Beyhude Bir Çaba: İslam Siyaset Düşüncesinde Theôriayı Aramak

Öz

İslam ve siyaset ilişkisi gündeme geldiğinde, siyaset felsefesi bağlamında, ana akım yaklaşım İslam’ın bir siyaset teorisinin olmadığı şeklindedir. Batı merkezci yaklaşımların Batı dışı medeniyet havzalarının düşünsel birikimlerini yadsıması bilindiği için, bu yaklaşımların İslam’ın bir siyaset teorisinin olmadığını dile getirerek siyaset felsefesi bağlamında Batı’nın biricikliği iddiasını yeniden üretmeleri anlaşılabilir. Ancak literatürde Batı merkezci tutumlara eleştirel yaklaşan metinlerde de benzer bir kabul, politik olanı theôria aracılığı ile düşünme söz konusudur. Onlar da İslam’ın kendine has bir teorisinin olduğunu ileri sürmektedir. Bu makalede theôria faaliyetinin politik varoluş bağlamında Grekler’den hıristiyan teolojisine, oradan da modern düşünceye kadar farklılaşarak süreklilik arzeden bir anlama faaliyeti olduğuna değinilerek niçin İslam düşünürlerinin politik olanın theôriasını kurmadıkları incelenecektir. Varlığı teorileştirme, herhangi bir varoluşu teorik zeminde kurma faaliyetinin, Grek ve hıristiyan düşüncesinde doğaya (ya da doğa durumuna) yönelik olan bir eylem (temaşa) olması yanında tanrısal/evrensel olanı kurma/inşa etme olduğu da vurgulanacaktır. İslam siyaset düşüncesinde ise politik olanın tümellerinin usul aracılığı ile üretildiğini ileri süren bu çalışma, usule bu bağlamda yaklaşılmasını önermektedir. Böylece teorileştirme faaliyetinin politik olan hakkında konuşmanın biricik imkânı olduğu kabulünü eleştirerek, theôria yapmadan da politik varoluş hakkında düşünmenin imkânını tartışmaktadır.

Anahtar Kelimeler

• İslam siyaset düşüncesi
• Theôria
• Siyaset teorisi
• Usûl
• Usûl-i fıkıh

Teşekkür

İslam Araştırmaları Dergisi’nin anonim hakemlerine, İSAM AYP-İslam Toplumları grubundaki arkadaşlarıma ve bu grubun sorumlu hocası Nurullah Ardıç hocama yapıcı eleştirileri ve tavsiyeleri için teşekkür ederim.

A Futile Endeavor: Seeking Theôria in Islamic Political Thought

Öz

When the relationship between Islam and politics is addressed within the context of political philosophy, the mainstream approach holds that Islam does not possess its own political theory (theôria).  e tendency of Eurocentric perspectives to disregard the intellectual heritage of non-Western civilizations is well-known; that these approaches, by asserting that Islam lacks a political theory, are thus eff ectively reproducing the claim of Western uniqueness in the realm of political philosophy. The idea of thinking about the political through the lens of theôria can be found in texts that are critical of Eurocentric approaches, which also argue that Islam has a distinct theory of its own. This article argues that Islamic thinkers did not formulate a theôria of the political, examining the reasons for this diff erence in orientation by highlighting how the activity of theôria has functioned as a continuously evolving process of understanding in the political existence context, extending from the Greeks to Christian theology and then to modern thought. The act of theorizing existence—that is, establishing any form of existence on a theoretical foundation—is, in Greek and Christian thought, both an action (contemplation) directed toward Nature (or the State of Nature) and a process of establishing or constructing the divine/universal. This study posits that in Islamic political thought, in contrast, the universals of the political are produced through uṣūl (foundational principles); and this article argues for approaching uṣūl from this methodological perspective. By doing so, the article critiques the assumption that the act of theorization is the sole means of speaking about the political, thereby discussing the possibility of thinking about political existence without resorting to theôria.

Anahtar Kelimeler

• Islamic political thought
• Theôria
• Political theory
• Uṣūl
• Uṣūl al-Fiqh

Teşekkür

I would like to thank the anonymous referees of İslam Araştırmaları Dergisi, my colleagues in the İSAM AYP–Islamic Societies group, and Prof. Nurullah Ardıç, the supervisor of this group, for their constructive criticism and suggestions.

