İbn Fadlan Seyahatnamesi'ne Göre Oğuzlarda Doğa Ve Coğrafya

Öz

İbn Fadlan Seyahatnamesi 921 yılında Abbasi ülkesinden yola çıkarak 922 yılında İtil Bulgar ülkesine giden elçilik heyetinin ve onun yazmanı olan İbn Fadlan’ın uzun ve zorlu yolculuğu boyunca eski Türk yurtlarında yaşadıklarını, gözlemlerini ve duydukları çeşitli efsaneleri, rivayetleri içerisinde barındıran eski bir seyahatnamedir. Bu eser günümüzde Orta Çağ Türk toplulukları hakkındaki önde gelen temel kaynaklardan biridir ve içerdiği değerli ve ayrıntılı bilgiler nedeniyle araştırmacıların ilgisini çekmektedir. İbn Fadlan Seyahatnamesi’nde Oğuzlarda doğa ile ilgili olarak bazı bilgiler yer almaktadır. Eserde kışı Harezm bölgesinde geçiren elçilik heyetinin Türk ülkelerine girmeden önce hazırlık yaptığı, ihtiyaçları olan aletleri, ürünleri hayvanları sağladıkları, Türk ülkelerinin soğuğuna karşı kalın giyindikleri görülmektedir. Elçilik heyetinin Oğuz ülkesine girerken yol boyunca karşılaştıkları bazı çetin kış şartlarından söz edilmiştir. Oğuz ülkesinde güzel doğal görünüme sahip yerlerden geçtikleri anlaşılmaktadır. İbn Fadlan Seyahatnamesi’nde göçebe Oğuzlarda hayvanlar ile ilgili bazı bilgiler vardır. Oğuzların yaşamında, sofralarında, ekonomisinde, geleneklerinde, inanışlarında hayvanlar ve hayvancılığın önemli bir yere sahip olduğu anlaşılmaktadır. Eserde Oğuzların ordu kumandanının atıcılıkta, avcılıkta çok yetenekli olduğu görülmektedir. İbn Fadlan Seyahatnamesi’nde elçilik heyetinin Oğuzlardan Peçeneklere giderken geçtikleri ırmaklar görülmektedir. Elçilik heyetinin Oğuz ülkesinde Aral Gölü kıyılarına yakın bir yol izleyerek ilerlediği anlaşılmaktadır. Elçilik heyeti Oğuzların ordu kumandanına uğradıktan sonra Yağındı, Cam, Cahaş, Ezel, Erden, Verş, Ahtı, Vebna adlı ırmakları geçmişlerdi. Oğuz ülkesinde ırmakların bolluğu görülmektedir. İbn Fadlan Yağındı ırmağından nasıl geçtiklerini de anlatmıştır. Oğuzların arasında kalan Peçeneklerin bir gölün yanında konakladığı görülmektedir. Bu makalede İbn Fadlan Seyahatnamesi’ndeki Oğuzlarda doğa ile ilgili unsurlara, bitkilere, hayvanlara, doğal görünüme, coğrafyaya yer verilmiştir. Bu unsurlar incelenirken ve çeşitli açılardan değerlendirilirken Türk tarihinden ve kültüründen bilgiler verilmiş, çeşitli örneklerle karşılaştırılmış, böylece eserdeki bilgilerin doğruluk değeri araştırılarak ortaya konulmaya çalışılmıştır. Bu açıdan çalışma bir Türk tarihi ve kültürü araştırması-incelemesidir.

