EVDE VE DİASPORADA İRANİ VE AZINLIK DİLLER

Yıl 2025, Cilt: 8 Sayı: 15, 76 - 92, 30.12.2025

Mehmet Akkuş

https://izlik.org/JA75AM86NU

Öz

Bu inceleme, Anousha Sedighi tarafından derlenen Evde ve Diasporada İrani ve Azınlık Dilleri adlı eseri incelemeyi amaçlamaktadır. Çalışma, İran’ın Farsçanın hâkim olduğu dilsel olarak homojen bir ülke olduğu yönündeki yaygın algıya meydan okuyan, zamanında yayımlanmış ve iddialı bir derlemedir. Filhakika İran; Azerice, Beluçça, Gilaki, Mazenderani, Lorice, Halaçça, Arapça, Gürcüce, Hewrami dili ve Ermenice gibi çok sayıda İranî ve İranî olmayan dile ev sahipliği yapmaktadır. Bu dillerin birçoğu milyonlarca kişi tarafından konuşulmasına rağmen kamusal alanda marjinalleştirilmiş, yeterince belgelenmemiş ve eğitim, idare ve medyada Farsçanın hegemonyası nedeniyle giderek tehlike altına girmiştir. Kitap ayrıca araştırmayı İran sınırlarının ötesine taşıyarak, bu dillerin Avrupa, Kuzey Amerika ve Körfez’deki diasporik topluluklarda nasıl korunduğunu, dönüştüğünü ya da terk edildiğini incelemektedir. Derleme, yapısal ve sosyodilbilimsel bakış açılarını dengelemektedir. Maryam ve Habib Borjian (s. 9–36) Hazar dillerini sosyodilbilimsel ve kültürel bir mercekten ele alırken, Hassan Bashirnezhad (s. 37–60) Mazenderancanın işlevlerini değerlendirmek için Fishman’ın alan analizini kullanır. Carina Jahani (s. 61–81) Beluççanın edebi gelişimini ve canlılığını İran ve Pakistan bağlamında inceler. Diğer bölümler ise Tatça (Majidifard, Hajmalek & Rezaei, s. 83–109), Bahtiyarice (Zolfaghari, s. 111–174), Türkmence (Sheikhi & Akhlaghi, s. 205–230), Mandence (Soheila Ahmadi, s. 231–247) ve Ermeniceye (Rezaei & Farnia, s. 249–269) odaklanır. Diaspora çalışmaları ise İsveç’te Kürtçe, Umman’da Beluçça, New York’ta Vahkice, Kuzey Amerika’da Peştuca ve Amerika Birleşik Devletleri’nde Farsçayı ele alarak, sürdürülme ve kaybolma kalıplarındaki değişimleri vurgular. Bu inceleme, derlemenin betimleyici dilbilim, sosyodilbilim ve diaspora çalışmalarını başarıyla birleştirdiğini; İran’daki çokdilliliğin kimlik, güç, göç ve küreselleşme kesişimleri üzerinden anlaşılması gerektiğini savunmaktadır.

Anahtar Kelimeler

Iran , Dil çeşitliliği , Diaspora , İrani diller , İrani olmayan diller

IRANIAN AND MINORITY LANGUAGES AT HOME AND IN DIASPORA

https://izlik.org/JA75AM86NU

Öz

This review aims at reviewing Iranian and Minority Languages at Home and in Diaspora, edited by Anousha Sedighi, a timely and ambitious volume that challenges the widespread perception of Iran as a linguistically homogeneous nation dominated by Persian. In reality, Iran hosts a wide range of Iranian and non-Iranian languages—among them Azeri, Balochi, Gilaki, Mazandarani, Lori, Khalaj, Arabic, Georgian, Hawrami, and Armenian—many of which are spoken by millions but remain marginalized, under-documented, and increasingly endangered due to Persian’s hegemony in education, administration, and media. The book also extends this inquiry beyond Iran’s borders, exploring how these languages are maintained, transformed, or abandoned in diaspora communities across Europe, North America, and the Persian Gulf. The collection balances structural and sociolinguistic perspectives. Maryam and Habib Borjian (pp. 9–36) approach Caspian languages through sociolinguistic and cultural lenses, while Hassan Bashirnezhad (pp. 37–60) employs Fishman’s domain analysis to assess Mazandarani’s functions. Carina Jahani (pp. 61–81) surveys the literary development and vitality of Balochi across Iran and Pakistan. Additional chapters highlight endangered and understudied languages such as Tati (Majidifard, Hajmalek & Rezaei, pp. 83–109), Bakhtiari (Zolfaghari, pp. 111–174), Turkmen (Sheikhi & Akhlaghi, pp. 205–230), Mandaic (Soheila Ahmadi, pp. 231–247), and Armenian (Rezaei & Farnia, pp. 249–269). Diasporic studies address Kurdish in Sweden, Balochi in Oman, Wakhi in New York, Pashto in North America, and Persian in the United States, highlighting shifting patterns of maintenance and attrition. This review argues that the volume succeeds in bridging descriptive linguistics, sociolinguistics, and diaspora studies, underscoring that Iranian multilingualism must be understood through the intersections of identity, power, migration, and globalization.

Anahtar Kelimeler

Iran , Language diversity , Diaspora , Iranian languages , Non-Iranian languages

Kaynakça

• GHOLAMI, Saloumeh, “Endangered Iranian Languages: Language Contact and Language Islands in Iran”, Iranian Studies, cilt LIII, Sayı 3-4, 2020, ss. 347–351.