Rodosçuk Şer’iyye Sicillerine Göre Boşanma Sürecindeki Kadınların Mehr Hakları Üzerine Bir Değerlendirme (1717-1730)

Yıl 2025, Cilt: 3 Sayı: 2, 33 - 57, 31.07.2025

Müjgan Uyanık Başaran

Öz

Aile toplumun temeli ve çocukların yetiştirildiği yerdir. Ailenin oluşumu evlilik yoluyla gerçekleşir ve bu süreç kadın ve erkeğe bazı hak ve sorumluluklar yükler. Kadının evlilikle kazandığı en önemli hak mehrdir. Evlilik yoluyla elde edilen mehr kadının ekonomik güvencesidir. Çeşitli nedenlerle boşanmak istediğinde fedakârlık yapması gereken bir alandır. Kocanın ölümü kadının mehrini etkilemez. Çünkü mehr mirastan ilk verilecekler arasındadır. Kadın öldüğünde mehri mirasına dahil olur ve mirasçılarına kalır. Evlilik birliğinin bozulmasına sebep olan boşanma, mehr konusunun mahkemeye taşınmasına neden olmaktadır. Bir erkek karısını boşadığında, kadın mehrini alır. Ancak kadın boşanmak isterse genellikle mehrinden vazgeçmek zorunda kalırdı. Kadınların mehr aldıkları davalara nikâh akitlerinde, boşanma davalarında, tereke kayıtlarında, miras paylaşımında ve bazen de mülk alışverişlerinde rastlanmaktadır.

