Osmanlı İmparatorluğu’nda Teknolojiye Karşı Direncin İktisat Tarihi

Öz

Bu çalışmada Sanayi Devriminin bir karakteristiği olan makina kırma eylemlerinin Osmanlı İmparatorluğu’ndaki örnekleri, arşiv belgelerini izleyerek tespit edilecektir. En çarpıcı örneğini İngiltere’deki Luddite hareketinin oluşturduğu bu kitlesel eylemler bölgesel ya da ülke boyutunda gerçekleşmiş, uzun süreli olmuş ve devletin sermaye lehine bir tavır almasıyla neticelenmiştir. Sanayileşmeyi hedefleyen her toplumda ortaya çıkan bu tür eylemlerin İmparatorluğu’ndaki benzerleri çoğunlukla işsizlik ya da ücret düşüklüğü gerekçesinden kaynaklanmıştır. Sermaye ve beşeri sermaye kaybı gerekçeleriyle gerçekleştirilen eylemlerin örneklerinin azlığı, yerli sermaye birikimi yetersiz bir toplum olmasından kaynaklanmıştır. Bu eylemlerin ortak özelliklerini olayların yayılma eğilimi göstermemesi; kısa süreli olması ve hakkaniyet çerçevesinde çözüme kavuşturulmuş olması şeklinde tespit edebiliriz. Bu olayların sonucunda ise Osmanlı Devleti’nin sermaye lehine ve emek aleyhine herhangi bir politika gütmediği görülmektedir. Sanayileşme çabasının özellikle yabancı yatırıma büyük ölçüde ihtiyaç duymasına rağmen, yabancı sermayenin devletin destek ve güvence sağlaması yönündeki alışkanlık ve beklentilerine karşın, devlet bu konuda toplumsal çıkar ve itirazları dikkate almış, sermaye sınıfının isteklerini adalet süzgecinden geçirmiştir.

Anahtar Kelimeler

• Makina kırma eylemleri, Teknolojiye direnç, Teknolojik işsizlik, Osmanlı’da teknolojiye direnç, Osmanlı’da yabancı sermaye

Öz

In this paper, the Ottoman examples for machine-breaking riots as a characteristic of Industrial Revolution will be studied with the help of the Ottoman archival documents. Such mass actions whose the most eminent example was Luddite movement in Britain were region- or nation-wide, long-termed and resulted in the support of the State for the capital-holders against the labourers. Ottoman examples of such actions usual for every country industrializing arised from the umeployment and wage decreases. One of the reasons for the minority of the examples of the capital and human capital losses was the deficiency of the domestic capital. We can define the common characteristics of these actions as: not spreading, being short-termed, and being solved within justice. At the end of them: The Ottoman State, on the contrary, did not pursue a policy supporting for the capital-holders against the labourers. Although the industrialization process largely needed the contributions of the foreign capital, in spite of the possible expectations by foreign capital-holders forthe support of the State , the Ottomanstook the social interests and objections into consideration, and tried to maintain justice.

Anahtar Kelimeler

• Machine-breaking riots, Resistance to technology, Technological unemployment, Resistance to technology in the Ottomans, Foreign capital in the Ottoman Empire

Kaynakça

1. Arşiv Belgeleri
2. Başbakanlık Osmanlı Arşivleri (BOA), Maliye Nezareti, Varidât-ı Umumiye Müdüriyeti, 3. Şube, Umumî: 17693, Hususî: 35
3. BOA, Dahiliye, Muhaberat-ı Umumiye Dairesi (DH. MUİ), 80-1/37
4. BOA, Sadaret Mektubi Kalemi, Umumi Yazışmalar (A. MKT. UM.) 431/59
5. BOA, Rumeli Müfettişliği Selanik Evrakı (TFR. 1. SL) 68/6732
6. BOA, Dahiliye Mektubi Kalemi (DH. MKT) 1445/77
7. BOA, Mütenevvî Maruzat Evrakı (Y. MTV) 91/26
8. BOA, Hariciye Nezareti Mektubî Kalemi Belgeleri (HR. MKT) 49/14 BOA, Hariciye 13259

