Osmanlı Fetvalarında Asi bir Şehzade: Bayezid Vakası

Öz

Şehzade Bayezid’in isyanı, Kanûnî Sultan Süleyman’ın hükümdarlığının son dönemlerinde yaşanan ve Bayezid ile kardeşi Selim arasındaki rekabetten kaynaklanan önemli bir taht mücadelesidir. Selim’in babalarının desteğini kazandığını düşünen Bayezid, sultanın emirlerini göz ardı ederek kalabalık bir ordu toplamaya başlamıştır. Sultan Süleyman’ın Bayezid ile uzun yazışmaları ve ona karşı ihtiyatlı yaklaşımı, nihayetinde şehzadenin silahlı mücadeleye girişmesine engel olamamıştır. 1559 yılında meydana gelen çarpışmada Bayezid’in ordusu, Süleyman tarafından desteklenen Selim’in kuvvetlerine mağlup olmuş; Bayezid çareyi Safevî Devleti’ne sığınmakta bulmuştur. Siyasî kriz ancak Bayezid’in Osmanlı’ya iadesi ve sonrasında öldürülmesiyle nihayete ermiştir. Bu çalışma, Bayezid’in faaliyetlerinin yoğunlaştığı dönemde verilmiş olan ve isyanın çoğu zaman göz ardı edilen hukukî boyutlarına ışık tutan bir grup fetvayı ele almaktadır. Bazıları ayrıntılı hükümler ortaya koyan, diğer bir kısmı önceki görüşleri onaylamakla yetinen bu fetvalar ortak bir dille Bayezid’in fiillerini bağy olarak değerlendirmektedir. Bu durum, Osmanlı uleması arasında dikkat çekici bir görüş birliği örneği sergilemektedir. Bu çalışma, söz konusu hukukî söylemin nüanslarını ve başta Ebüssuûd Efendi olmak üzere Osmanlı âlimlerinin Bayezid’in isyanına yönelik olarak doktriner sınırlar içinde tutarlı ve birbirini tamamlayıcı bir çerçeve inşa etme şeklini incelemektedir.

Anahtar Kelimeler

• Osmanlı hukuku
• Hanefi fıkhı
• Bağy
• İsyan
• Osmanlı fetvaları
• Şehzade Bayezid
• Sultan Süleyman
• Ebüssuûd

A Rebellious Prince in Ottoman Fatwas: The Case of Şehzade Bayezid

Öz

The rebellion of Şehzade Bayezid (d. 1562) constituted a major succession crisis in the later years of Sultan Süleyman’s reign (1520-1566). The immediate cause of the conflict was the rivalry between Bayezid and his brother Selim over succession to the throne. Convinced that Selim had secured their father’s favor, Bayezid began to challenge imperial directives and gradually gathered a substantial military following. Although Sultan Süleyman initially pursued a strategy of extended correspondence and cautious engagement, these efforts ultimately failed to prevent the prince from initiating armed confrontation. In the battle of 1559, Bayezid’s forces were defeated by Selim’s army, backed by the Sultan, prompting him to seek refuge in the Safavid dynasty. His eventual extradition and execution concluded the political crisis. This study analyzes a body of fatwas issued during the height of Bayezid’s activities, which illuminate the often-overlooked legal dimensions of the rebellion. These fatwas, some providing detailed rulings and others endorsing earlier opinions, uniformly situate Bayezid’s actions within the Islamic legal concept of baghy (rebellion), thereby demonstrating a remarkable juristic consensus across the empire. The study examines the nuances of this juridical discourse and how Ottoman scholars, most notably Ebussuud Efendi, navigated the doctrinal stipulations to construct a coherent and complementary framework to address Bayezid’s rebellion.

Anahtar Kelimeler

• Ottoman law
• Ḥanafī jurisprudence
• Baghy
• Rebellion
• Ottoman fatwas
• Şehzade Bayezid
• Sultan Süleyman
• Ebussuud

Kaynakça

1. Abou El Fadl, Khaled, Rebellion and Violence in Islamic Law, Cambridge: Cambridge University Press, 2001.
2. Abū Yūsuf, Yaʿqūb b. Ibrāhīm b. Ḥabīb, Kitāb al-Kharāj, ed. Ṭāhā ʿAbd al-Raūf Saʿd - Saʿd Ḥasan Muḥammad, Cairo: al-Maktabat al-Azhariyya li al-Turāth, 1999.
3. Atçıl, Abdurrahman, “The Safavid Threat and Juristic Authority in the Ottoman Empire during the 16th Century”, International Journal of Middle East Studies, 49/2 (2017): 295–314.
4. Atçıl, Zahit, “Why Did Süleyman the Magnificent Execute His Son Şehzade Mustafa in 1553?” Osmanlı Araştırmaları, 48 (2016): 67–103.
5. Baltacı, Cahit, “Hâmid Efendi, Çivizâde Damadı”, DİA, 1997, XV, 460-461.
6. Bāqānī, Nūr al-Dīn Maḥmūd b. Barakāt, Majrā al-anhur ʿalā Multaqā al-abḥur, Nuruosmaniye MS 1637.
7. Barkey, Karen, Bandits and Bureaucrats: The Ottoman Route to State Centralization, Ithaca: Cornell University Press, 1994.
8. Bozanzāde, Rasāʾil al-Masāʾil, Murad Molla MS, nr. 1115.

