XIV. Yüzyıl İslam Matematik Geleneğinde Mesâha: Tâceddin et-Tebrîzî ve Kitâbü’l-Kavâ‘id fî ‘İlmi’l- Mesâhati’l-Hendesiyye

Öz

Bu makale, XIV. yüzyılda kaleme alınmış ve şimdiye kadar kapsamlı biçimde incelenmemiş bir mesâha eseri olan Kitâbü’l-Kavâid fî ʿilmi’l-mesâhati’l-hendesiyye’yi tanıtmakta ve değerlendirmektedir. Türkçe literatürde İslam mesâha literatürü üzerine yapılan çalışmalar büyük ölçüde Osmanlı dönemine ve bu coğrafyada üretilen Türkçe, Arapça ve Farsça metinlere odaklanmıştır. Buna karşın, Osmanlı öncesi Arapça mesâha geleneğine dair araştırmalar sınırlı olup özellikle XIV. yüzyıla ait sistematik ve kapsamlı bir inceleme henüz ortaya konmamıştır. Bu çalışmada Süleymaniye Kütüphanesi’nde kayıtlı (Lâleli, nr. 2766) tek nüshanın kodikolojik özellikleri ayrıntılı biçimde incelenmiştir. Eserin müellifi olarak dîbâcede adı geçen Tâceddin et-Tebrîzî’nin (ö. 746/1345-46) hayatı, ilmî birikimi ve matematik alanındaki diğer çalışmaları değerlendirilerek eserin müellif aidiyeti tartışılmıştır. Ayrıca eserin adı, katalog kayıtları, nüsha içi kayıtlar ve yazar üslubu gibi kriterler bir arada ele alınarak netleştirilmeye çalışılmıştır. Metnin yapısı, konu düzeni ve matematiksel içeriği analiz edilerek eserin mesâha geleneğindeki yeri ve katkısı ortaya konulmuştur. Bu çalışma, Osmanlı öncesi ve dönemi Arapça mesâha literatürünün anlaşılmasına özgün bir katkı sunmaktadır.

Anahtar Kelimeler

• İslam matematik tarihi
• Mesâha tarihi
• XIV. yüzyıl
• Kitâbü’l-Kavâid fî ilmi’l-mesâhati’l-hendesiyye
• Tâceddin et-Tebrîzî

A Study of Mensuration in the 14th-Century Islamic Mathematics Tradition: Al-Tabrīzī and Kitāb al-Qawāʿid fī ʿIlm al-Masāḥa al-Handasiyya

Öz

This article introduces and examines Kitāb al-Qawāʿid fī ʿilm al-masāḥa al-handasiyya, a fourteenth-century mensuration treatise that has not yet been comprehensively studied. Research on Islamic mensuration literature in Turkish has largely focused on the Ottoman period and on Turkish, Arabic, and Persian works produced within the Ottoman cultural sphere. In contrast, studies on the pre-Ottoman Arabic tradition of mensuration remain limited, and no systematic or extensive examination of a fourteenth-century work has yet been undertaken.  is study analyzes in detail the codicological features of the treatise’s sole known manuscript, preserved in the Laleli Collection of the Süleymaniye Library under the shelf number 2766. The work’s authorship is discussed through an evaluation of the life, scholarly background, and other mathematical writings of Tāj al-Dīn al-Tabrīzī, whose name appears in the preface. The title of the work is also reconsidered in light of catalog records, internal manuscript notes, and stylistic indicators. Finally, the treatise’s structure, thematic organization, and mathematical content are examined to determine its place within and contribution to the Islamic mensuration tradition. This study thus offers an original contribution to the understanding of pre-Ottoman and Ottoman-period Arabic mensuration literature.