Anahtar Kelimeler

• İbn Fadlan
• Oğuzlar
• Doğa
• Tarih
• Kültür

Nature And Geography In Oghuzs According To Ibn Fadlan's Travelogue

Öz

Ibn Fadlan’s Travelogue is an ancient travelogue written in 921, detailing the experiences, observations, and various legends and narratives encountered by an embassy delegation that traveled from the Abbasid lands to the Volga Bulgars in 922. It contains the experiences of the delegation and its scribe, Ibn Fadlan, during their long and arduous journey through the ancient Turkic lands. This work is one of the leading primary sources on medieval Turkic communities and continues to attract the attention of researchers due to its valuable and detailed information. Ibn Fadlan’s Travelogue contains some information about nature in the Oghuzs. The work reveals that the embassy, having spent the winter in the Khwarazm region, prepared for their journey into Turkic lands, acquiring necessary tools, products, and animals, and dressing warmly against the cold. The text also mentions some of the harsh winter conditions encountered along the way as the delegation entered the Oghuz lands. It appears they passed through areas with beautiful natural landscapes. Ibn Fadlan’s Travelogue also contains some information about the animals of the nomadic Oghuzs. It is understood that animals and animal husbandry held an important place in the lives, diets, economy, traditions, beliefs of the Oghuzs. The work shows that the Oghuz army commander was very skilled in archery and hunting. Ibn Fadlan’s Travelogue shows the rivers crossed by the embassy delegation on their way from the Oghuzs to the Pechenegs. It appears that the embassy delegation traveled along a route near the shores of the Aral Sea in the Oghuz country. After visiting the Oghuz army commander, the embassy delegation crossed the rivers Yagindi, Cam, Cahas, Ezel, Erden, Vers, Ahti, Vebna. The abundance of rivers in the Oghuz country is evident. Ibn Fadlan also describes how they crossed the Yagindi river. It is seen that the Pechenegs, who remained among the Oghuzs, camped near a lake. This article examines the elements related to nature, plants, animals, natural landscapes, geography of the Oghuzs as described in Ibn Fadlan’s Travelogue. While analyzing and evaluating these elements from various perspectives, information from Turkic history and culture is provided, and comparisons are made with various examples. In this way, the accuracy of the information in the work is investigated and demonstrated. From this point of view, the study is a research and analysis of Turkic history and culture.

Anahtar Kelimeler

• Ibn Fadlan
• Oghuzs
• Nature
• History
• Culture

Kaynakça

1. Agacanov, S. G. (2015). Oğuzlar. Çev. Ekber N. Necef ve Ahmet Annaberdiyev. İstanbul: Selenge Yayınları. Akurgal, E. (1998). Türkiye’nin Kültür Sorunları. Ankara: Bilgi Yayınevi.
2. Aliyev, S. M. (1999). “İbn Fadlan”, TDV İslâm Ansiklopedisi, cilt: 19, s. 477-479.
3. Atalay, İ. (2002). “Türk Dünyası’nın Coğrafyası”, Türkler, edit. Hasan Celal Güzel, Kemal Çiçek, Salim Koca, C. 1. Ankara: Yeni Türkiye Yayınları. s. 243-260.
4. Barthold, V. V. (2004). Orta Asya Türk Tarihi -Dersleri-. Ankara: Çağlar Yayınları.
5. Belek, K. (2015). Eski Türklerde At ve At Kültürü (Dünden Bugüne Kırgız Kültürel Hayatı Örneği). Gazi Türkiyat, (16), 111-128.
6. Biray, N. (2009). “12 Hayvanlı Türk Takvimi -Zamana ve İnsana Hükmetmek-”, Atatürk Ü. Türkiyat Araştırmaları Dergisi, S. 39 (Prof. Dr. Hüseyin Ayan Özel Sayısı, ed. Pervin Çapan), s. 671-683.
7. Bogenbayev, N. ve Calmırza, A. (2014). “Eski Türk Dünya Görüşündeki “Kut” ve “Karga” Kavramları”, Millî Folklor, S. 103, s. 69-79.
8. Chao Chun, S. Y. (1989). Türkiye ve Çin Arasındaki Kültür Mübadelesinin Tarihi Geçmişi, çev. Tüten Özkaya. Erdem, 5 (15), 749-772.

