Dijital Beşerî Bilimler ve İslam Tarihi Araştırmaları: Yöntemler, Projeler ve Geleceğe Dönük Bir Değerlendirme

Öz

Dijital beşerî bilimler son yıllarda beşerî bilimlerin hemen her alanında araştırma süreçlerini dönüştüren disiplinler arası bir yaklaşım olarak öne çıkmaktadır. Bu makale dijital beşerî bilimlerin İslam tarihi araştırmalarına sunduğu yöntemsel imkânları, mevcut projeleri ve geleceğe dönük önerileri bir araya getirmektedir. Çalışmada sırasıyla dijital metin külliyatları ve metin madenciliği, biyografik veri tabanları ve sosyal ağ analizi, coğrafi bilgi sistemleri ve mekânsal analiz, el yazması çalışmalarında otomatik metin tanıma teknolojileri ile yapay zekâ ve büyük dil modelleri gibi başlıklar incelenmektedir. Makale ayrıca Türkiye’deki dijital beşerî bilimler çalışmalarının İslam tarihi araştırmaları bağlamındaki durumunu değerlendirmekte ve somut görevler ve öneriler sunmaktadır. Nihai olarak dijital yöntemlerin İslam tarihi araştırmalarının kapsamını nasıl genişletebileceği, ne tür yeni sorular sorma imkânı tanıyacağı ve geleneksel tarih yazımını nasıl destekleyebileceği konuları tartışmaya açılmaktadır.

Anahtar Kelimeler

• İslam tarihi
• Dijital beşeri bilimler
• Metin madenciliği
• Coğrafi bilgi sistemleri
• Büyük dil modelleri

Digital Humanities and Islamic History Research: Methods, Projects, and a Future-Oriented Assessment

Öz

The digital humanities have emerged as an interdisciplinary approach that transforms research processes across virtually every field of the humanities. This article brings together the methodological possibilities the digital humanities offer to Islamic history research with existing projects and future-oriented recommendations. The study examines in turn digital text corpora and text mining, biographical databases and social network analysis, geographic information systems and spatial analysis, automatic text recognition technologies in manuscript studies, and artificial intelligence and large language models. The article also evaluates the current state of digital humanities studies in Turkey within the context of Islamic history research and presents concrete tasks and recommendations. Ultimately, the study opens discussion around how digital methods can expand the scope of Islamic history research, what kinds of new questions they enable, and how they can support traditional historiography.

Anahtar Kelimeler

• Islamic history
• Digital humanities
• Text mining
• Geographic information systems
• Large language models

Kaynakça

1. Aladağ, Fatma, “Dijital Beşeri Bilimler Yol Haritası: Yeni Yaklaşımlar, Temalar ve Uygulamalar”. Digital Ottoman Studies (2021), https://www.digitalottomanstudies.com/post/dijital-beseri-bilimler-yol-haritasi
2. Aladağ, Fatma, “Mekânsal Beşerî Bilimler ve Osmanlı Çalışmaları: Coğrafi Bilgi Sistemleri’nin (CBS) Osmanlı Şehir ve İdari Tarihi için Potansiyeli”, Kadim 5 (2023): 47–68.
3. Apaydın, Mehmet, Hadislerin Tespitinde Bütünsel Yaklaşım, İstanbul: KURAMER Yayınları, 2017.
4. Apaydın, Mehmet, Siyer Kronolojisi, İstanbul: KURAMER Yayınları, 2018.
5. CILE, “Transforming Islamic Studies in the Age of Generative Artificial Intelligence (AI): Developing AI-Empowered IslamGPT 1.0 for Arabic Sources”, Erişim: 15 Mart 2026. https://www.cilecenter.org/
6. Drucker, Johanna. The Digital Humanities Coursebook: An Introduction to Digital Methods for Research and Scholarship, London: Routledge, 2021.
7. El-Amrani, Mohamed Yassine v.dğr.,“Foundations of Domain-specific Large Language Models for Islamic Studies: A Comprehensive Review”, Journal of ICT Research and Applications, 19,1 (2025).
8. Gökalp, Hüseyin – Ali Çetinkaya, İslam Tarih Atlası / Atlas of Islamic History (v6.5.2). Zenodo, 2026. https://doi.org/10.5281/zenodo.19183845

