SOVYET HİSTORİOGRAFİSİNDE SAFEVİ ARAŞTIRMALARI: METODOLOJİ, KURUMSAL LİTERATÜR VE AKADEMİK MİRAS

Bu makale, Sovyet historiografisinin Safevi Devleti üzerine geliştirdiği metodolojik yaklaşımı ve kurumsal literatürün oluşum sürecini incelemektedir. Sovyet tarihçiliği, Safevi tarihini hanedan merkezli anlatıların ötesine taşıyarak sosyo-ekonomik yapılar, sınıf ilişkileri ve üretim biçimleri temelinde ele almıştır. Doğu yazmaları üzerine yürütülen kapsamlı arşiv çalışmaları sayesinde Farsça, Arapça, Türkçe ve Kafkas dillerindeki birincil kaynaklar bilim dünyasına kazandırılmıştır. Marksist-Leninist perspektif doğrultusunda yapılan çalışmalar, özellikle toprak mülkiyeti, vergi sistemleri ve köylü hareketleri gibi konulara odaklanmıştır. İlya Petruşevski ve Oktay Efendiyev gibi araştırmacılar, Safevi toplumunun ekonomik temellerini ve Kızılbaş aşiretlerinin devlet kurucu rolünü sistematik biçimde analiz etmiştir. Ayrıca Rus-Safevi ilişkileri, Kafkasya’daki şehir yapıları ve bölgesel etkileşimler diplomatik belgeler ışığında incelenmiştir. Bartold ve Minorskiy ile başlayan bu gelenek, Sovyet döneminde kolektif eserler ve disiplinler arası çalışmalarla kurumsallaşmıştır. Sonuç olarak Sovyet historiografisi, derin arşivcilik, metodolojik disiplin ve yapısal analiz yaklaşımıyla Safevi tarihçiliğine kalıcı ve çok boyutlu bir katkı sunmuştur.

This article examines the methodological approach of Soviet historiography to Safavid studies and the formation of its institutional literature. Soviet historians moved beyond dynasty-centered narratives and analyzed Safavid history through socio-economic structures, class relations, and modes of production. Through extensive archival research, primary sources in Persian, Arabic, Turkish, and Caucasian languages were systematically collected and introduced into scholarly use. Guided by a Marxist-Leninist framework, these studies focused on issues such as land tenure, taxation systems, and peasant movements. Scholars such as Ilya Petrushevsky and Oktay Efendiyev provided systematic analyses of the economic foundations of Safavid society and the state-building role of the Qizilbash tribes. In addition, Russo-Safavid relations, urban structures in the Caucasus, and regional interactions were examined on the basis of diplomatic documents. This tradition, initiated by Bartold and Minorsky, became institutionalized during the Soviet period through collective works and interdisciplinary research. In conclusion, Soviet historiography made a lasting and multidimensional contribution to Safavid studies through its deep archival practices, methodological rigor, and structural analytical approach.