9. De Groot, J. M. ve Asena, G. A. (2011). 2500 Yıllık Çin İmparatorluk Belgelerinde Hunlar ve Türkistan. İstanbul: Pan Yayıncılık.
10. Deer, J. (1954). İstep Kültürü. çev. Şerif Baştav. Ankara Üniversitesi Dil ve Tarih-Coğrafya Fakültesi Dergisi, 12 (1-2), 159-176.
11. Demir, N. (2024). Oğuz Yabgu Devleti. İstanbul: Ötüken Neşriyat.
12. Durmuş, İ. (2014). Türk Kültür Çevresinde Kültür Adlandırmaları, Akademik Bakış, 8 (15), 269-298.
13. Durmuş, İ. (2017). İskitler. Ankara: Akçağ Yayınları.
14. Ercilasun, A. B. (2002). “Salur Kazan Kimdir?”, Millî Folklor, S. 56, s. 22-33.
15. Ercilasun, A. B. (2015). “Oğuz Adının Etimolojisi”, Hacettepe Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü, Oğuzlar / Dilleri, Tarihleri ve Kültürleri 5. Uluslararası Türkiyat Araştırmaları Sempozyumu (Ankara, 21-23 Mayıs 2014) Bildirileri, edit. Tufan Gündüz ve Mikail Cengiz. Ankara: Hacettepe Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü Yayınları. s. 15-20.
16. Esin, E. (1978). İslamiyetten Önceki Türk Kültür Tarihi ve İslama Giriş. İstanbul: Edebiyat Fakültesi Matbaası. Eyüboğlu, D. C. (2019). Korkut. İstanbul: Cinius Yayınları.
17. Feher, G. (1984). Bulgar Türkleri Tarihi. Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları.
18. Golden, P. B. (2015). Dünya Tarihinde Orta Asya. Çev. Yahya Kemal Taştan. İstanbul: Ötüken Neşriyat.
19. Gouraud, J. L. (2007). “Hazarlar Hakkında Atlara Dair Birkaç Söz”, Hazar İmparatorluğu VII.-XI. Yüzyıllar. Çev. Hande Güreli. İstanbul: Bilge Kültür Sanat. s. 103-123.
20. Gömeç, S. (2013). Türk Tarihinde Peçenekler. Ankara Üniversitesi Dil ve Tarih-Coğrafya Fakültesi Dergisi, 53 (1), 251-266.
21. Gumilev, L. N. (2002). Hunlar. İstanbul: Selenge Yayınları.
22. Gumilev, L. N. (2011). Eski Türkler. Çev. D. Ahsen Batur. İstanbul: Selenge Yayınları.
23. Kafesoğlu, İ. (2012). Türk Millî Kültürü. İstanbul: Ötüken Neşriyat.
24. Karatay, O. (2014). Hazarlar: Yahudi Türkler, Türk Yahudiler ve Ötekiler. Ankara: Kripto Basım Yayım Dağıtım.
25. Köprülü, F. (1976). Türk Edebiyatı’nda İlk Mutasavvıflar. Ankara: Diyanet İşleri Başkanlığı Yayınları.
26. Ligeti, L. (1986). Bilinmeyen İç Asya. Çev. Sadrettin Karatay. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.
27. Orhan (Kurulay), S. (2007). Hudûd el-Âlem’e Göre 10. Asırda Türk Boyları. Yüksek lisans tezi. Marmara Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü, İstanbul.
28. Orkun, H. N. (2022). “Peçenekler”, Oğuzlara Dair - Osmanlıların Aslına Dair - Peçenekler. Ankara: Altınordu Yayınları. s. 115-175.
29. Ögel, B. (1971). Türk Kültürünün Gelişme Çağları, 1. Cilt. İstanbul: Milli Eğitim Basımevi.
30. Ögel, B. (1971b). Türk Kültürünün Gelişme Çağları, 2. Cilt. İstanbul: Milli Eğitim Basımevi.
31. Ögel, B. (1978). Türk Kültür Tarihine Giriş I. Ankara: Kültür Bakanlığı Yayınları.
32. Ögel, B. (1984). İslamiyetten Önce Türk Kültür Tarihi, Orta Asya Kaynak ve Buluntularına Göre. Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları.
33. Paron, A. (2021). The Pechenengs: Nomads in the Political and Cultural Landscape of Medieval Europe. Trans. Thomas Anessi. Leiden: Koninklijke Brill NV.
34. Piatigorsky, J. ve Sapir, J. (2007). “Bozkır Halkı Hazarlar: Hayaller ve Gerçek”, Hazar İmparatorluğu VII.-XI. Yüzyıllar. Çev. Hande Güreli. İstanbul: Bilge Kültür Sanat. s. 15-32.
35. Roux, J.-P. (2011). Eski Türk Mitolojisi. Ankara: BilgeSu Yayıncılık.