Kaynakça

1. Abend, Gabriel, ‘The Meaning of "Theory"’, Sociological Theory, 26/2 (2008).
2. Adorno, Theodor W., Sahicilik Jargonu: Alman İdeolojisi Üzerine 1962-1964, çev. Şeyda Öztürk, İstanbul: Metis yay., 2012.
3. Augustinus, Tanrı Devleti: Seçmeler, çev. Öncel Sencerman, Ankara: BilgeSu Yay., 2021.
4. Ahmed Cevdet Paşa, Tezâkir, nşr. Cavid Baysun, I-IV, Ankara: TTK, 1991.
5. Anjum, Ovamir, İslam Düşüncesinde Fıkıh, Siyaset ve Cemaat: İbn Teymiye dönemi, çev. Ammar Kılıç, İstanbul: Pınar Yayınları, 2021.
6. Apaydın, Yunus, “Klasik Fıkıh Usulünün Yapısı ve İşlevi”, İslam Hukuku Araştırmaları Dergisi, sy. 1 (2003), s.7-28.
7. Arendt, Hannah, İnsanlık Durumu, çev. Bahadır Sina Şener, İstanbul: İletişim Yayınları, 2013.
8. Aristoteles, Nikomakhos’a Etik, çev. Saffet Babür, Ankara: BilgeSu Yay., 2000.

