An Evaluation of the Functions of Spherical Hangings in Turkish Metal Art: Ottoman Period Examples in the Istanbul Museum of Turkish and Islamic Arts

Öz

In this study, metal spherical hangings housed in the Turkish and Islamic Arts Museum in Istanbul are examined within the framework of the discipline of Art History. The aim of the study is to offer an explanation of Spherical hangings and their intended functions, as well as to provide a detailed analysis of the materials, production and decoration techniques, and the ornamental features found on the examined examples. This study also aims to present and evaluate the various scholarly interpretations regarding the function of this group of objects. In line with these interpretations, a comparative analysis is conducted between the selected examples and similar spherical hangings found both domestically and internationally in order to reach a comprehensive conclusion. Research has shown that spherical hangings, made from various materials such as wood, ceramic, metal, ostrich eggshell, and coconut, emerged within Ottoman art, with no known examples predating the Ottoman period. The studied spherical hangings are predominantly made of silver and were produced during or after the 16th century. The forms of the examined objects display a high degree of similarity. Produced using techniques such as forging and casting, the decoration methods identified include engraving, embossing, inlay, and filigree work. Another notable feature of these spherical hangings is the presence of multiple gemstones, set using a variety of artistic techniques that reflect the aesthetic preferences of the period. The skillful placement of these precious stones also serves to indicate the advanced level of goldsmithing in the era in which they were produced.

Anahtar Kelimeler

• Metal art
• Spherical hangings
• Function
• Riveting
• Precious stones

Türk Maden Sanatında Askı Toplarının İşlevleri Üzerine Bir Değerlendirme: İstanbul Türk ve İslam Eserleri Müzesi’ndeki Osmanlı Dönemi Örnekleri

Öz

Bu çalışmada, İstanbul Türk ve İslam Eserleri Müzesi’nde bulunan madeni askı topları, sanat tarihi disiplini çerçevesinde ele alınarak değerlendirilmiştir. Çalışmanın amacı, askı toplarının ne olduklarını ve hangi işlevlerde kullanıldıklarını ortaya koymak; incelenen örneklerin malzeme, yapım ve süsleme teknikleriyle üzerlerindeki bezemeleri ayrıntılı biçimde açıklamaktır. Çalışmanın bir diğer amacı ise, bu eser grubunun işlevine dair farklı görüşlerin ortaya konulması ve değerlendirilmesidir. Bu görüşler doğrultusunda ele alınan örneklerle yurt içi ve yurt dışında bulunan benzer askı topları karşılaştırılarak bir sonuca ulaşılması hedeflenmektedir. Yapılan araştırmalar, Osmanlı öncesi dönemlerde örneğine rastlanmayan; ahşap, seramik, maden, deve kuşu yumurtası ve hindistan cevizi gibi çeşitli malzemelerden yapılan askı toplarının, Osmanlı sanatında ortaya çıktığını göstermektedir. İncelenen askı topları, çoğunlukla gümüş malzemeli olup, XVII. yüzyıl ve sonrasında üretildiği anlaşılmaktadır. Ele alınan eserlerin formları birbirine yakın bir özellik göstermektedir. Dövme ve döküm teknikleriyle üretilen askı toplarında; süsleme tekniği olarak kazıma, kabartma, mıhlama, güverse gibi tekniklerin kullanıldığı tespit edilmiştir. Askı toplarında dikkat çekici bir diğer husus ise; üzerlerinde dönemin sanat zevkini yansıtan çeşitli tekniklerle işlenen birden fazla değerli taşların olmasıdır. Ustalıkla eser üzerine yerleştirilen değerli taşlar, aynı zamanda üretildiği dönemde kuyumculuk sanatının da ne kadar geliştiğini göstermektedir.

