Öz

The aim of this article is to critically analyze the “essential (dhātī)-descriptional (waṣfī)” distinction in Avicennian logic, which is often claimed to exist in modern Islamic logic studies in the context of categorical propositions, and to question the possibility of obtaining a consistent essential - descriptional distinction about categorical propositions. To this end in this article, two interpretations of general absolute propositions, which have critical importance in this context, will be introduced first and then the types of necessary propositions according to Ibn Sīnā (d. 428/1037) will be explained since they are largely taken as the basis for the explanations of the essential-descriptional distinction in contemporary Islamic logic studies. Following this, the explanations in the secondary literature on the “essential-descriptional” distinction will be analyzed through the lens of Tony Street’s views on the subject, who has authored pioneering studies in Islamic logic. The main claim of this article is that it is not possible to make a consistent “essentialdescriptional” distinction that covers all categorical propositions in Avicennian logic and, as a result, the explanations of this distinction in the secondary literature are misleading.

Anahtar Kelimeler

• Ibn Sīnā
• categorical proposition
• essential proposition
• descriptional proposition
• modality
• Tony Street

İBN SÎNÂ MANTIĞINDA ZATÎ-VASFÎ AYRIMININ VARLIĞI TUTARLI BİR ŞEKİLDE İLERİ SÜRÜLEBİLİR Mİ? İKİNCİL LİTERATÜRE YÖNELİK ELEŞTİREL BİR DEĞERLENDİRME

Öz

Bu makale, İslam mantığına dair modern çalışmalarda İbn Sînâcı mantıkta çoğu zaman bütün yüklemli önermeler; kimi zamansa sadece modal “yüklemli” önermeler bağlamında var olduğu ileri sürülen zatî-vasfî önerme ayırımını eleştirel bir gözle ele almayı ve İbn Sînâcı mantıkta yüklemli önermeler bağlamında tutarlı bir zatî-vasfî ayırımının elde edilmesinin imkânını sorgulamayı amaçlamaktadır. Bu amaçla makalede ilk olarak çağdaş İslam mantığı araştırmalarındaki zatî-vasfî önerme açıklamalarına büyük ölçüde dayanak olarak gösterilmesi sebebiyle İbn Sînâ’ya (ö. 428/1037) göre genel mutlak önermelerin iki yorumu ve zorunlu önerme türleri tasvir edilmektedir. Bunun ardından ikincil literatürde yer alan zatî-vasfî önerme ayırımına dair açıklamalar, İslam mantığı araştırmalarına yön veren çalışmalara imza atan Tony Street’in konuyla ilgili görüşleri merkezinde analiz edilmektedir. Sonrasında ise modern çalışmalardaki konuyla ilgili açıklamalardan bağımsız olarak İbn Sînâcı mantıkta bütün yüklemli önermeleri içeren bir zatî vasfî önerme ayırımının yapılmasının imkânı tartışılmaktadır. Makalenin temel iddiası ise İbn Sînâ mantığında yüklemli genel mutlak ve modal önermelerin tamamını kapsayan bir zatî-vasfî ayırımının bulunmadığı ve ikincil literatürde bu ayırıma dair açıklamaların birçok yönden problem ihtiva ettiğidir.

Anahtar Kelimeler

• İbn Sînâ
• Yüklemli Önerme
• Zâtî Önerme
• Vasfî Önerme
• Modalite
• Tony Street

Kaynakça

1. Aristotle, On Sleep, çev. J. I. Beare, The Complete Works of Aristotle, ed. J. Barnes, Princeton: Princeton University Press, 1984.
2. Aristotle, Prior Analytics, çev. A. J. Jenkinson, The Complete Works of Aristotle, ed. J. Barnes, Princeton: Princeton University Press, 1984.
3. Aristoteles, Sofistçe Çürütmeler, çev. Y. Gurur Sev, İstanbul: Pinhan Yayıncılık, 2019.
4. Aybay, Engül, Efdalüddîn el-Hûnecî’de Kipler Mantığı (yüksek lisans tezi), Marmara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, 2019.
5. Büyükada, Samet, İbn Sînâ’da Modal Mantık-Metafizik İlişkisi Bağlamında Çağdaş Özcülük Tartışmaları (doktora tezi), İstanbul Medeniyet Üniversitesi Lisansüstü Eğitim Enstitüsü, 2022.
6. Chatti, S., “Avicenna (Ibn Sînâ): Logic”, Internet Encyclopedia of Philosophy, https://iep.utm.edu/ ibn-sina-avicenna-logic/(erişim: 30.05.2024).
7. Daşdemir, Yusuf, İbn Sînâ Mantığında Modalite, İstanbul: Endülüs Yayınları, 2021.
8. El-Rouayheb, Khaled, “Arabic Logic after Avicenna”, The Cambridge Companion to Medieval Logic, ed. C. Dutilh Novaes –S. Read, Cambridge: Cambridge University Press, 2016, s. 67-93.