9. Aristoteles, Fizik, çev. Saffet Babür, İstanbul: Yapı Kredi Yay., 2014.
10. Aristoteles, Metafizik, çev. Y. Gurur Sev, İstanbul: Pinhan Yay., 2019.
11. Beiser, Frederick C., Aydınlanma, Devrim ve Romantizm, çev. Aslı Önal, İstanbul: Ayrıntı Yay., 2018.
12. Beiser, Frederick C., Aklın Kaderi: Kant’tan Fichte’ye Alman Felsefesi, çev. Emre Bilgiç, İstanbul: Ayrıntı Yay., 2022.
13. Bhabha, Homi K., The Location of Culture, New York: Routledge, 2004.
14. Black, Antony, The History of Islamic Political Thought: From the Prophet to the Present, New York: Routledge, 2001.
15. Burnet, John, Erken Yunan Felsefesi, çev. Aziz Yardımlı, İstanbul: İdea Yay., 2013.
16. Chakrabarty, Dipesh, Avrupa'yı Taşralaştırmak: Postkolonyal Düşünce ve Tarihsel Farklılık, çev. İlker Cörüt, İstanbul: Boğaziçi Üniversitesi Yay., 2012.
17. Cicero, Tanrıların Doğası, çev. Çiğdem Menzilcioğlu, İstanbul: Alfa Yay., 2018.
18. Clark, Kelly James, Return to Reason: A Critique of Enlightenment Evidentialism and a Defense of Reason and Belief in God, Grand Rapids: Eerdmans Publishing Company, 1990.
19. Coffin, Judith G., v.dğr., Western Civilizations: Their History and Their Culture, New York: W. W. Norton & Company Inc., 2011.
20. Cornford, F. M., Sokrates: Öncesi ve Sonrası, çev. A. M. Celâl Şengör - Senem Onan, İstanbul: İş Bankası Kültür Yay., 2020.
21. Crone, Patricia – Michael Cook, Hagarism: The Makıng of he Islamic World, Cambridge University Press, 1977.
22. Crone, Patricia, God’s Rule – Government and Islam: Six Centuries of Mediavel Islamic Political Thought, Columbia University Press, 2004.
23. Crone, Patricia, Medieval Islamic Political Thought, Edinburgh: Edinburgh University Press, 2004.
24. Cüveynî, İmâmü’l-Haremeyn, el-Gıyasü’l-ümem fi İltiyasi’z-zulem (İslam’da Başkanlık Sistemi), trc. Abdullah Ünalan, İstanbul: Mevsimler Kitap, 2016.
25. Dallmayr, Fred, “Beyond Monologue: For a Comparative Political Theory”, Perspectives on Politics, 2/2 (2004): 249–53.
26. Dallmayr, Fred, “Introductory Note by the Editor”, The Review of Politics, 70/1 (2008): 1–4.
27. Dallmayr, Fred, Comparative Political Theory: An Introduction, New York: Palgrave Macmillan, 2010.
28. Davutoğlu, Ahmet, Alternative Paradigms: The Impact of Islamic and Western Weltanschauungs on Political Theory, Lenham: University of American Press, 1994.
29. Dönmez, İbrahim Kâfi, Fıkıh Usulü İncelemeleri, İstanbul: İSAM Yay., 2014.
30. Duman, Soner, Usûl Yazıları, İstanbul: Beka Yay., 2018.
31. Euben, Roxanne L., Enemy in the Mirror: Islamic Fundamentalism and the Limits of Modern Rationalism: A Work of Comparative Political Theory, New York: Princeton University Press, 1999.
32. Ferry, Luc, Gençler İçin Batı Felsefesi, çev. Devrim Çetinkasap, İstanbul: İş Bankası Kültür Yay., 2019.
33. Gazzali, el-İktisâd fi’l-i‘tikād, Beyrut: Darü’l-kütübi’l-ilmiyye.
34. Gilson, Etienne, Ortaçağ Felsefesinin Ruhu, çev. Şamil Öçal, İstanbul: Açılım Kitap, 2005.
35. Guthrie, W. K. C., Yunan Felsefe Tarihi I: Sokrates Öncesi İlk Filozoflar ve Pythagorasçılar, çev. Ergün Akça, İstanbul: Kabalcı Yay., 2011.
36. Heidegger, Martin, Bilim Üzerine İki Ders, çev. Hakkı Hünler, İstanbul: Paradigma Yay., 1998.
37. Heidegger, Martin, Metafizik Nedir?, çev. Yusuf Örnek, Ankara: Türkiye Felsefe Kurumu Yayınları, 2009.
38. Hesiodos, Theogonia: İşler ve Günler, çev. Azra Erhat - Sabahattin Eyüboğlu, İstanbul: İş Bankası Kültür Yay., 2023.
39. Hobbes, Thomas, Leviathan veya Bir Din ve Dünya Devletinin İçeriği, Biçimi ve Kudreti, çev. Semih Lim, İstanbul: Yapı Kredi Yay., 2011.
40. İbn Cemâa, Bedreddin, Tahrîrü’l-ahkâm fi tedbiri ehli’l-İslam (Adl’e Boyun Eğmek -Ehl-i İslâm’ın Yönetimi İçin Hükümler), trc. ve inceleme Özgür Kavak, İstanbul: Klasik Yay., 2010.
41. İbn Haldun, Mukaddime, nşr. Süleyman Uludağ, İstanbul: Dergâh Yay., 2007.