9. İstemi, Fuat, Hicret Bağlamında Tarih ve Hadis Metodolojileri, Ankara: Ankara Okulu Yayınları, 2017.
10. Khair, Mohammad Mohammad – Majdi Sawalha. “Automated Translation of Islamic Literature Using Large Language Models: Al-Shamela Library Application”. Proceedings of the New Horizons in Computational Linguistics for Religious Texts. 53–58. Abu Dhabi: ACL, 2025.
11. Miller, Matthew L. vd. “Shamela: A Large-Scale Historical Arabic Corpus”, Proceedings of the Language Resources and Evaluation Conference (LREC) (2016).
12. Mohammed, Marryam Yahya v.dğr., “Aftina: enhancing stability and preventing hallucination in AI-based Islamic fatwa generation using LLMs and RAG”, Neural Computing and Applications (2025), 1–26.
13. Moretti, Franco, Distant Reading, London: Verso, 2013.
14. Mushfiqur, Rahman v.dğr.. “A Novel LLM-Based Approach for Automated Seerah-Hadith Mapping: Connecting Islamic Historical Narratives Through Vector Search and Semantic Analysis”. Muslims in ML Workshop, NeurIPS 2024. Vancouver, 2024.
15. OpenITI, OpenITI: A Machine-Readable Corpus of Islamicate Texts. 2024, https://zenodo.org/records/10007820
16. Romanov, Maxim. “Computational Reading of Arabic Biographical Collections with Special Reference to Preaching in the Sunni World (661-1300 CE)”, doktora tezi, Ann Arbor: University of Michigan, 2013.
17. Romanov, Maxim v.dğr., “Important New Developments in Arabographic Optical Character Recognition (OCR)”, al-ʿUṣūr al-Wusṭā 25 (2017), 1–13.
18. Saraçoğlu, Tuba Nur, “Dijital Beşerî Bilimler Bağlamında İlahiyat/İslâmî İlimler”, İslam Tetkikleri Dergisi, 12, 2 (2022): 845–891.
19. Savant, Sarah Bowen, “About KITAB”. KITAB Project, Erişim: 15 Mart 2026, https://kitab-project.org/about/ Schreibman, Susan v.dğr. (ed.). A New Companion to Digital Humanities. Chichester: Wiley-Blackwell, 2016.
20. Seydi, Masoumeh – Maxim Romanov, al-Ṯurayyā Project: A Gazetteer and a Geospatial Model of the Early Islamic World, 2022, https://althurayya.github.io/
21. Stokes, Peter A. v.dğr., “The eScriptorium VRE for Manuscript Cultures”, Classics@ 18 (2021), https://classics-at.chs.harvard.edu/
22. Tombul, Sema, “Veri Madenciliği Tekniklerinin ve Algoritmik Araştırmaların Hadis İlmine Uygulanabilirliği”, Eskiyeni, 44 (2021), 461–474.
23. Topgül, Muhammed Enes – Ömer Faruk Maden. “Ehl-i Hadis Ders Halkalarının Tespitine Dair Bir Metot Teklifi: II. (VIII.) Asrın İlk Yarısı Basra Örneği”. İslam Araştırmaları Dergisi, 45 (2021): 37–68.
24. Uğur, Yunus. “Tarihçilik Sahasında Teknolojik İmkânlardan Yararlanma”. Tarih Bilimi ve Metodolojisi, ed. Mehmet Yaşar Ertaş, 377–381. İstanbul: İdeal Kültür Yayıncılık, 2019.
25. Uğur, Yunus (ed.), Dijital Beşerî Bilimler ve Osmanlı Çalışmaları. İstanbul: VakıfBank Kültür Yayınları, 2023.
26. Verkinderen, Peter, “Al-Maktaba al-Shamila: A Short History”, KITAB Project Blog (3 Aralık 2020), https://kitab-project.org/