9. BOA , Hariciye Nezareti Tercüme Odası (HR. TO) 199/69
10. BOA, Dâhiliye Nezâreti Kalem-i Mahsûs Müdîriyyeti ( DH. KMS) 61-2/63
11. BOA , Zaptiye (ZB) 627/86
12. BOA, Dahiliye Nezâreti-İdare (DH. İD) 107/41, 746/299, 1019/464, 915/72663
13. BOA, Sadaret Nezaret ve Devair Evrakı (A. MKT. NZD) 393/48
14. BOA, Rumeli Müfettişliği, Selanik Evrakı (TFR. 1. SL) 68/6732
15. BOA , Dâhiliye Nezâreti Kalem-i Mahsûs (DH. KMS) 5/26 Suriye Vilâyeti Mektubi Kalemi Numara: 614 Diğer Kaynaklar
16. Akyıldız, Ali (2005), Anka’nın Sonbaharı, Osmanlı’da İktisadi Modernleşme ve Uluslararası Sermaye, İletişim Yayınları, İstanbul
17. Archer, John E. (2000), Social Unrest and Popular Protest in England, 1780-1840, West Nyack, NY, USA: Cambridge University Press
18. Foellmi, Reto ve Josef Zweimueller (2005), Mass Comsumption, Exclusion, and Technological Unemployment, (http://www.rieb.kobe- u.ac.jp/coe/exclusionIZA.pdf)
19. Genç, Elif Süreyya (2005), Osmanlı İmparatorluğu’nda Yenileşme ve Buhar Makineleri, T.C. İstanbul Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Sosyoloji Anabilim Dalı, Yayınlanmamış Doktora Tezi
20. Güzel, M.Şehmus (1990), Osmanlı İmparatorluğu’nda Makina Kırıcılığı (1907-1908), Cahit Talas’a Armağan, Ed. Alparslan Işıklı, Mesut Gülmez, Mülkiyeliler Birliği Yay.:9, Ankara
21. Hobsbawm, Eric. J. (2005), Sanayi ve İmparatorluk (Çev: Abdullah Ersoy), Dost Kitabevi, Ankara, 2005, 3. baskı
22. Horn, Jeff (2005), Machine-breaking in England and France during the Age of Revolution, Labour/Le Travail, Spring 2005 (http://www.historycooperative.org/journals/llt/55/horn.html) (26 Mar. 2007)
23. Humphrey, Thomas M. (2004), Ricardo versus Wicksell on Job Losses and Technological Change, Federal Reserve Bank of Richmond Economic Quarterly Volume 90/4 Fall 2004 (http://www.rich.frb.org/publications/economic_research/economic_quarterly/pd fs/fall2004/humphrey.pdf)
24. İhsanoğlu, Ekmeleddin (1995), Osmanlı İmparatorluğu’nun Teknoloji Çağını Yakalama Gayretleri, Çağını Yakalayan Osmanlı : Osmanlı Devleti'nde modern haberleşme ve ulaştırma teknikleri (Ed. Ekmeleddin İhsanoğlu ve Mustafa Kaçar) içersinde, Ircica, İstanbul
25. Karakışla, Yavuz Selim (1998), Osmanlı Sanayi İşçisi Sınıfının Doğuşu 1839-1923, Osmanlı’dan Cumhuriyet Türkiyesi’ne İşçiler 1839-1950 (Der. D. Quataert, E. Zürcher) içersinde, İletişim Yay., İstanbul
26. Kıray, Mübeccel B. (1998), Örgütleşemeyen Kent: İzmir, Bağlam Yayınları, İkinci basım, İstanbul
27. Kuran, Timur (2004), Islam and Underdevelopment: An Old Puzzle Revisited, Islam and Mammon içersinde, Princeton University Press
28. Kurmuş, Orhan (1982), Emperyalizmin Türkiye’ye Girişi, Savaş Yayınları, Ankara
29. Kütükoğlu, Mübahat S. (1992), Tanzimat Devrinde Yabancıların İktisadi Faaliyetleri, 150. Yılında Tanzimat içersinde, Türk Tarih Kurumu Yay., Ankara
30. Makal, Ahmet (1997), Osmanlı İmparatorluğu’nda Çalışma İlişkileri: 1850-1920, Ankara: İmge Kitabevi Yay.
31. Martal, Abdullah (1999), Değişim Sürecinde İzmir’de Sanayileşme, 19. Yüzyıl, Dokuz Eylül Yayınları, İzmir
32. Mokyr, Joel (1990), The Lever of Riches. Technological Creativity and Economic Progress, Oxford: Oxford University Press
