19. Yüzyılda Osmanlı Çiftlik Ekonomisi: Şehirköy Örneği

Osmanlı Devleti’nin temelini toprak oluşturur. Osmanlı Devleti bir “köylü” imparatorluğudur. Osmanlılar kurmuş oldukları toprak rejimi sayesinde güçlü bir devlet haline gelmiştir. Temelini tımar siteminin oluşturduğu bu yapı klasik dönemde Osmanlı Devleti’nin en önemli ve güçlü yönüdür. Fakat zamanla bu yapı yozlaşmaya, çözülmeye ve verimliliğini yitirmeye başlamıştır. Osmanlılar bu durumu düzeltmek ve vergi konusunda adaleti sağlamak amacıyla yeni düzenlemeler yapmışlardır. Özellikle Tanzimat Dönemi, Osmanlılarda sosyal, ekonomik, askeri vb. birçok alanda reformların yapıldığı bir dönem olmuştur. Bu reformların başında toprak sistemi ve vergilendirme de yer almaktadır. Bu çerçevede yapılan yenilikler doğrultusunda vergilendirme sistemi, büyük oranda değiştirilmiştir. Yapılan değişikliğe göre cizye ve aşar gibi birkaç verginin dışında kalan tüm örfi vergiler kaldırılmış ve herkesin gelir durumuna göre yeni bir vergilendirme yapılması uygun görülmüştü. Bu vergilendirmenin yapılabilmesi için de gelir oluşturabilecek bütün kaynakların tespiti ve kaydedilmesi gerekiyordu. İşte çalışmamıza konu olan “Temettuat Defterleri” bu tespit ve kayıtların sonucunda ortaya çıkmış olan defterlerdendir. Çalışmamızda, şu anda Sırbistan topraklarında bulunan fakat 19. Yüzyılda Osmanlı’nın Niş eyaletine bağlı olan Şehirköy kazası incelenmiştir.. Bu kapsamda Osmanlı Arşivi’nde bulunan, H.1261 / M. 1845 tarihli 20 adet temettuat defteri okunmuş, bu defterlerden elde edilen sayısal veriler tablolaştırılmış ve çözümlemeler yapılmıştır. Şehirköy kazasında bulunan çiftliklerdeki gayrimüslim ahalinin bilgilerini içeren bu kayıtlardan elde edilen bilgiler doğrultusunda, bölgede bulunan çiftliklerin 19. yüzyıldaki sosyal, ekonomik ve kültürel yapısı ortaya konulmaya çalışılmıştır.