FOUNDATION-OWNER CAPTAIN PASHAS IN OTTOMAN HISTORY

Yıl 2026, Cilt: 4 Sayı: 1, 47 - 83, 21.01.2026

Mehmet Taş

Öz

Kaptanıderyalık is an important position in the Ottoman Empire, corresponding to today's naval command. Many people have served the state in this position throughout the centuries. Their main duty was to manage the state's navy, defend the country's seas and coasts, assist the land army, and ensure that commercial activities were carried out safely at sea. These duties were official duties that they had to fulfill. In return, they also fulfilled many unofficial social and humanitarian duties. For example, they opened schools in many parts of the country, built masjids and mosques, and built fountains and waterways. In order for them to continue their activities, they purchased many immovable properties with their own income and allocated the income to the works they had commissioned. Thus, they played a role in the construction of social life by taking part in social, commercial, religious and economic life. In this study, we tried to examine their activities through a few selected captains.

Anahtar Kelimeler

Capain Pasha,İ , İstanbul , Ottoman State

Osmanlı Tarihinde Vakıf Sahibi Kaptanıderyalar

Öz

Kaptanıderyalık, Osmanlı Devleti’nde bugünkü donanma komutanlığına tekabül eden önemli bir makamdır. Bu makamda yüzyıllar boyunca birçok kişi bulunarak devlete hizmet etmiştir. Bunların başlıca görevi devletin donanmasını yönetmek, ülkenin deniz ve kıyılarını savunmak, kara ordusuna yardım etmek ve ticari faaliyetlerin denizlerde güven içinde gerçekleşmesini sağlamaktı. Bu görevler onların yerine getirmek zorunda oldukları resmi görevlerdi. Buna karşılık resmi olmayan birçok sosyal ve insani görevi de yerine getirmişlerdir. Örneğin ülkenin birçok yerine okul açmışlar, mescit ve cami inşa etmişler, çeşme ve suyolları bina etmişlerdir. Bunların faaliyetlerini sürdürebilmesi için kendi gelirleriyle birçok taşınmaz mal satın alarak bunların gelirini yaptırmış oldukları eserlere tahsis etmişlerdir. Böylece sosyal, ticari, dini ve iktisadi hayatın içinde yer alarak toplumsal yaşamın inşasında rol oynamışlardır. Bu çalışmada seçilmiş olan birkaç kaptanıderya üzerinden onların bu faaliyetleri incelenmeye çalışılmıştır.

