Yapay Zekâ ve Algı Yönetimi: Algoritmalar, Manipülasyon ve Toplumsal Güven

Yıl 2025, Cilt: 5 Sayı: 2, 1023 - 1042, 30.12.2025

Emrah Arğın

https://izlik.org/JA77YH69WG

Öz

Bu çalışma, yapay zekâ (YZ) ve algoritmik karar verme sistemlerinin bireysel ve toplumsal gerçekliği algılama biçimimiz üzerindeki dönüştürücü etkisini incelemektedir. Nitel doküman analizi yöntemiyle yürütülen araştırma, algoritmaların artık nötr araçlar olmadığını; aksine, "algoritmik aracılık" yoluyla bir algı haritası oluşturduğunu, tarihsel verilerdeki önyargıları yeniden üreterek toplumsal eşitsizlikleri pekiştirdiğini ortaya koymaktadır. Çalışmada, "algoritmik algı", "manipülasyon riskleri", "toplumsal güven" ve "etik-hukuki sorumluluk" gibi temel meseleler derinlemesine analiz edilmekte; Zuboff'un "gözetim kapitalizmi" ve O'Neil'in "Matematiksel Yıkım Silahları" gibi kavramlar çerçevesinde algoritmaların demokratik süreçler ve birey özerkliği üzerindeki tehditleri tartışılmaktadır. Sonuç olarak, güvenilir YZ sistemleri inşa edebilmek için şeffaflık, bağımsız denetim, etik etki değerlendirmeleri ve veri haklarına dayalı kapsamlı bir yönetişim çerçevesi ve politika önerileri sunulmaktadır.

Anahtar Kelimeler

Yapay Zekâ , Algoritmik Önyargı , Algı Yönetimi , Toplumsal Güven , Gözetim Kapitalizmi.

Artificial Intelligence and Perception Management: Algorithms, Manipulation, and Social Trust

https://izlik.org/JA77YH69WG

Öz

This study examines the transformative impact of artificial intelligence (AI) and algorithmic decision-making systems on our individual and societal perception of reality. Conducted through qualitative document analysis, the research reveals that algorithms are no longer neutral tools; rather, they create a perceptual map through "algorithmic mediation" and reinforce social inequalities by reproducing biases embedded in historical data. The study provides an in-depth analysis of core issues such as "algorithmic perception," "manipulation risks," "social trust," and "ethical-legal responsibility." Within the framework of concepts like Zuboff's "surveillance capitalism" and O'Neil's "Weapons of Math Destruction," it discusses the threats posed by algorithms to democratic processes and individual autonomy. Consequently, the study concludes by offering comprehensive governance frameworks and policy recommendations—including transparency, independent auditing, ethical impact assessments, and data rights—as essential prerequisites for building trustworthy AI systems.

Anahtar Kelimeler

Artificial Intelligence , Algorithmic Bias , Perception Management , Social Trust , Surveillance Capitalism.

Kaynakça

• Argın, Y. (2023). Türk Sinemasında Kadın ve Akıl Hastalığı Temsilleri: Beyza’nın Kadınları Filminin Eleştirel Söylem Çözümlemesi. Y. Argın (Ed.), Güncel Yaklaşımlarla Geleneksel ve Yeni Medyada Beden içinde (s. 214). Nobel Bilimsel.
• Barocas, S., & Selbst, A. D. (2016). Big data’s disparate impact. California Law Review, 104(3), 671–732. https://doi.org/10.2139/ssrn.2477899
• Biçer, S., & Şener, Y. (2020). Castells’in İzinden Mısır ve Hong Kong Protestoları Örneğiyle Dijital Aktivizm ve Yeni Toplumsal Hareketler. A. S. İgit & Ö. Sayılgan (Eds.), Dijital İletişim - Kuram ve Araştırmaları içinde (s. 320). Nobel Akademik Yayıncılık.
• Cumhurbaşkanlığı Dijital Dönüşüm Ofisi. (2021). Ulusal Yapay Zekâ Stratejisi (2021–2025). https://cbddo.gov.tr
• Diakopoulos, N. (2016). Accountability in algorithmic decision making. Communications of the ACM, 59(2), 56–62. https://doi.org/10.1145/2844110
• Diakopoulos, N. (2016). Accountability in algorithmic decision making. Communications of the ACM, 59(2), 56–62. scholars.northwestern.edu+1
• Eubanks, V. (2018). Automating Inequality: How High-Tech Tools Profile, Police, and Punish the Poor. St. Martin's Press.
• European Commission, High-Level Expert Group on AI. (2019). Ethics Guidelines for Trustworthy AI. (Rapor). Avrupa Komisyonu. Avrupa Parlamentosu+1
• Floridi, L. (2013). The Ethics of Information. Oxford University Press.
• Fogg, B. J. (2003). Persuasive Technology: Using Computers to Change What We Think and Do. Morgan Kaufmann. Google Kitaplar+1
• IEEE Global Initiative on Ethics of Autonomous and Intelligent Systems. (2017/2019). Ethically Aligned Design (First Edition). IEEE. IEEE Standards Association+1
• Karaduman, M. (2020). Dijital propaganda, büyük veri ve mikro-hedefleme uygulamaları. Gümüşhane Üniversitesi İletişim Fakültesi Elektronik Dergisi, 8(2), 451–472.
• Korkmaz, T. (2021). Algoritmik önyargı ve ayrımcılık: Makine öğreniminde etik sorunlar. Ankara Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi, 70(1), 423–448.
• Noble, S. U. (2018). Algorithms of Oppression: How Search Engines Reinforce Racism. NYU Press. NYU Press+1
• O'Neil, C. (2016). Weapons of Math Destruction: How Big Data Increases Inequality and Threatens Democracy. Crown. PenguinRandomhouse.com+1
• Pasquale, F. (2015). The Black Box Society: The Secret Algorithms That Control Money and Information. Harvard University Press. hup.harvard.edu+1
• Radyo ve Televizyon Üst Kurulu [RTÜK]. (2023). Yapay zekâ çağında medya okuryazarlığı raporu. RTÜK. https://www.rtuk.gov.tr
• SETA. (2022). Dijital dezenformasyon ve algı yönetimi. SETA Yayınları. https://www.setav.org
• Şengöz, M. (2024). Yapay zekânın kamuoyu algısının yönetilmesi: Algoritmik manipülasyon ve pratik hususlar. Akademik Yaklaşımlar Dergisi, 15(1), 123-140. https://dergipark.org.tr/en/download/article-file/3615822
• Tüfekçi, Z. (2021). Algoritmik güç, sosyal medya ve toplumsal algı yönetimi. Bilgi ve Toplum Dergisi, 3(2), 45–67.
• Zuboff, S. (2019). The Age of Surveillance Capitalism: The Fight for a Human Future. PublicAffairs. Harvard Business School+1