9. El-Rouayheb, Khaled, İslam Mantığının Gelişimi: 1200-1800, çev. Yusuf Daşdemir, İstanbul: Klasik Yayınları, 2022 (orijinali için bk. The Development of Arabic Logic (1200-1800), Basel: Schwabe Verlag, 2019).
10. Gutas, D., Avicenna and the Aristotelian Tradition, Leiden - Boston: Brill, 2014.
11. Hûnecî, Keşfü’l-esrâr an gavâmizi’l-efkâr, nşr. Hâlid er-Rüveyhib, Tahran: Müessese-i Peşûheş-i Hikmet ve Felsefe-i Îrân, 1389 hş.
12. İbn Sînâ, eş-Şifâ: el-Burhân, nşr. Ebü’l-Alâ Afîfî, Kahire: el-Matbaatü’l-Emîriyye, 1956.
13. İbn Sînâ, el-İşârât ve’t-tenbîhât, Fahreddin er-Râzî, Şerhu’l-İşârât ve’t-tenbîhât içinde, nşr. Ali Rızâ Necefzâde, I-II, Tahran: Encümen-i Âsâr, 1384 hş.
14. İbn Sînâ, eş-Şifâ’el-Mantık: el-Kıyâs, nşr. Saîd Zâyed, Kahire: el-Hey’etü’l-âmme li-şuûni’l-metâbii’l-Emîriyye, 1383/1964.
15. İbn Sînâ, en-Necât, nşr. Mâcit Fahrî, Beyrut: Dâru’l-âfâkı’l-cedîde, 1405/1985.
16. İbn Sînâ, Kitâbu’ş-Şifâ: II. Analitikler, çev. Ömer Türker, İstanbul: Litera Yayıncılık, 2006.
17. İbn Sînâ, Mantıku’l-meşrikıyyîn, Kum: Mektebetü Âyetullāhi’l-uzmâ Mar‘aşî en-Necefî, 1405.
18. İbn Sînâ, el-Mesâilü’l-garîbetü’l-ışrîniyye, Collected Texts and Papers on Logic and Language, ed. Mehdi Mohaghegh – Toshihiko Izutsu, Tehran: Tehran University Press, 1974, s. 81-103.
19. İbn Sînâ, Kitâbü’ş-Şifâ: Sofistik Deliller, çev. Ömer Türker, İstanbul: Litera Yayıncılık, 2006.
20. İbn Sînâ, el-Muhtasaru’l-evsat fi’l-mantık, nşr. Seyyid Mahmûd Yûsuf Sânî, Tahran: Müessese-i Pejûheşî-yi Hikmet ve Felsefe-i Îrân, 1396 hş.
21. Karaismail, Fatma, Fahreddin er-Râzî’nin Önerme Anlayışı (doktora tezi), İstanbul Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, 2022.
22. Karaismail, Fatma, “İbn Sînâ ve Fahreddin er-Râzî’ye Göre Tümel Önermenin Öznesi”, İslam Tetkikleri Dergisi, 13/1 (2023): 263-291.
23. Kâtibî, Şemsiyye Risâlesi: Tahkik, Çeviri ve Neşr, nşr. ve çev. Ferruh Özpilavcı, İstanbul: Litera Yayınları, 2017.
24. Kuşlu, Harun, Nasîruddin Tûsî’de Önermeler Mantığı, İstanbul: Klasik Yayınları, 2017.
25. Rahman, Shahid - M. Saleh Zarepour, “On Descriptional Propositions in Ibn Sīnā: Elements for a Logical Analysis”, Mathematics, Logic, and Their Philosophies: Essays in Honour of Mohammad Ardeshir, ed. Mojtaba Mojtahedi v.dğr., Cham: Springer, 2021.
26. Râzî, Fahreddin, Mantıku’l-mülahhas, nşr. Ehad Ferâmerz Karâmelikî – Âdîne Asgarînejad, Tahran, İntişârât-ı Dânişgâh-ı İmam Sâdık, 1381 hş.
27. Râzî, Fahreddin, Şerhu Uyûni’l-hikme, İstanbul: Süleymaniye Ktp., Âtıf Efendi, nr. 1592.
28. Râzî, Fahreddin, Şerhu’l-İşârât ve’t-tenbîhât, nşr. Ali Rızâ Necefzâde, I-II, Tahran: Encümen-i Âsâr, 1384 hş.
29. Râzî, Kutbüddin, Tahrîru’l-kavâidi’l-mantıkıyye fî şerhi’r-Risâleti’ş-Şemsiyye, nşr. İlyas Kaplan, Beyrut, Dâru’l-kütübi’l-ilmiyye, 2014.
30. Rescher, N. – Arnold vander Nat, “The Arabic Theory of Temporal Modal Syllogistic”, Essays on Islamic Philosophy and Science, ed. George F. Hourani, Albany: State University of New York Press, 1975, s. 189-221.
31. Sâvî, Sehlân, el-Besâiru’n-nasîriyye fî ilmi’l-mantık, nşr. Hasan el-Merâgî, Tahran: Müessesetü’s-Sâdıku’t-tıbâa ve’n-neşr, 1390 hş.
