THE RED THREAT AND THE BLACKLIST: ANTI-COMMUNIST CENSORSHIP IN THE CINEMA OF THE REPUBLICAN ERA

Öz

This study examines the international positioning of the Republic of Turkey and its perception of internal threats between the 1930s and the 1980s, through the lens of film censorship imposed on the grounds of communist propaganda. The primary source for this study is the three-volume archival publication The History of Film Censorship in Turkey (1932–1988): An Examination of Censorship Board Records, which is based on the official decision books of the state censorship committees. Film censorship driven by concerns over communism simultaneously reveals the ideological boundaries, internal threat perceptions, and international alignments of the Republic of Turkey. For this reason, the censorship decisions examined in this study represent a historical assessment that centers the state rather than cinema. Therefore, the films were regarded not as “artistic products,” but as reflections of the state’s relationship with communism. Consequently, this study does not aim to contribute to the history of cinema, but rather to the understanding of the ideological stance of the Republic. The study reveals that censorship targeted not only ideological content but also symbols and the potential impact of films on the public. While foreign productions were mostly censored for the symbols they contained, domestic films were more frequently banned due to their ideological content. Another important finding obtained in the study is that communism, which the state initially regarded solely as an external threat, began to be perceived as an internal threat and an area of ideological conflict starting from the 1970s.

Anahtar Kelimeler

• Censorship
• Communism
• Cinema
• Ideology
• State

Kızıl Tehdit ve Kara Liste: Cumhuriyet Dönemi Sinemasında Komünizm Karşıtı Sansür

Öz

Bu çalışma 1930’lardan 1980’lere uzanan süreçte Türkiye Cumhuriyeti’nin uluslararası konumlanışı ve iç tehdit algısını Türkiye’de komünizm propagandası gerekçesiyle uygulanan film sansürü üzerinden incelemektedir. Çalışmanın temel dayanağını, devlet sansür kurullarının karar defterlerinden hazırlanan Türkiye’de Sinema Sansürünün Tarihi (1932-1988) Sansür Karar Defterleri Üzerine Bir İnceleme adlı üç ciltlik arşiv yayını oluşturmaktadır. Komünizm endişesiyle uygulanan film sansürü, Türkiye Cumhuriyeti’nin ideolojik sınırlarını, iç tehdit algısını ve uluslararası aidiyetini aynı anda görünür kılmaktadır. Bu nedenle, incelenen sansür kararları sinemayı değil, devleti merkeze alan tarihsel bir değerlendirme niteliği taşımaktadır. Bu nedenle filmler birer “sanat ürünü” olarak değil, devletin komünizmle kurduğu ilişkinin yansıması olarak ele alınmıştır. Sonuç olarak, bu çalışma, sinema tarihine değil, Cumhuriyet’in ideolojik duruşunun anlaşılmasına katkıda bulunmayı amaçlamaktadır. Çalışmada, sadece ideolojik içeriklerin değil sembollerin ve filmlerin halkta uyandırması muhtemel etkilerinin de sansürlendiği görülür. Yabancı yapımlar çoğunlukla filmlerde yer alan semboller nedeniyle sansürlenirken, yerli yapımlar daha çok içerikleri nedeniyle yasaklanmıştır. Çalışmada elde edilen bir diğer önemli sonuç ise devletin başlangıçta sadece bir dış tehdit olarak değerlendirdiği komünizmin, 1970’lerden itibaren bir iç tehdit ve ideolojik çatışma alanı olarak algılanmaya başlanmasıdır.

