Araştırma Makalesi

Abbâsî İdarî Tarihi Açısından Önemli Bir Kaynak: Dîvânü’l-inşâ Reisi Emînüddevle İbnü’l-Mûsalâyâ (ö. 497/1104) Tarafından Kaleme Alınan Resmî ve Şahsî Mektuplar

Sayı: 43 1 Ocak 2020
PDF İndir
EN TR

Abbâsî İdarî Tarihi Açısından Önemli Bir Kaynak: Dîvânü’l-inşâ Reisi Emînüddevle İbnü’l-Mûsalâyâ (ö. 497/1104) Tarafından Kaleme Alınan Resmî ve Şahsî Mektuplar

Öz

Hıristiyan asıllı dedelerinden birine nispetle daha çok İbnü’l-Mûsalâyâ olarak tanınan Ebû Sa‘d Alâ b. Hasan b. Vehb 412 (1066) yılında Bağdat’ın Kerh bölgesinde doğmuştur. Babası Hasan b. Vehb Abbâsî Halifesi Kāim-Biemrillâh (422-467 / 1031-1075) döneminde Dîvânü’l-inşâ’da kâtip olarak çalışmıştır. Babasının vefatından kısa bir süre sonra (432/1040) aynı divanda kâtiplik yapmaya başlayan İbnü’l-Mûsalâyâ kısa bir süre sonra Dîvânü’l-inşâ reisliğine atanmıştır. Bu görevini devam ettirirken Muktedî-Biemrillâh (467-487 / 1075-1094) ve Müstazhir-Billâh (487-512 / 1094-1118) dönemlerinde üç defa nâibülvezir olarak görevlendirilmiş ve 497 (1104) yılında Bağdat’ta vefat etmiştir. Abbâsî bürokrasisinin çeşitli kademelerinde elli yılı aşkın bir süre görev yapan İbnü’l-Mûsalâyâ’nın kaleme aldığı resmî ve şahsî mektuplardan altmış altı tanesi zamanımıza kadar ulaşmıştır. Bu mektupların büyük bir kısmı (yaklaşık kırk tanesi) Tuğrul Bey, Alparslan, Melikşah, Amîdülmülk el-Kündürî ve Nizâmülmülk gibi Büyük Selçuklu sultanları ve vezirlerine hitaben yazıldığı için Abbâsî-Selçuklu ilişkileri açısından birinci elden kaynak özelliği taşımaktadır. Diğer taraftan Fahrüddevle ve İbn Dârest’in vezirliğe, bir kişinin de kādılkudatlığa tayin edildiğine dair halife tarafından çıkarılan tevkī‘ metinlerini ihtiva etmesi ve bazı divanlarla ilgili önemli ipuçları sunması bu mektupların geç dönem Abbâsî idarî tarihî açısından da kıymetli birer kaynak olduğunu göstermektedir. Bu çalışmada önce İbnü’l-Mûsalâyâ’nın hayatı üzerinde durulacak, ardından söz konusu mektuplardan hareketle Büveyhîler’den Selçuklular’a geçiş sürecinde Abbâsî idarî tarihine dair bazı bilgiler verilecektir.

Anahtar Kelimeler

Kaynakça

  1. Akle, İsâm Mustafa Abdülhâdî, “Dirâse”, İbnü’l-Mûsalâyâ, Resâilü Emîniddevle, nşr. İsâm Mustafa Abdülhâdî Akle içinde, s. 31-183.
  2. Aykaç, Mehmet, Abbasî Devleti’nin İlk Dönemi İdarî Teşkilâtında Dîvânlar: 132-232/750-847, Ankara: Türk Tarih Kurumu, 1997.
  3. Azzâm, Subhî Mahmûd, el-Vizâretü’l-Abbâsiyye (447-656/1055-1258) (doktora tezi), Ürdün Üniversitesi, Amman, 2000.
  4. Bündârî, Zübdetü’n-Nusra ve nuhbetü’l-usra: Irak ve Horasan Selçukluları Tarihi, trc. Kıvameddin Burslan, Ankara: Türk Tarih Kurumu, 1999.
  5. Dayf, Şevkī, Târîhu’l-edebi’l-Arabî: Asrü’d-düvel ve’l-imârât (el-Cezîretü’l-Arabiyye - el-Irâk - Îrân), Kahire: Dârü’l-maârif, 1980.
  6. Dûrî, Abdülaziz, “Divan”, DİA, 1994, IX, 377-81.
  7. Göl, Yavuz Selim, Abbâsîler Döneminde Kâdı’l-kudâtlık (doktora tezi), Necmettin Erbakan Üniversitesi, Konya, 2018.
  8. Hançabay, Halil İbrahim, Abbâsîler Döneminde Vezirlik (295-530/908-1136), İstanbul: Klasik Yayınları, 2017.