Anahtar Kelimeler

• Maden Sanatı
• Askı topu
• İşlev
• Mıhlama
• Değerli taşlar

Kaynakça

1. Akal, Ayşe, 18. Yüzyıldan Günümüze Kütahya Cami Askı Toplarının Araştırılması, Kataloglanması ve Örnek Üretimler (yüksek lisans tezi), Dokuz Eylül Üniversitesi Güzel Sanatlar Enstitüsü, 2022.
2. Allak, Fırat, İstanbul Türbeler Müzesi’nde Bulunan Madeni Eserler (doktora tezi), Van Yüzüncü Yıl Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, 2023.
3. Anonim, “Askı Top”, Eczacıbaşı Sanat Ansiklopedisi, I, 143-144, Yem Yayınları, 2008.
4. Arseven, Celal Esat, “Askı Top” Sanat Ansiklopedisi, I, 111-112, İstanbul: Milli Eğitim Basımevi, 1983.
5. Atasoy, Nurhan – Julian Raby, İznik: The Pottery of Ottoman Turkey, Alexandra Press, 1989.
6. Birol, İnci - Çiçek Derman, Türk Tezyînî San’atlarında Motifler, İstanbul: Kubbealtı Neşriyatı, 2012.
7. Bilgi, Hülya, Kütahya Çini ve Seramikleri, Suna ve İnan Kıraç Vakfı Koleksiyonu, İstanbul: Pera Müzesi, 2006.
8. Bodur, Fulya, Türk Maden Sanatı, İstanbul: Türk Kültürüne Hizmet Vakfı, 1987.

9. Büyükyazıcı, Meral - Onur Altuntaş, “Kuyumculuk Sanatında Mıhlama Tekniği”, International Social Sciences Studies Journal, 5/32 (2019): 1765-1774.
10. Çığ, Kemal, “Topkapı Sarayındaki Padişah Askıları.” Kültür ve Sanat Dergisi, 5 (1977): 138-142.
11. Çoruhlu, Yaşar, Türk Mitolojisinin Ana Hatları, İstanbul: Kabalcı Yayınevi, 2015.
12. Erginsoy, Ülker, İslam Maden Sanatının Gelişmesi: Başlangıcından Anadolu Selçuklularının Sonuna Kadar, İstanbul: Kültür Bakanlığı Yayınları, 1978.
13. Eruz, Fulya, Konuşan Maden: Tombak ve Gümüş Madeni Eserler Koleksiyonu, Yapı Kredi Yayınları, 1993.
14. Ertuğrul, Özkan, “Askı”, DİA, https://islamansiklopedisi.org.tr/aski (erişim tarihi: 04.11.2025)
15. Ethem, M. Yaşar, A’dan Z’ye Kıymetli ve Yarı Kıymetli Taşlar (Süs Taşları), Ankara: 1990.
16. Gültekin, Ayşe Ebru, “Süleymaniye Camii’ne Ait Ahşap “Askı Top”un Konservasyon ve Restorasyonu.” Vakıf Restorasyon Yıllığı, 4 (2012): 132-144.
17. İpşirli, Mehmet, “Sah”, DİA, https://islamansiklopedisi.org.tr/sah--rumuz (erişim tarihi: 04.11.2025).
18. Köseoğlu, Cengiz, John Michael Rogers, The Topkapi Saray Museum: The Treasury, 1987.
19. Köroğlu, Gülgün, Anadolu Uygarlıklarında Takı, İstanbul: Türk Eskiçağ Bilimleri Enstitüsü, 2004.
20. Kuşoğlu, Mehmet Zeki, Resimli Ansiklopedik Kuyumculuk ve Maden Terimleri Sözlüğü, İstanbul: Ötüken Neşriyat, 2006.
21. Kuşoğlu, Mehmet Zeki, Türk Sanatı’nda Gümüş, İstanbul: İstanbul Büyükşehir Belediyesi, 2014.
22. Kürkman, Garo, Osmanlı Gümüş Damgaları, İstanbul: İstanbul Ticaret Odası Yayınevi, 2010.
23. Maryon, Herbert, Metalwork and Enamelling, Dover Publications, 1971.
24. Özdemir, Mehmet Fatih, “Kuyumculukta Geleneksel Yüzey Süsleme Yöntemi Olarak Granülasyon Tekniği ve Yeni Uygulamalar”, 21. Yüzyılda Eğitim ve Toplum, 12/36 (2023): 865-879.
25. Sözen, Metin – Uğur Tanyeli, Sanat Kavram ve Terimleri Sözlüğü, İstanbul: Remzi Kitabevi, 2014.
26. Soustiel, Loure, Osmanlı Seramiklerinin Görkemi: Suna-İnan Kıraç ve Sadberk Hanım Müzesi Koleksiyonlarından, XVI. – XIX. Yüzyıl, İstanbul: Suna-İnan Kıraç Akdeniz Medeniyetleri Araştırma Enstitüsü, 2000.
27. Şahin, Seracettin, Türk ve İslam Eserleri Müzesi: Emevîler’den Osmanlı’lara 13 Asırlık İhtişam, İstanbul: Kaynak Yayınları, 2009.