Anahtar Kelimeler

kadın , mehr , boşanma , miras

Kaynakça

• Arşiv Kaynakları
• Başbakanlık Osmanlı Arşivi (BOA)
• MŞH.ŞSC.d.. Rodosçuk Şer’iyye Sicilleri
• Defter no. 1643
• Defter no. 1644
• Defter no. 1645
• Defter no. 1646
• Defter no. 1647
• Defter no. 1648
• Defter no. 1649
• Basılı Kaynaklar
• Acar, H. İbrahim. “Talak”, TDVİA, C. 39, İstanbul. 2010.
• Acar, İbrahim. “Mehrin İslâm Hukuku Açısından Değerlendirilmesi”, İslâm Hukuku Araştırmaları Dergisi 17 (2011): 367-388.
• Acar, H. İbrahim. “Tefrik”, TDVİA, C. 40, İstanbul. 2011.
• Akbel, Mustafa. Lâle Devrinde Galata Kadınları. Doktora Tezi, Celal Bayar Üniversitesi, 2015.
• Akgündüz, Ahmet. Mukayeseli İslam ve Osmanlı Hukuku Külliyatı. Diyarbakır: Dicle Üniversitesi Hukuk Fakültesi Yayınları, 1986.
• Aktan, Hamza. “Sosyo-Kültürel Değişme Sürecinde Türk Ailesi 2”. İslâm Aile Hukuku, 396-433. Ankara: T.C. Başbakanlık Aile Araştırma Kurumu Yayınları, 1992.
• Akyılmaz, Gül. “Osmanlı Aile Hukukunda Kadın”, Türkler Ansiklopedisi, C. 10, Ankara. 2002.
• Akyılmaz, Gül. “Osmanlı Devleti’nde Kadınların Mülkiyet Hakları ve Karşılaştıkları Hukukî Sorunlar”, TBB Dergisi özel sayı, (2017): 325-364.
• Akyüz, Jülide. “Evlenme Sözleşmesinin Önemli Bir Öğesi Olan “Mehir” Hakkında Bazı Düşünceler”, Tarihi Araştırmalar Dergisi 37, (2005): 213-230.
• Atar, Fahrettin. “Muhâlea”, TDV İslâm Ansiklopedisi, C. 30, İstanbul: TDV İslam Araştırmaları Merkezi, 2005.
• Aydın, M. Akif. “Aile”, TDVİA, C. 2, İstanbul. 1989.
• Aydın, M. Âkif. “Mehir”, TDVİA, C. 28, Ankara. 2003.
• Aydın, M. Akif. Osmanlı Aile Hukuku. İstanbul: Klasik Yayınları, 2018.
• Aydın, M. Akif. Osmanlı Devleti’nde Hukuk ve Adalet. İstanbul: Klasik Yayınları, 2020.
• Cin, Halil. “İslam Hukukunda Mehr”, AÜHFD 1, (1972): 199-254.
• Cin, Halil. İslam ve Osmanlı Hukukunda Evlenme. Ankara: Ankara Üniversitesi Basımevi, 1974.
• Cin, Halil. Eski Hukukumuzda Boşanma. Konya: Selçuk Üniversitesi Yayınları, 1988.
• Ekin, Ümit. “Osmanlı Toplumunda Sıkça Başvurulan Bir Boşanma Yöntemi: Muhâlaa”, Uluslararası-Disiplinlerarası Kadın Çalışmaları Kongresi Kongre Bildirileri Cilt. III. (05-07 Mart 2009), Sakarya 2009. 79-96
• Ekinci, Ekrem Buğra. Osmanlı Hukuku Adalet ve Mülk. İstanbul: Arı Sanat Yayınevi, 2021.
• Gümrükçüoğlu, Saliha Okur. “İslâm Aile Hukukunda Kadının Mehir Hakkına Toplumun Bakış Açısı Üzerine Bir Değerlendirme”, Gazi Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi 4 (2013): 223-256.
• Imber, Colin. “Kadınlar, Evlilik ve Mülkiyet: Yenişehirli Abdullah’ın Behcetü’l-Fetâvâ’sında Mehr” Modernleşmenin Eşiğinde Osmanlı Kadınları. Çevirmen: Necmiye Alpay. İstanbul: Tarih Vakfı Yurt Yayınları, 2000.
• İnalcık, Halil. “Osmanlı Tarihi Hakkında Mühim Bir Kaynak”, Ankara Üniversitesi Dil ve Tarih-Coğrafya Fakültesi Dergisi 2, (1943): 89-96.
• Karaman, Hayrettin. “Sosyo-Kültürel Değişme Sürecinde Türk Ailesi 2”. İslâmın Getirdiği Aile Anlayışı, 385-395. Ankara: T.C. Başbakanlık Aile Araştırma Kurumu Yayınları, 1992.
• Kavuncu, Mualla. “Osmanlılarda Aile ve Kadın”, Dini Araştırmalar 4 (1999): 143-168.
• Keskin, Yasemin. Lale Devri’nde Kadınlar: Eyüp Örneği. Doktora Tezi, Balıkesir Üniversitesi, 2015.
• Konan, Belkıs. “Gayrimüslim Osmanlı Vatandaşlarının Hukukî Durumuna İlişkin Bir Değerlendirme”, AÜHFD 1, (2015): 171-193.
• Maydaer, Saadet. “Osmanlı Klâsik Döneminde Kadınların Servet Edinme Yolları (Bursa Örneği)”, Uludağ Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 2, (2006): 30-46.
• Mutaf, Abdulmecit. XVII. Yüzyılda Balıkesir’de Kadınlar. Doktora Tezi, Dokuz Eylül Üniversitesi, 2002.
• Ortaylı, İlber. “Anadolu’da XVI. Yüzyılda Evlilik İlişkileri Üzerine Bazı Gözlemler”, Osmanlı Araştırmaları 1, (1980): 33-40.
• Ortaylı, İlber. “Sosyo-Kültürel Değişme Sürecinde Türk Ailesi 2”. Osmanlı Aile Hukukunda Gelenek, Şeriat ve Örf, 456-467. Ankara: T.C. Başbakanlık Aile Araştırma Kurumu Yayınları, 1992.
• Ortaylı, İlber. Osmanlı Toplumunda Aile. İstanbul: Kronik Kitap, 2022.
• Özcan, Aslı. Trabzon Şer’iyye Sicillerine Göre Modern Öncesi Dönemde Osmanlı Kadını (XVII. Yüzyılın İlk Yarısı). Doktora Tezi, Karadeniz Teknik Üniversitesi, 2018.
• Sağlam, Hadi. “İslam Hukukunda Mehir Evlilik Sigortası Mıdır?”, Universal Journal of Theology 1, (2016): 1-19. Savaş, Saim. “Sosyo-Kültürel Değişme Sürecinde Türk Ailesi 2”. Fetva ve Şer’iye Sicillerine Göre Ailenin Teşekkülü ve Dağılması, 504-547. Ankara: T.C. Başbakanlık Aile Araştırma Kurumu Yayınları, 1992.
• Tucker, Judıth E. İslam Hukukunda Kadın, Aile ve Toplumsal Cinsiyet. Çevirmen: Zeynep Esra Koca. İstanbul: Açılım Kitap, 2015.
• Soyer Zeyrek, Özlem. “17. Yüzyılın Sonları ve 18. Yüzyılın Başlarında Osmanlı Kadınları’nın Hukukî Davaları: Kütahya Örneği”, Uluslararası Göbeklitepe Sosyal ve Beşeri Bilimler Kongresi Kongre Tam Metin Kitabı (5-7 Haziran 2020), Şanlıurfa 2020, 40-55.
• Yazır, Elmalılı Hamdi. Kur’ân-ı Kerîm. İstanbul: Ayfa Basın, 1997.
• Zuhaylî, Vehbe. “Hul”, İslâm Fıkhı Ansiklopedisi, C. 9, İstanbul. 2015.
• Zuhaylî, Vehbe. “Talâk”, İslâm Fıkhı Ansiklopedisi, C. 9, İstanbul. 2015.