42. İbn Teymiye, es-Siyasetü’ş-şer‘iyye, çev. Vecdi Akyüz, İstanbul: Dergah Yay., 1999.
43. Jaeger, Werner, İlk Yunan Filozoflarında Tanrı Düşüncesi, çev. Güneş Ayas, İstanbul: İthaki yay., 2019.
44. Kabakçı, Enes, Sosyolojiyi Kurmak, İstanbul: Vadi yay., 2019.
45. Kavak, Özgür, ‘"Siyasî-Fıkhî Ahkâmın" Fıkıh Usûlü Zemininde Temellendirilmesi: Cüveynî’nin el-Gıyâsî’sinde Kat‘iyyât-Zanniyyât Ayrımı ve Modern Yorumları’, Dîvân Disiplinlerarası Çalışmalar Dergisi, 14/27 (2009): 21-55.
46. Kaviraj, Sudipta, ‘In Search of Civil Society’, ed. S. Kaviraj - S. Khilnani, Civil Society: History and Possibilities, Cambridge: Cambridge University Press, 2001.
47. Köksal, A. Cüneyd, Fıkıh Usûlünün Mahiyeti ve Gayesi, İstanbul: İSAM Yay., 2014.
48. Köksal, A. Cüneyd, Fıkıh ve Siyaset: Osmanlılarda Siyaset-i Şer’iyye-, İstanbul: Klasik Yay., 2017.
49. Köse, Hızır Murat, ‘İslam Siyaset Düşüncesini Yeniden Okumak: Eleştirel Bir Giriş’, Dîvân Disiplinlerarası Çalışmalar Dergisi, 14/27 (2009): 1-19.
50. Köse, Hızır Murat, “İslam Siyaset Düşüncesinin Temelleri, Bir Giriş Denemesi”, İslam Siyaset Düşüncesi: Adil Devlet, Erdemli Şehir, Mükellef İnsan, ed. Lütfi Sunar - Özgür Kavak, Ankara: Nobel Yay., 2018.
51. Locke, John, Yönetim Üzerine İkinci İnceleme, çev. Fahri Bakırcı, Ankara: Ebabil Yay., 2012.
52. Makdisi, George, “Hanbalite Islam”, Studies on Islam, ed. Swartz, Merlin L., New York : Oxford University Press, 1981.
53. Mâverdî, el-Ahkamü’s-Sultaniyye, çev. Ali Şafak, İstanbul: Bedir Yay., 1994.
54. Molla Hüsrev, Mir’âtü’l-usûl, nşr. İlyas Kaplan el-Türkî, Beyrut: Dâru Sâdır, 2011.
55. More, Paul Elmer, The Religion of Plato, Princeton University Press, 1928.
56. Okumuş, Ahmet, ‘İslam Siyaset Düşüncesinde Siyasal Nerede Aranmalı?’, İslam Siyaset Düşüncesi: Adil Devlet, Erdemli Şehir, Mükellef İnsan, ed. Lütfi Sunar - Özgür Kavak Ankara: Nobel Yay., 2018.
57. Peters, Francis E., Antik Yunan Felsefesi Terimleri Sözlüğü: Târihsel Bir Okuma, çev. Hakkı Hünler, İstanbul: Paradigma Yay., 2004.
58. Ponting, Clive, World History: A New Perspective, London: Chatto & Windus Press, 2000.
59. Popper, Karl R., Bilimsel Araştırmanın Mantığı, çev. İlknur Aka - İbrahim Turan, İstanbul: Yapı Kredi Yay., 2010.
60. Râgıb el-İsfahânî, el-Müfredât, çev. Abdullah Güneş - Mehmet Yolcu, İstanbul: Çıra Yay., 2012.
61. Rohde, Erwin, Psykhe: Yunanlarda Ruhlar Kültü ve Ölümsüzlük İnancı, çev. Özgüç Orhan, İstanbul: Pinhan Yay., 2023.
62. Rosenthal, Erwin I. J., Political Thought in Medieval Islam: An Introductory Outline, Cambridge: Cambridge University Press , 1988.
63. Rousseau, Jean J., Toplum Sözleşmesi -Ya da Politik Hukuk İlkeleri- çev. Vedat Günyol, İstanbul: İş Bankası Kültür Yay., 2013.
64. Schrödinger, Erwin, Doğa ve Yunanlar & Bilim ve Hümanizm, çev. Aynur Başpınar, İstanbul: Babil Kitap, 2020.
65. Spivak, Gayatri Chakravorty, Madun Konuşabilir mi? çev. Emre Koyuncu, İstanbul: Dipnot Yay., 2016.
66. Strauss, Leo, Politika Felsefesi Nedir?: Giriş – Çeviri -Notlar, çev. Solmaz Zelyüt Hünler, İstanbul: Paradigma Yay., 2000.
67. Teftâzânî, Şerhu’l-Akāid, nşr. Talha Hakan Alp, İstanbul: Rıhle Kitap, 2011.
68. Thiselton, Anthony C., “Natural Theology”, A Concise Encyclopedia of the Philosophy of Religion, United Kingdom: Baker Publishing Group, 2005.
69. Tom, Josey, “Contextualizing the Rise of Comparative Political Theory", JHIBlog (2019), https://www.jhiblog.org/2019/05/15/contextualizing-the-rise-of-comparative-political-theory/ (erişim: 27.06.2025)
70. Vernant, Jean-Pierre, Antik Yunan’da Mit ve Düşünce, çev. Nazım Can Serbest, İstanbul: İş Bankası Kültür yay., 2023.
71. Whitehead, Alfred North, Bilim ve Modern Dünya, çev. Serkan Çalcı, İstanbul: Say Yay., 2022.
72. Wolin, Sheldon S., Politics and Vision, Princeton University Press, 2004.
73. Zeller, Eduard, Grek Felsefesi Tarihi, çev. Ahmet Aydoğan, İstanbul: Say Yay., 2008.