33. Mokyr, Joel (1996), Innovation and Its Enemies: The Economic and Political Roots of Technological Inertia (www.faculty.econ.northwestern.edu/faculty/mokyr/Delhi.pdf)
34. Mokyr , Joel (2005), The Gifts of Athena, Historical Origins of the Knowledge Economy, Princeton University Press, Fifth edition
35. Murphey, Rhoads (1992), Osmanlıların Batı Teknolojisini Benimsemedeki Tutumları: Efrenci Teknisyenlerin Sivil ve Askeri Uygulamalardaki Rolü, Osmanlılar ve Batı Teknolojisi: Yeni Araştırmalar ve Yeni Görüşler (Ed. Ekmeleddin İhsanoğlu) içersinde, İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Yay. No: 3692, ss. 7-20
36. Nuvolari, Alessandro (2000), The "Machine Breakers" and the Industrial Revolution, http://fp.tm.tue.nl/ecis/Working%20Papers/eciswp27.pdf
37. Önsoy, Rifat (1988), Tanzimat Dönemi Osmanlı Sanayii ve Sanayileşme Politikası, Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları, Ankara
38. Palairet, Michael (2000), Balkan Ekonomileri 1800-1914, Kalkınmasız Evrim, (Çev: Ayşe Edirne), Sabancı Üniversitesi Yay, İstanbul
39. Pamuk, Şevket (1984), Osmanlı Ekonomisinde Bağımlılık ve Büyüme 1820-1913, Tarih Vakfı Yay., İstanbul
40. Quataert, Donald (1987), A provisional report concerning the impact of European capital on Ottoman port workers, 1880-1909, The Ottoman Empire and The World Economy (Ed. By Huri İslamoğlu-İnan) içersinde, Cambridge University Press, ss. 300-308
41. Quataert, Donald (1999), Sanayi Devrimi Çağında Osmanlı İmalat Sektörü, İletişim yayınları, İstanbul
42. Quataert, Donald (1994), The Age of Reforms, An Economic and Social History of the Ottoman Empire, 1300-1914, (Ed. Halil İnalcık ve Donald Quataert) içersinde, New York: Cambridge University Press
43. Quataert, Donald (1985), Machine Breaking and the Changing carpet industry of Western Anatolia, 1860-1908, Journal of Social History, 19 (1985- 86), pp. 473-89
44. Randall, Adrian(1998), The “Lessons” of Luddism, Endeavour, vol. 22 (4)
45. Ricardo, David [1821) (2001), On the Principles of Political Economy and Taxation, 3rd edition, Batoche Books, Kitchener, (http://socserv2.mcmaster.ca/~econ/ugcm/3ll3/ricardo/Principles.pdf)
46. Samuelson, Paul A. (1989), Ricardo Was Right , The Scandinavian Journal of Economics, Vol. 91, No. 1. (Mar., 1989), ss. 47-62.
47. Sarc, Ömer Celal (1940), Tanzimat ve Sanayiimiz, Tanzimat I içersinde, Maarif Matbaası, İstanbul
48. Sencer, Oya (1969), Türkiye’de İşçi Sınıfı –Doğuşu ve Yapısı, Habora Kitabevi Yay: 55
49. Shaw, Stanford J. (1971), Between Old and New, The Ottoman Empire under Sultan Selim III: 1789- 1807, Harvard University Pres
50. Thompson , E. P. (2002), İngiliz İşçi Sınıfının Oluşumu (Çev: Uygur Kocabaşoğlu), Birikim Yay., İstanbul
51. Vatter, Sherry (1998), ‘Şam’ın Militan Tekstil Dokumacıları: Ücretli Zanaatkarlar ve Osmanlı İşçi Hareketleri, 1850-1914’, Osmanlı’dan Cumhuriyet Türkiyesi’ne İşçiler 1839-1950 (Der. D. Quataert, E. Zürcher) içersinde, İletişim Yay., İstanbul
52. Vatter, Sherry (1993), Journeymen Textile Weavers in Nineteenth- Century Damascus: A Collective B i o g r a p hy, Struggle and Survival in the Modern Middle East (E. Burke (ed.), içersinde
53. Yapıcı, Olcay Pullukçuoğlu (1998), Sanayileşme Sürecinde Balkan Tekstil Endüstrisi, Toplumsal Tarih, Aralık 1998, s. 60, c. 10