36. Roux, J.-P. (2013). Türklerin Tarihi / Pasifik’ten Akdeniz’e 2000 Yıl, çev. Aykut Kazancıgil ve Lale Arslan-Özcan. İstanbul: Kabalcı Yayınevi.
37. Sağır, C. (2006). Temim İbn Bahr’ın Seyahatnamesi ile Mervezi’nin Taba-i Hayavan Eserinin Tercümesi ve Değerlendirilmesi. Yüksek lisans tezi. Marmara Ü. Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü, İstanbul.
38. Salman, H. (1998). Türgişler. Ankara: T.C. Kültür Bakanlığı Yayınları.
39. Salman, H. (2002). “Türgişler”, Türkler, edit. Hasan Celal Güzel, Kemal Çiçek, Salim Koca, C. 2. Ankara: Yeni Türkiye Yayınları. s. 412-420.
40. Sazak, G. (2016). Ermitaj Devlet Müzesi’ndeki Türk Kültürüne Ait Arkeolojik Buluntular. Marmara Türkiyat Araştırmaları Dergisi, 3 (2), 239-249.
41. Selek, C. İ. (2016). İbn Fadlan ve El-Gırnati Seyahatnamelerinde Türklük ile İlgili Kavramlar. Yüksek lisans tezi. Ordu Üniversitesi Sosyal Bilimleri Enstitüsü, Ordu.
42. Sümer, F. (1962). Türkiye Kültür Tarihine Umumi Bir Bakış. Ankara Üniversitesi Dil ve Tarih-Coğrafya Fakültesi Dergisi, 20 (3-4), 213-245.
43. Sümer, F. (1972). Oğuzlar / (Türkmenler) Tarihleri - Boy Teşkilatı - Destanları. Ankara: Ankara Üniversitesi Yayınları.
44. Sümer, F. (2007). “Oğuzlar”, TDV İslâm Ansiklopedisi, cilt: 33, s. 325-330.
45. Şenocak, E. (2001). “Göktürk Yazıtlarında Türk Halk Edebiyatı Unsurları”, Fırat Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, C. 11, S. 2, s. 165-176.
46. Şeşen, R. (2010). İbn Fadlan Seyahatnamesi ve Ekleri. İstanbul: Yeditepe Yayınevi.
47. Şeşen, R. (2017). İslam Coğrafyacılarına Göre Türkler ve Türk Ülkeleri. İstanbul: Bilge Kültür Sanat.
48. Taşağıl, A. (2002). “Göktürkler”, Türkler, edit. Hasan Celal Güzel, Kemal Çiçek, Salim Koca, C. 2. Ankara: Yeni Türkiye Yayınları. s. 15-48.
49. Taşağıl, A. (2003). Gök-Türkler I. Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları.
50. Taşağıl, A. (2013). Kök Tengri’nin Çocukları (Avrasya Bozkırlarında İslâm Öncesi Türk Tarihi). İstanbul: Bilge Kültür Sanat Yayıncılık.
51. Taşağıl, A. (2014). “Gök-Türkler I”, Gök-Türkler I-II-III. Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları. s. 1-218.
52. Taşağıl, A. (2014b). “Gök-Türkler II”, Gök-Türkler I-II-III. Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları. s. 219-322.
53. Taşağıl, A. (2015). “Oğuzların Tarih Sahnesine Çıkışı Hakkında”, Hacettepe Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü, Oğuzlar / Dilleri, Tarihleri ve Kültürleri 5. Uluslararası Türkiyat Araştırmaları Sempozyumu (Ankara, 21-23 Mayıs 2014) Bildirileri, edit. Tufan Gündüz ve Mikail Cengiz. Ankara: Hacettepe Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü Yayınları. s. 21-30.
54. Taşağıl, A. (2017). Gökbörü’nün İzinde / Kadim Türklerin Topraklarında. İstanbul: Kronik Kitap.
55. Taşağıl, A. (2023). Eski Türk Boyları - Çin Kaynaklarına Göre - (MÖ III.-MS X. Asır). İstanbul: Bilge Kültür Sanat. Tekin, T. (1998). Orhon Yazıtları / Kül Tigin, Bilge Kağan, Tunyukuk. İstanbul: Simurg Yayınevi.
56. Turan, Ş. (2014). Türk Kültür Tarihi. Ankara: Bilgi Yayınevi.
57. Yazıcı, H. (2009). “Dede Korkut Hikâyelerinde Av”, Acta Turcica, S. 1, s. 107-122.
58. Yıldırım, E. (2020). Maddi Kalıntılara Göre Doğu Avrupa’dan Türkistan’a Atlı Kültürün Oluşum Süreci. Türk Dünyası Araştırmaları, 124 (245), 327-342.
59. Zimonyi, I. (1990). The Origins Of The Volga Bulghars. Szeged: Universitas Szegediensis de Attila Jozsef Nominata.