Ayrıntılar

Birincil Dil

Türkçe

Konular

Din Araştırmaları

Bölüm

Araştırma Makalesi

Yayımlanma Tarihi

1 Ocak 2020

Gönderilme Tarihi

6 Kasım 2018

Kabul Tarihi

4 Ekim 2019

Yayımlandığı Sayı

Yıl 2020 Sayı: 43

Kaynak Göster

APA
Hançabay, H. İ. (2020). Abbâsî İdarî Tarihi Açısından Önemli Bir Kaynak: Dîvânü’l-inşâ Reisi Emînüddevle İbnü’l-Mûsalâyâ (ö. 497/1104) Tarafından Kaleme Alınan Resmî ve Şahsî Mektuplar. İslam Araştırmaları Dergisi, 43, 45-71. https://doi.org/10.26570/isad.650124
AMA
1.Hançabay Hİ. Abbâsî İdarî Tarihi Açısından Önemli Bir Kaynak: Dîvânü’l-inşâ Reisi Emînüddevle İbnü’l-Mûsalâyâ (ö. 497/1104) Tarafından Kaleme Alınan Resmî ve Şahsî Mektuplar. isad. 2020;(43):45-71. doi:10.26570/isad.650124
Chicago
Hançabay, Halil İbrahim. 2020. “Abbâsî İdarî Tarihi Açısından Önemli Bir Kaynak: Dîvânü’l-inşâ Reisi Emînüddevle İbnü’l-Mûsalâyâ (ö. 497/1104) Tarafından Kaleme Alınan Resmî ve Şahsî Mektuplar”. İslam Araştırmaları Dergisi, sy 43: 45-71. https://doi.org/10.26570/isad.650124.
EndNote
Hançabay Hİ (01 Ocak 2020) Abbâsî İdarî Tarihi Açısından Önemli Bir Kaynak: Dîvânü’l-inşâ Reisi Emînüddevle İbnü’l-Mûsalâyâ (ö. 497/1104) Tarafından Kaleme Alınan Resmî ve Şahsî Mektuplar. İslam Araştırmaları Dergisi 43 45–71.
IEEE
[1]H. İ. Hançabay, “Abbâsî İdarî Tarihi Açısından Önemli Bir Kaynak: Dîvânü’l-inşâ Reisi Emînüddevle İbnü’l-Mûsalâyâ (ö. 497/1104) Tarafından Kaleme Alınan Resmî ve Şahsî Mektuplar”, isad, sy 43, ss. 45–71, Oca. 2020, doi: 10.26570/isad.650124.
ISNAD
Hançabay, Halil İbrahim. “Abbâsî İdarî Tarihi Açısından Önemli Bir Kaynak: Dîvânü’l-inşâ Reisi Emînüddevle İbnü’l-Mûsalâyâ (ö. 497/1104) Tarafından Kaleme Alınan Resmî ve Şahsî Mektuplar”. İslam Araştırmaları Dergisi. 43 (01 Ocak 2020): 45-71. https://doi.org/10.26570/isad.650124.
JAMA
1.Hançabay Hİ. Abbâsî İdarî Tarihi Açısından Önemli Bir Kaynak: Dîvânü’l-inşâ Reisi Emînüddevle İbnü’l-Mûsalâyâ (ö. 497/1104) Tarafından Kaleme Alınan Resmî ve Şahsî Mektuplar. isad. 2020;:45–71.
MLA
Hançabay, Halil İbrahim. “Abbâsî İdarî Tarihi Açısından Önemli Bir Kaynak: Dîvânü’l-inşâ Reisi Emînüddevle İbnü’l-Mûsalâyâ (ö. 497/1104) Tarafından Kaleme Alınan Resmî ve Şahsî Mektuplar”. İslam Araştırmaları Dergisi, sy 43, Ocak 2020, ss. 45-71, doi:10.26570/isad.650124.
Vancouver
1.Halil İbrahim Hançabay. Abbâsî İdarî Tarihi Açısından Önemli Bir Kaynak: Dîvânü’l-inşâ Reisi Emînüddevle İbnü’l-Mûsalâyâ (ö. 497/1104) Tarafından Kaleme Alınan Resmî ve Şahsî Mektuplar. isad. 01 Ocak 2020;(43):45-71. doi:10.26570/isad.650124