32. Schöck, C., “Name (ism), Derived Name (ism mushtaqq) and Description (waṣf) in Arabic Grammar, Muslim Dialectical Theology and Arabic Logic”, The Unity of Science in the Arabic Tradition, ed. Shahid Rahman v.dğr., Dordrecht: Springer, 2008, s. 329-360.
33. Street, T., “Arapça Mantık”, İslâm Mantık Tarihi, çev. Harun Kuşlu, İstanbul: Klasik Yayınları, 2016, s. 17-114 (orijinali için bk. “Arabic Logic”, Handbook of the History of Logic, ed. J. Woods – Dov M. Gabbay, Amsterdam-Boston: Elsevier, 2004, I., 523-596).
34. Street, T., “Avicenna on the Syllogism”, Interpreting Avicenna, ed. P. Adamson, Cambridge: Cambridge University Press, 2013, s. 48-70.
35. Street, T., “Fahreddin Râzî’nin İbn Sînâ Mantığına Yönelik Eleştirisi”, İslâm Mantık Tarihi, çev. Harun Kuşlu, İstanbul: Klasik Yayınları, 2016, s. 151-168 (orijinali için bk. “Faḫraddīn ar-Rāzī’s Critique of Avicennan Logic”, Logik und Theologie: Das Organon im arabischen und im lateinischen Mittelalter, ed. D. Perler –U. Rudolph, Leiden: Brill, 2005, s. 99-116).
36. Street, T., “İbn Sînâ ve Tûsî’de Mutlak Önermenin Çelişiği ve Döndürmesi”, İslâm Mantık Tarihi, çev. Harun Kuşlu, İstanbul: Klasik Yayınları, 2016, s. 169-187 (orijinali için bk. “Avicenna and Ṭūsī on the Contradiction and Conversion of the Absolute”, History and Philosophy of Logic, 21/1 (2000): 45-56).
37. Street, T., “İbn Sînâ’nın Kıyâs Görüşü Hakkında Bir Taslak”, İslâm Mantık Tarihi, çev. Harun Kuşlu, İstanbul: Klasik Yayınları, 2016, s. 115-149 (orijinali için bk. “An Outline of Avicenna’s Syllogistic”, Archiv für Geschichte der Philosophie, 84/2, (2002): 129-160).
38. Street, T., “Mantık”, İslam Felsefesine Giriş, ed. P. Adamson – Richard C. Taylor, çev. M. Cüneyt Kaya, İstanbul: Küre Yayınları, 2008, s. 273-292 (orijinali için bk. “Logic”, The Cambridge Companion to Arabic Philosophy, ed. P. Adamson –Richard C. Taylor, Cambridge: Cambridge University Press, 2005, s. 247-265.)
39. Street, T., “Toward a History of Syllogistic After Avicenna: Notes on Rescher’s Studies on Arabic Modal Logic”, Journal of Islamic Studies, 11/2 (2000): 209-228.
40. Strobino, R., Avicenna’s Theory of Science: Logic, Metaphysics, Epistemology, Oakland/California: University of California Press, 2021.
41. Strobino, R., “Ibn Sina’s Logic”, The Stanford Encyclopedia of Philosophy, ed. Edward N. Zalta, Fall 2018 Edition, https://plato.stanford.edu/ENTRIES/ibn-sina-logic/#ModaReadRefeDesc (erişim. 31.05.2024).
42. Strobino, R. - P. Thom, “The Logic of Modality”, The Cambridge Companion to Medieval Logic, ed. C. Dutilh Novaes – Stephen Read, Cambridge: Cambridge University Press, 2016, s. 342-369.
43. Takcı, Harun, İbn Sînâ’nın el-Muhtasaru’l-Evsat fi’l-Mantık Adlı Risalesi Üzerine Bir İnceleme (yüksek lisans Tezi), Sakarya Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, 2009.
44. Thom, P., “Logic and Metaphysics in Avicenna’s Modal Syllogistic”, The Unity of Science in the Arabic Tradition, ed. Shahid Rahman v.dğr., Dordrecht: Springer, 2008, s. 361-376.
45. Thom, P., Medieval Modal Systems: Problems and Concepts, London - New York: Routledge, 2017.
46. Tûsî, Nasîruddin, Şerhu’l-İşârât, nşr. Süleyman Dünyâ, I-IV, Beyrut: Müessesetü’n-Nu‘mân, 1992.
47. Tûsî, Nasîruddin, Esâsül-iktibâs fi’l-mantık, nşr. Hasan eş-Şâfiî – Muhammed es-Saîd Cemâleddin, çev. Molla Hüsrev, Kahire: el-Meclisü’l-a‘lâ li’s-sekāfe, 2004.