9. Bozanzāde, Rasāʾil al-Masāʾil, Belediye MS, nr. B.17/1.
10. Bukhārī, Burhān al-Dīn, al-Muḥīṭ al-Burhānī fī al-Fiqh al-Nuʿmānī, edited by ʿAbd al-Karīm Sāmī al-Jundī, Beirut: Dār al-Kutub al-ʿIlmiyya, 2004.
11. Busbecq, Ogier Ghiselin, The Turkish Letters of Ogier Ghiselin de Busbecq, translated by Edward Seymour Forster, Baton Rouge: Louisiana State University Press, 2005.
12. Çiçekler, Mustafa, “Şehzâde Bayezid ve Farsça Divançesi”, Şarkiyat Mecmuası 8 (1998): 211–228.
13. Daregenli, Hilmi, “Osmanlı Tarihinde İbret Verici Bir Taht Mücadelesi: Şehzade Bayezid’in Ölümü”, Hayat Tarih Mecmuası, 2/11 (1972): 40–47.
14. Al-Dawoody, Ahmed, The Islamic Law of War: Justifications and Regulations, New York: Palgrave Macmillan, 2011.
15. Deniz, Şefaattin, “İsyan, İltica ve Ölüm: Safevî Kaynaklarında Şehzade Bayezid Meselesi”, Osmanlı Medeniyeti Araştırmaları Dergisi, 20 (2024): 123–138.
16. Fisher, Alan, “The Life and Family of Süleymân I”, Süleymân the Second and His Time, ed. Halil İnalcık - Cemal Kafadar, Istanbul: The Isis Press, 1993, 1–19.
17. Gülten, Sadullah, “Kanuni’nin Maktul Bir Şehzadesi: Bayezid”, Ordu Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Sosyal Bilimler Araştırmaları Dergisi 3/6 (2012): 196–204.
18. Hādhihī al-ṣuwar allatī katabahā ʿulamāʾ al-Rūm fī ḥaqq al-Sulṭān Bāyezīd ibn al-Sulṭān Sulaymān raḥimahullāh, Kastamonu KHK, nr. 1757, 71a-72a.
19. Ḥalabī, Ibrāhīm b. Muḥammad, Multaqā al-abḥur, ed. Wahbī Sulaymān al-Ghāwajī, Beirut: Dār al-Bayrūtī, 2005.
20. Imber, Colin. The Ottoman Empire, 1300–1650: the Structure of Power, London: Palgrave Macmillan, 2002.
21. İnalcık, Halil, “State, Sovereignty and Law During the Reign of Süleymân”, Süleymân the Second and His Time, ed. Halil İnalcık - Cemal Kafadar, Istanbul: The Isis Press, 1993, 59–92.
22. Jaṣṣāṣ, Abū Bakr Aḥmad b. ʿAlī al-Rāzī, Aḥkām al-Qurʾān, edited by Muḥammad Ṣādiq al-Kamhāwī, Beirut: Dār Iḥyāʾ al-Turāth al-ʿArabī, 1985.
23. Jaṣṣāṣ, Abū Bakr Aḥmad b. ʿAlī al-Rāzī, Sharḥ Mukhtaṣar al-Ṭaḥāwī, edited by Saʿīd Bakdash, Beirut: Dār al-Bashāʾir al-Islāmiyyah, 2010.
24. Jurjānī, Khizānat al-akmal, edited by Aḥmad Khalīl Ibrāhīm, Beirut: Dār al-Kutub al-ʿIlmiyya, 2015.
25. Kāsānī, ʿAlāʾ al-Dīn Abū Bakr b. Masʿūd b. Aḥmad, Badāʾiʿ al-ṣanāʾiʿ fī tartīb al-sharāʾiʿ, Cairo: Maṭbaʿat al-Jamāliyya, 1910.
26. Kılıç, Filiz, Şehzade Bayezid Şâhî: Hayatı ve Divanı, Ankara: T. C. Kültür Bakanlığı, 2000.
27. Kopuz, Kasım, Reproduction of the Ottoman Legal Knowledge: The Case of Ibrahim al-Halabi’s Multaqa al-Abhur and Defining the Concept of Baghy in Commentarial Writings on It (16th to 18th Centuries), PhD diss., State University of New York at Binghamton, 2019.
