19. YÜZYILDA DENİZ YOLUYLA HAC: OSMANLI DÜZENLEMELERİ VE ULUSLARARASI TARTIŞMALAR

Bu makale, 19. yüzyılın son çeyreğinde Osmanlı İmparatorluğu’nun deniz yoluyla hac taşımacılığı üzerinde kurduğu idari ve sağlık düzenlemeleri ile bu düzenlemelerin uluslararası boyutta yarattığı diplomatik tartışmaları analiz etmektedir. Osmanlı Devleti, artan hacı trafiği, deniz taşımacılığı güvenliği ve bulaşıcı hastalıkların yayılma riskine karşılık olarak, 1878 ve 1888 yıllarında yeni Deniz Yoluyla Hac Taşımacılığı Yönetmelikleri hazırlamıştır. Yönetmelikler, gemilerdeki yolcu kapasitesine, su ve gıda teminine, sağlık kontrollerine ve hacıların güvenliğine dair ayrıntılı hükümler içermektedir. Ancak bu düzenlemeler, başta İngiltere ve Hollanda olmak üzere deniz taşımacılığı yapan diğer devletlerin tepkisini çekmiş ve İstanbul Sıhhiye Meclisi’nde uzun süren tartışmalara yol açmıştır. Tartışmalar, hukuki yetki alanları, cezaların hangi mahkemeler tarafından uygulanacağı ve Osmanlı ile yabancı devletler arasındaki denge konularında yoğunlaşmıştır. İngiltere, Hindistan’a ait düzenlemelerin esas alınmasını ve kendi konsolosluk mahkemelerinin yetkili olmasını savunurken, Osmanlı Devleti düzenlemelerin yalnızca kendi yetki sahasında geçerli olması gerektiğini ileri sürmüştür. Hollanda ise düzenlemelerin uluslararası bir sözleşmeye dayandırılmasını talep etmiştir. Bu süreç, Osmanlı modernleşme çabalarının uluslararası sağlık rejimleriyle uyum sağlama girişimlerini, aynı zamanda egemenlik ve diplomasi alanındaki karmaşık dengeleri ortaya koymaktadır. Osmanlı Devleti’nin deniz yoluyla hac taşımacılığına yönelik düzenlemeleri hem sağlık güvenliği hem de uluslararası denge açısından kritik bir örnek teşkil etmiştir. Makale, Osmanlı idaresinin sağlık düzenlemeleri ve uluslararası sağlık protokolleri arasındaki etkileşimleri, bu süreçteki diplomatik yazışmalar ve Sıhhiye Meclisi tartışmaları üzerinden kapsamlı biçimde incelemektedir. Çalışmada, temel kaynak olarak İngiliz arşiv (British Foreign Office) belgelerinden elde edilen diplomatik yazışmaların yanı sıra ikincil literatürden yararlanılmıştır.

This article analyzes the administrative and sanitary regulations introduced by the Ottoman Empire in the last quarter of the nineteenth century to govern maritime pilgrimage transportation, as well as the international diplomatic debates these regulations provoked. In response to the increasing flow of pilgrims, the risks of maritime transport, and the threat of contagious diseases, the Ottoman government issued new Regulations on Maritime Pilgrimage Transport in 1878 and 1888. These regulations set forth detailed provisions concerning passenger capacity, the supply of food and water, health inspections, and the safety of pilgrims. However, these measures elicited strong reactions from other maritime powers, particularly Britain and the Netherlands, leading to protracted debates within the International Sanitary Council in Istanbul. The disputes centered on questions of jurisdiction, the authority of courts to impose penalties, and the balance of power between the Ottoman state and foreign governments. Britain argued that the Indian regulations should serve as the standard and that British consular courts should retain jurisdiction, whereas the Ottoman side maintained that the regulations applied solely within its sovereign domain. The Netherlands, by contrast, insisted that the rules be grounded in an international convention. This process highlights the Ottoman Empire’s efforts to harmonize its modernization initiatives with emerging international health regimes, while simultaneously revealing the complex interplay between sovereignty and diplomacy. The Ottoman state’s regulatory framework for maritime pilgrimage transport thus constituted a critical case study in both public health security and international balance of power. Drawing on British Foreign Office archival records of diplomatic correspondence, as well as relevant secondary literature, the article examines the interaction between Ottoman health regulations and international sanitary protocols. In doing so, it situates maritime pilgrimage in the nineteenth century as an increasingly globalized phenomenon shaped by competing state interests over the governance of this sacred journey.