The First Ruler (al-Ra'īs al-Awwal) of the Virtuous City: The Reception of a Political Concept from Nomos to Nawāmīs

Öz

This article rereads al-ra’īs al-awwal (the First Ruler), the central term of al-Fārābī’s virtuous city, through the transmission of Greek political terminology into Arabic. The naming of the figure who founds the city and gives it its law is intertwined with the formation of the concept of the city in Islamic thought. That the term unites the philosopher, the prophet and the lawgiver in a single figure is well established; this article displays the terminological ground of that union. Nomos, the central Greek term for law, passed into Arabic through two channels: ta’rīb preserved it as the Arabicised loanword nāmūs/nawāmīs, which acquired revelatory connotations, while naql rendered it by established terms such as sharī’a and sunna. The distinction rests on al-Fārābī’s own account of naql al-lafẓ and ta’rīb in Kitāb al-Ḥurūf. Working directly from the Arabic texts, the article maps the two channels across al-Fārābī’s corpus and grounds the possibility of the synthesis in the theory of the imposition and transfer of names. It concludes that this conceptual field reached al-Fārābī as an inherited given, his distinctive contribution lying in deliberately welding it into a single doctrine of rulership through an act of naming.nāmūs/nawāmīs, and acquired revelatory connotations. In the channel of naql, the same concept was rendered by established terms such as sharī'a and sunna. This distinction rests upon al-Fārābī's own account of naql al-lafẓ and ta'rīb in Kitāb al-Ḥurūf. Working directly from the Arabic texts, the article analyses the political terminology of the Arabic translation of the Nicomachean Ethics, the established terms of al-Siyāsa al-madaniyya and al-Madīna al-fāḍila, and the Arabicised terms of the Talkhīṣ Nawāmīs Aflāṭūn, maps the distribution of the two channels across al-Fārābī's corpus, and grounds the possibility of the synthesis in the theory of the imposition and transfer of names. It concludes that this conceptual field reached al-Fārābī as an inherited given and that his distinctive contribution lies in deliberately welding that field into a single doctrine of rulership through an act of naming.

Anahtar Kelimeler

• Islamic Philosophy
• al-Fārābī
• al-Ra'īs al-Awwal
• Nomos
• Nāmūs
• Translation Movement
• Kitāb al-Ḥurūf.

Erdemli Şehrin İlk Başkanı (er-Reîsü'l-evvel): Nomos'tan Nevâmîs'e Bir Siyasî Kavramın Alımlanışı

Öz

Bu makale, Fârâbî'nin erdemli şehir (el-medînetü'l-fâzıla) tasavvurunun merkezinde yer alan er-reîsü'l-evvel (İlk Başkan) terimini, Grek siyaset terminolojisinin Arapçaya intikali üzerinden yeniden okumayı amaçlamaktadır. Şehri kuran ve ona yasa vazeden figürün adlandırılması, İslâm düşüncesinde şehir kavramının teşekkülüyle iç içedir. Söz konusu terimin filozof, peygamber ve yasa koyucuyu tek bir figürde birleştirdiği hususu literatürde bilinmektedir. Makalenin katkısı, bu birleşmenin ıstılah düzeyindeki zeminini göstermesidir. Grek düşüncesinin yasaya ilişkin merkezî terimi olan nomos, Arapçaya iki koldan intikal etmiştir. Ta'rîb kolunda kelime muarreb bir lafız olarak nâmûs ve nevâmîs biçiminde korunmuş ve vahiy çağrışımı kazanmıştır. Nakl kolunda ise aynı kavram şerîat ve sünnet gibi yerleşik ıstılahlarla karşılanmıştır. Bu ayrım, Fârâbî'nin Kitâbü'l-Hurûf'ta ortaya koyduğu naklü'l-lafz ile ta'rîb ayrımına dayandırılmaktadır. Çalışma, Nikomakhos'a Etik'in Arapça tercümesindeki siyaset terminolojisini, es-Siyâsetü'l-medeniyye ile el-Medînetü'l-fâzıla'nın yerleşik ıstılahlarını ve Telhîsu Nevâmîsi Eflâtun'un muarreb ıstılahlarını doğrudan Arapça metinlerden hareketle çözümlemekte, iki kolun Fârâbî külliyatındaki dağılımını ortaya koymakta ve terkibin imkânını isim vaz'ı ve nakli kuramına bağlamaktadır. Sonuçta bu kavram alanının Fârâbî'ye hazır bir miras olarak intikal ettiği, onun özgün katkısının ise söz konusu alanı bilinçli bir adlandırma işlemiyle tek bir başkanlık öğretisinde birleştirmesinde yattığı ileri sürülmektedir.