Anahtar Kelimeler

• Islamic history of mathematics
• History of mensuration
• 14th century
• Kitāb al-Qawāʿid fī ʿilm al-masāḥa al-handasiyya
• Tāj al-Dīn al-Tabrīzī

Kaynakça

1. Âidî, M. Salâh, Fihrisü mahtûtâti dâri’l-kütübi’z-zâhiriyye er-riyâziyyât, Dımaşk: Matbuâtu Mecmau’l-Lugati’l-Arabiyye, 1973.
2. Bağdâdî, Abdulkāhir, “Risâle fî’l-misâha”, et-Tekmîle fi’l-hisâb içinde, haz. Ahmed Selîm Saîdân, Kuveyt: Maʿhedi’l-mahtûtâti’l-Arabiyye, 1985.
3. Baga, Elif, “Mesâha’nın Kısa Tarihi ve İlk Müstakil Türkçe Mesâha Kitabı: Emrî Çelebî’nin Mecmau‘l-Garâib fi’l-Mesâha Adlı Eseri”, Dîvân Disiplinlerarası Çalışmalar Dergisi, 26/51 (2021): 1-38.
4. Baga, Elif, “Hem Yeryüzü Hem Gökyüzü: Muhammediyye’nin Mesâhası”, Nazariyat İslam Felsefe ve Bilim Tarihi Araştırmaları Dergisi, 11/1 (2025): 93-123.
5. Baga, Elif, “Kütâhî’nin Ferâidu’l-Funûn Adlı Eserinde Mesâha İlmi”, Dumlupınar Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 87 (Özel Sayı) (2025): 15-44.
6. Bosworth, C. E. v.dğr., “Misaha”, e Encyclopaedia of Islam, 1993, Brill: Leiden, VII, 137-140.
7. Ceyhan, Tuba Oğuz, “Osmanlı Matematiğinde Kadızâde-i Rûmî’nin Mesâha Risâlesi”, Turkish Studies, 19/3 (2024): 1177-1193.
8. Çavuşoğlu, Halime Mücella Demirhan, “İlk Türkçe Mesaha Risalemiz Risale-i Misâha”, Erdem, 77 (2019): 179-216.