28. Marghīnānī, Abū al-Ḥasan Burhān al-Dīn ʿAlī b. Abī Bakr. al-Hidāya fī Sharḥ Bidāyat al-Mubtadī, ed. Ṭalāl Yūsuf. Beirut: Dār Iḥyāʾ al-Turāth al-ʿArabī, n.d.
29. Molla Khusraw, Durar al-ḥukkām sharḥ Ghurar al-aḥkām (with Shurunbulālī’s Ḥāshiya), Karachi: Mīr Muḥammad Kutubkhāna, n.d.
30. Özel, Oktay, The Collapse of Rural Order in Ottoman Anatolia: Amasya 1576–1643, Leiden: Brill, 2016.
31. Öztelli, Cahit, “Kanunî’nin Oğlu Şehzade Bayezid’in Babasına Son Mektubu”, VIII. Türk Tarih Kongresi: Ankara 11-15 Ekim 1976 Kongreye Sunulan Bildiriler, Ankara: Türk Tarih Kurumu Basımevi, 1981, 2:1105–12.
32. Qudūrī, Abū al-Ḥusayn Aḥmad b. Abī Bakr Muḥammad, Mukhtaṣar al-Qudūrī fī Fiqh al-Ḥanafī, edited by Kāmil Muḥammad Muḥammad ʿUwayḍa, Beirut: Dār al-Kutub al-ʿIlmiyya, n.d.
33. Repp, Richard C., The Müfti of Istanbul: A Study in the Development of the Ottoman Learned Hierarchy, London: Ithaca Press, 1986.
34. Samarqandī, Abū Bakr ʿAlāʾ al-Dīn Muḥammad b. Aḥmad, Tuhfat al-fuqahāʾ, Beirut: Dār al-Kutub al-ʿIlmiyya, 1994.
35. Sarakhsī, Abū Bakr Shams al-Aʾimmah Muḥammad b. Abī Sahl, Kitāb al-Mabsūṭ, Beirut: Dār al-Maʿrifah, 1993.
36. Sariyannis, Marinos, A History of Ottoman Political Thought up to the Early Nineteenth Century, Leiden: Brill, 2019.
37. Shāfiʿī, Abū ʿAbd Allāh Muḥammad b. Idrīs b. ʿAbbās, al-Umm, Beirut: Dār al-Fikr, 1983.
38. Shaybānī, Abū ʿAbdillāh Muḥammad b. al-Ḥasan b. Farkad, Kitāb al-Aṣl, edited by Mehmet Boynukalın, Beirut: Dār Ibn Ḥazm, 2002.
39. Sultân Bâyezîd Nâm Şehzâde Hakkında Mevâlînin Verdikleri Fetvâlardır, Veliyyüddin Efendi MS, nr. 3216/6.
40. Şeyhizade, Damad Efendi, Majmaʿ al-anhur fī sharḥ Multaqā al-abḥur, Istanbul: Dār al-Ṭibāʿa al-Āmira, 1901.
41. Ṭaḥāwī, Abū Jaʿfar Aḥmad b. Muḥammad, Mukhtaṣar al-Ṭaḥāwī, edited by Abū al-Wafāʾ al-Afghānī, Cairo: Dār al-Kitāb al-ʿArabī, 1951.
42. Tezcan, Baki, The Second Ottoman Empire: Political and Social Transformation in the Early Modern World, Cambridge: Cambridge University Press, 2010.
43. Turan, Şerafettin, Kanunî’nin Oğlu Şehzâde Bayezid Vak’ası, Ankara: Türk Tarih Kurumu Basımevi, 1961.
44. Uzunçarşılı, İ. Hakkı, “Babasından Sonra Saltanatı Elde Etmek İçin Kardeşi Selimle Çatışan Şehzade Bayezid’in Amasya’dan Babası Kanunî Sultan Süleyman’a Göndermiş Olduğu Ariza”, Belleten 24/96 (1960): 597–600.
45. Zamakhsharī, Abū al-Qāsim Maḥmūd b. ʿUmar, Ruʾūs al-masāʾil, ed. ʿAbd Allāh Naẓīr Aḥmad, Beirut: Dār al-Bashāʾir al-Islāmiyya, 1987.
46. 3 Numaralı Mühimme Defteri: 966–968/1558–1560, Ankara: Başbakanlık Devlet Arşivleri Genel Müdürlüğü Osmanlı Arşivi Daire Başkanlığı, 1993.