Anahtar Kelimeler

• İslâm Felsefesi
• Fârâbî
• er-Reîsü'l-evvel
• Nomos
• Nâmûs
• Tercüme Hareketi
• Kitâbü'l-Hurûf.

Kaynakça

1. Akasoy, Anna – Fidora, Alexander (ed.). The Arabic Version of the Nicomachean Ethics. Leiden - Boston: Brill, 2005.
2. Aristoteles. Nikomakhos’a Etik. çev. Saffet Babür. Ankara: BilgeSu Yayıncılık, 2011.
3. Arslan, Ahmet. “Giriş”. Fârâbî. Mutluluğun Kazanılması (Tahsîlu’s-Sa’âda). çev. Ahmet Arslan. İstanbul: Divan Kitap, 2015.
4. Aydın, Fuat. “Nâmûs”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 32: 381-382. İstanbul: TDV Yayınları, 2006. Aydın, Fuat. “Nâmûs/Nomos: Cebrâil mi Tevrat mı?”. Dîvân: İlmî Araştırmalar 15 (2003), 53-85.
5. Aydınlı, Yaşar. “Fârâbî’nin Siyaset Felsefesinde ‘İlk-Başkan (er-Reîs el-Evvel)’ Kavramı”. Uludağ Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 2/2 (1987), 291-302.
6. el-Azme, Aziz. Muslim Kingship: Power and the Sacred in Muslim, Christian, and Pagan Polities. Londra: I.B. Tauris, 2001.
7. Bedevî, Abdurrahman (nşr.). el-Ahlâk. Küveyt: Vekâletü’l-matbûât, 1979.
8. Boyacı, Nihal Petek. “Bir Eski Yunan Örgütlenmesi: Polis”. Doğu Batı 67 (2013), 137-157.

9. Bulut, Halil İbrahim. “Ümmet”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 42: 308-309. İstanbul: TDV Yayınları, 2012.
10. Butterworth, Charles E. (çev.). Alfarabi, The Political Writings, Volume II: “Political Regime” and “Summary of Plato’s Laws”. Ithaca - Londra: Cornell University Press, 2015.
11. el-Câbirî, Muhammed Âbid. Arap-İslâm Siyasal Aklı. çev. Vecdi Akyüz. 2. Baskı. İstanbul: Kitabevi, 2001.
12. Crone, Patricia. Ortaçağ İslâm Dünyasında Siyasî Düşünce. çev. Hakan Köni. İstanbul: Kapı Yayınları, 2007.
13. Doğu, Salih. İslâm Siyaset Düşüncesinde Şehir Kavramı: Felâsife Örneği (9-12. Yüzyıllar). İstanbul: İstanbul Medeniyet Üniversitesi, Lisansüstü Eğitim Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2022.
14. Fârâbî, Ebû Nasr. Kitâbü Ârâi ehli’l-medîneti’l-fâzıla. nşr. Albîr Nasrî Nâdir. 2. Baskı. Beyrut: Dârü’l-Meşrik, 1968.
15. Fârâbî, Ebû Nasr. Kitâbü’s-Siyâseti’l-medeniyye el-mülakkab bi-Mebâdii’l-mevcûdât. nşr. Fevzî M. Neccâr. Beyrut: el-Matbaatü’l-Kâtûlîkiyye, 1964.