9. Çavuşoğlu, Halime Mücella Demirhan, “Osmanlı Mesâha Literatürüne Genel Bir Bakış ve Bu Literatür İçerisinde Eğinli Nu‘mân Efendi’nin Tebyînü A‘mâli’l-Misâha İsimli Eserinin Yeri”, Dört Öge, 17 (2020): 95-120.
10. Díaz-fajardo, Montse, “Ibn al-Raqqām’s Notes on Practical Geometry”, Suhayl, 11 (2012): 117-145.
11. Defter-i Kütübhâne-i Lâleli, İstanbul: Maârif Nezâret-i Celîlesi, 1217.
12. Fârîsî, Kemâleddin, Esâsü’l-kavâîd fî usûli’l-fevâid, thk. Mustafa Mevâlidî, Kahire: Maʿhedi’l-mahtûtâti’l- Arabiyye, 1994.
13. Fazlıoğlu, İhsan, “İbn el-Ḫavvām ve Eseri el-Fevāid el-Bahāiyye fi el-Kava‘idi el-Hisābiyye: Tenkitli Metin ve Tarihi Değerlendirme” (yüksek lisans tezi), İstanbul Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, 1993.
14. Fazlıoğlu, İhsan, “Mesâha”, DİA, 2004, XXIX, 261-264.
15. Fazlıoğlu, İhsan, “İrşâdu’t-Tullâb ilâ ‘İlmi’l-Hisâb [Hesap Biliminde Öğrencilere Kılavuz]”, Dîvân İlmî Araştırmalar, 13 (2002): 315-340.
16. Fazlıoğlu, İhsan, Uygulamalı Geometrinin Tarihine Giriş: el-İknâ fî İlmi’l-misâha, İstanbul: Dergah Yayınları, 2004.
17. Güngör, Fatma Zehra, “İbrahim Kâmî b. Ali’ nin el-Meftûh Adlı Eserinin Tenkitli Neşri ve Matematiksel Değerlendirmesi” (yüksek lisans tezi), İstanbul Medeniyet Üniversitesi Lisansüstü Eğitim Enstitüsü, 2022.
18. Hârizmî, Muhammed b. Mûsâ, Kitâbü’l-Cebr ve’l-mukābele, nşr. Ali Mustafa Müşerrefe, Muhammed Mürsî Ahmed, Kahire: Paul Barbier Matbaası, 1937.
19. Hattâbî, Muhammed el-Arabî, “Risâletân fî ilmi’l-misâḥa li’bni’r-Raḳḳām ve’bni’l-Bennâ”, Daʿvetü’l-ḥaḳ, 256 (1986): 39-47.
20. Hogendijk, Jan P, “A medieval Arabic treatise on mensuration by Qadi Abu Bakr”, Zeitschrift für Geschichte der Arabisch-Islamischen Wissenschaften, 6 (1990): 130-150.
21. İbn Fellûs, Ebû’t-Tâhir, İbn Fellûs’un Matematik Külliyâtı, haz. Rukiye Akkaya, İstanbul: Türkiye Yazma Eserler Kurumu Başkanlığı, 2024.
22. İbnü’l-Hâim, Ebu’l-Abbas, el-Mümti‘ fî Şerhi’l-Mukni‘: Cebir Biliminde Fayda ve İknâ, haz. Elif Baga, İstanbul: Türkiye Yazma Eserler Kurumu Başkanlığı, 2021.
23. İbnü’l-Mülakkın, Ebû Hafs, el-ʿİkdü’l-müzheb fî tabakāti hameleti’l-mezheb, nşr. Eymen Nasr el-Ezherî, Beyrût: Dârü’l-kütübi’l-ilmiye, 1417/1997.
24. Kâşî, Gıyâseddîn, Al-Kāshī’s Miftāḥ al-Ḥisab, haz. Nuh Aydin, Lakhdar Hammoudi, Ghada Bakbouk, I-III, İsveç: Birkhäuser, 2020.
25. Kerecî, Ebû Bekîr, el-Kâfî fi’l-hisâb, Haleb: Câmiatu Haleb, 1406/1986.
26. Nüveyhiz, Âdil, Mu‘cemü’l-müfessirîn min sadri’l-İslâm ve hatte’l-‘asri’l-hâzır, Beyrut: Müessesetü Nüveyhiz es-Sekâfiyye, 1988.
27. Osta, Esra Nur, “Osman b. Abdülmennân’ın Hediyyetü’l-Mühtedî Adlı Eserinin (v. 2a-87b) Tahkik, Tercüme ve Matematiksel Değerlendirmesi” (yüksek lisans tezi), İstanbul Medeniyet Üniversitesi Lisansüstü Eğitim Enstitüsü, 2023.
28. Safedî, Kitâbü’l-Vâfî bi’l-vefeyât, nşr. Ahmed el-Arnaût – Türkî Mustafa, Beyrût: Dâru ihyâi’t-türâsi’l- Arabî, 1420/2000.
29. Safedî, Aʿyânü’l-asr ve aʿvânü’n-nasr, thk. Ali Ebû Zeyd, Beyrut: Dârü’l-fikri’l-muasır, 1998.
30. Schirmer, C., “Mesâha”, MEB İslam Ansiklopedisi, 1978, VII, 788-792.
31. Sesiano, J. “Le Kitab al-Misaha d’Abu Kamil”, Centaurus, 38 (1996): 1-21.
32. Süveysî, Muhammed, “el-Eşkâlü’l-misâḥiyye li-Ebi’l-ʿAbbâs Aḥmed b. el-Bennâʾ el Merrâküşî”, Mecelletü Maʿhedi’l-Mahtûtâti’l-Arabiyye, 28/2 (1984): 491-520.
33. Rosenfeld, Boris A. - Ekmeleddin İhsanoğlu, Mathematicians, Astronomers and Other Scholars of Islamic Civilization and eir Works (7th – 19th c.), İstanbul: IRCICA, 2003.
34. Tebrîzî, Tâceddin, el-Fennü’s-sâlis min Kitâbi’l-Kavâ‘id fî ilmi’l-misâha, Süleymaniye Ktp., Lâleli, nr. 2766/2, vr. 34-51. https://portal.yek.gov.tr/works/detail/301520 (erişim: 31.03.2026).
35. Tebrîzî, Tâceddin, et-Tezkire fî ‘ilmi’l-hisâbi’l-meftûh ve’l-cebr ve’l-mukâbele ve’l-misâha, İÜNEK, nr.NEKAY04426, vr. 1-26. https://nek.istanbul.edu.tr/ekos/AY/nekay04426.pdf, (erişim: 31.03.2026).
36. Yek Portal https://portal.yek.gov.tr/works/detail/301520. (erişim: 31.03.2026).
37. Wiedemann, Eilhard “Uber das Messen (Misâha) nach Ibn al Haitam” Aufsätze zur arabischen Wissenschaftsgeschichte içinde, haz. Wolfdietrich Fischer, Hildesheim–New York: Georg Olms Verlag, 1970.