İslâm Ansiklopedisi (C.16, ss. 228-231). TDV İslâm Araştırmaları Merkezi. Tekinoğlu, H. (2018). Selçuklu Tarihi. Kamer Yayınları.
77. Tekin, A. (2012). Selçuklu Tarihi. Kariyer Developer.
78. Turan, O. (2010). Selçuklular Zamanında Türkiye (10. bs). Ötüken Neşriyat.
79. Turan, O. (2018). Selçuklular ve İslâmiyet (6. bs). Ötüken.
80. Turan, O. (2001). Keyhüsrev II. İslam Ansiklopedisi İslam Alemi Tarih, Coğrafya, Etnografya ve Biyografya Lugatı (C. 6). Milli Eğitim Bakanlığı.
81. Turan, O. (2014). Türkiye Selçukluları Hakkında Resmi Vesikalar Metin, Tercüme ve Araştırmalar. Türk Tarih Kurumu.
82. Usta, A. (2019). Selçuklu Sultanları. Yeditepe Yayınları.
83. Uzunçarşılı, İ. H. (2019). Osmanlı Tarihi Anadolu Selçukluları ve Anadolu Beylikleri Hakkında Bir Mukaddime ile Osmanlı Devleti’nin Kuruluşundan İstanbul’un Fethine Kadar (C. 1). Türk Tarih Kurumu.
84. Yaltkaya, M. Ş. (Ed.). (2016). Baybars Tarihi Al-Melik -Al-Zahir (Baybars) Hakkında Tarihin İkinci Cildi. Türk Tarih Kurumu.
85. Yazıcızâde Ali. (2017). Tevârîh-i Âl-i Selçuk (Oğuznâme, Selçuklu Târihi) (A. Bakır, Çev.). Çamlıca. Yazıcı, N. (2008). İlk Türk İslam Devletleri Tarihi (7. bs). Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları.
86. Yinanç, M. H. (2020). Türkiye Tarihi Selçuklular Devri (R. Yinanç, Ed.; 2. bs, C. 2). Türk Tarih Kurumu. Yuvalı, A. (1998). Hülâgû. TDV İslâm Ansiklopedisi (C. 18, ss. 473-475). TDV İslâm Araştırmaları Merkezi.