Anahtar Kelimeler

kaptan Paşa, , İstanbul, , Osmanlı devleti

Kaynakça

• Başkanlık Osmanlı Arşivi Cevdet Tasnifi Evkaf Fonu (BOA,C,EV.): 331, 355, 557.
• Başkanlık Osmanlı Arşivi Evkaf Defterleri Tasnifi (EV,d.): 12720, 12886, 25272, 26897.
• Başkanlık Osmanlı Arşivi Evkaf Tasnifi Başkitabet Fonu (BOA,EV,BKB.): 174, 195.
• Başkanlık Osmanlı Arşivi Evkaf Tasnifi Muhasebe Fonu (BOA,EV,MHM.): 252, 268, 286, 647, 1810, 1924.
• Başkanlık Osmanlı Arşivi Evkaf Tasnifi Tahrirat Fonu (BOA,EV,THR.): 105,120, 259, 182, 259.
• Başkanlık Osmanlı Arşivi Evkaf Haremeyn Tasnifi Gedik Fonu (EV,HMH,GDK.): 55, 84, 199.
• Başkanlık Osmanlı Arşivi Evkaf Mektubi Tasnifi Cihat Kalemi Fonu (EV,MKT,CHT.): 149, 158, 312, 437, 469, 475, 500, 598, 669.
• Başkanlık Osmanlı Arşivi Evkaf Haremeyn tasnifi Zimmet Halifeliği Fonu (EV,HMH,ZMT.): 10,230.
• Başkanlık Osmanlı Arşivi Evkaf Tasnifi Mektubi Fonu (BOA,EV,MKT.): 369,511, 614, 680, 906, 964, 1095, 1185, 1733, 1923, 2454, 2703, 2577, 2703, 3287, 3256, 3461, 3474, 23260.
• Başkanlık Osmanlı Arşivi Sadaret Tasnifi Mühimme Defterleri Evrakı Fonu (BOA,A,DVN,MHM.d.):110.
• İstanbul Müftülüğü Evkaf-ı Hümayun Müfettişliği (İMUF,EHMM.): 247,392, 459, 484, 563, 633, 641, 692, 741, 5897.
• Milli Kütüphane Şeriye Sicili (Edirne): 5049, 5132.
• Milli Kütüphane Şeriye Sicili (Muğla): 6443.
• Tapu Kadastro İstanbul bölge Müdürlüğü Vakıf Temessük Defteri (TKİBM,TMSK.): 345, 655, 2248, 3015.
• Vakıflar Genel Müdürlüğü Arşivi Defterleri (VGMA,d.): 659, 888, 889, 956, 961, 1282, 1829, 2409, 2410.
• Akgündüz, Ahmet, “Gedik”, TDV İslam Ansiklopedisi, Cilt 13, İstanbul: TDV Yayınları, 1996, (541-543).
• Akgündüz, Ahmet, “İcareteyn”, TDV İslam Ansiklopedisi, Cilt 21, İstanbul 2000: 389-391.
• Akyıldız, Yasin ve Abay, Ali Rıza, “Vakıf Müessesesinin Gelişimi ve Mahiyeti Tarihsel Bir Değerlendirme”, Yalova Sosyal Bilimler Dergisi, Yıl 7, Sayı 15, Yalova: 2017, (141-157).
• Atak, Erkan, “Kaptanıderya Kaymak Mustafa Paşa’nın İstanbul’daki İmar Faaliyetleri”, Tokat Gaziosmanpaşa Üniversitesi Sosyal Bilimler Araştırmaları Dergisi, Sonbahar Özel Sayı, Ekim 2020. (168-181).
• Çınar, Ömer, “Mazbut ve Mülhak Vakıflarda Galle (Gelir) Üzerinde Vakıf Evlatlarının ve Diğer İlgililerin Hak Sahipliği ve İntifa Hakkı Hayrından Fazla Olan Mülhak Vakıfların Aile Vakfına Dönüştürülmesi”, Marmara Üniversitesi Hukuk Fakültesi Hukuk Araştırmaları Dergisi, Cilt 22 Sayı 3, Yıl 2016, (828-855).
• Devellioğlu, Ferit, Osmanlıca-Türkçe Ansiklopedik Lügat, 25.Baskı, Ankara: Aydın Kitabevi, 2008.
• Mehmed İzzet Bey, Harîta-İ Kapudânân-I Deryâ, Osmanlı Kaptanıderyaları (1352-1853), Hazırlayan: Cemil Sağlam, Editör: Göker İnan, Türkiye Yazma Eserler Kurumu Başkanlığı, İstanbul: 2021.
• Öztürk, Nazif, “Evkaf-I Hümayun Nezareti”, TDV İslam Ansiklopedisi, Cilt 11, TDV Yayınları: İstanbul 1995, (521-524.)
• Pakalın, Mehmet Zeki, Osmanlı Tarih Deyimleri ve Terimleri Sözlüğü, 1.2.3.Cilt, 3.Baskı, İstanbul: Milli Eğitim Basımevi, 1983.
• Sunay, Serap, “Mehmet Ali Paşa, Damat”, TDV İslam Ansiklopedisi, Cilt Ek-2, Ankara 2019: 216-218.
• Taş, Mehmet ve Muhammet Nuri Tunç, “18. yüzyıl Osmanlı Donanmasında Kaptan Paşalık”, Social, Sciences Studies Journal, Volume: 5, Issue: 33, 2019, (1977-1996).
• Taş, Mehmet ve Muhammet Nuri Tunç, “18. Yüzyıl Osmanlı Donanmasında Tersane Emini”, International Social Sciences Studies Journal, 5(31), (1431-1447).
• Taşkın, Ünal, “Osmanlı Devleti’nde Kullanılan Ölçü ve Tartı Birimleri”, Fırat Üniversitesi, Yüksek Lisans Tezi, Elazığ 2005.
• Yakıtal, Emin, “Büyük Amiral Hayreddin Barbaros’un Vakfiyenâmesi”, Deniz Mecmuası, Sayı 375, İstanbul: 1945 (43-50).