Anahtar Kelimeler

• sansür
• komünizm
• sinema
• ideoloji
• devlet

Kaynakça

1. Abisel, Nilgün. Sessiz Sinema. Ankara: Om Yayınevi, 2003.
2. Akyıl, Laçin. “Uluslararası İlişkilerde Algı Yönetimi Aracı: Propaganda Sineması”, Uluslararası Disiplinlerarası ve Kültürlerarası Sanat, 2 (2017): 129-139.
3. Altay, Sezen ve Ufuk Uğur. “Sinemanın Propaganda Aracı Olarak Kullanılması: Ben Küba Filmi”, İstanbul Aydın Üniversitesi Güzel Sanatlar Fakültesi Dergisi, 8 (2018): 13-32.
4. Baygaliyeva, Aliya. Sovyet Sineması ve Çok Uluslu Sovyet Sinemasından Bir Yönetmen: Tölömüş Okeyev. Yüksek Lisans Tezi, İstanbul Üniversitesi, 2003.
5. Ceylan, Ayhan. “Türk Sinema Mevzuatının Gözden Kaçan Halkası: 1936 Sinema Film ve Senaryolarının Kontrolüne Dair Talimatnâme”, Erzincan Binali Yıldırım Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi, 29 (2025): 1-29.
6. Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri (BCA), Fon: 30.10.0.0., Yer: 86.571.9.; Fon: 30.18.1.2., Yer: 29.45.16.; Fon: 30.18.1.2., Yer: 41.91.7.; Fon: 30.18.1.2., Yer: 67.64.16.; Fon: 30.18.1.2., Yer: 87.70.16.; Fon: 30.18.1.2., Yer: 488.110.6.
7. Çelik, Kemal ve Ali Büyükaslan. “1980 Darbesinin Toplum Tasavvuru: 1980-1984 Arası Türk Sinemasında Sansür”, Gümüşhane Üniversitesi İletişim Fakültesi Elektronik Dergisi, 3 (2024): 939-979.
8. Dışişleri Bakanlığı Türk Diplomatik Arşivi, Fon: 512, Yer: 2690.18651.13.; Fon: 512, Yer: 2690.18651.12.; Fon: 524., Yer: 37358.150145.7.; 524., Yer: 37358.150145.8.; Fon: 524., Yer: 37358.150145.9.

9. Ferro, Marc. Sinema ve Tarih, Çev: Turhan Ilgaz, Hülya Tufan. İstanbul: Kesit Yayıncılık, 1995.
10. Genç, Seray. “İngiliz Belgesel Hareketi’nden Özgür Sinema’ya Dinle ve Bak”, Sinema Teorisi içinde, Hazırlayan: Soner Sert, 135-171. İstanbul: Yordam Kitap, 2021.
11. Gökmen, Mustafa. Başlangıçtan 1950’ye Kadar Türk Sinema Tarihi ve Eski İstanbul Sinemaları. İstanbul: Denetim ajans Basımevi, 1989.
12. Güner, Deniz. Sansür ve İktidar. İstanbul: Yeditepe Yayınevi, 2015.
13. Güngör, Arif Can. Geçmişten Günümüze Türkiye’de Devlet-Sinema İlişkisine Bakış, The Turkish Online Journal of Design, Art and Communication, 3 (2019): 344-357.
14. İnceoğlu, Fatma Samime. “Erken Dönem Türk Sinemasının Arşiv Kaynakları”, Türkiye Araştırmaları Literatür Dergisi, 37 (2021): 243-304.
15. İri, Murat. “Hayali Cemaatin Hareketli Resimdeki Ha(ya)li: Ulusçuluk ve Sinema”, Sinema Araştırmaları: Kuramlar, Kavramlar, Yaklaşımlar, Derleyen: Murat İri. 287-296. İstanbul: Derin Yayınları, 2011.
16. Karadoğan, Ali ve Semire Ruken Öztürk. Türkiye’de Sinema Sansürünün Tarihi: Sansür Karar Defterleri Üzerine Bir İnceleme 1932-1963, cilt:1, Ankara: Kültür ve Turizm Bakanlığı, 2022.
17. Karadoğan, Ali ve Semire Ruken Öztürk. Türkiye’de Sinema Sansürünün Tarihi: Sansür Karar Defterleri Üzerine Bir İnceleme 1963-1977, cilt:2, Ankara: Kültür ve Turizm Bakanlığı, 2022.
18. Karadoğan, Ali ve Semire Ruken Öztürk. Türkiye’de Sinema Sansürünün Tarihi: Sansür Karar Defterleri Üzerine Bir İnceleme 1977-1988, cilt:3, Ankara: Kültür ve Turizm Bakanlığı, 2022.
19. Kolker, Robert. “Kültürel Pratik Olarak Sinema”, Sinema İdeoloji Politika: Sinemasal Yazılar 1, Editörler: Burak Bakır, Yörükhan Ünal, Sali Saliji, Çeviren: Ertan Yılmaz, 97-144. Ankara: Orient Yayıncılık, 2008.
20. Lüleci, Yalçın. İktidar ve Sanat. Doktora Tezi, İstanbul Üniversitesi, 2013.
21. Lüleci, Yalçın. “27 Mayıs ve 12 Eylül Askeri Darbelerinin Türk Sinema Sektörüne Etkileri”, Muhafazakâr Düşünce, 49 (2016): 183-208.
22. Lüleci, Yalçın. “Erken Cumhuriyet Döneminde Atatürk ve CHP’nin Sinema Politikası”, Türkiye İletişim Araştırmaları Dergisi, 31 (2018): 222-248.
23. Onaran, Alim Şerif. Sinematoğrafik Hürriyet. Ankara: Gürsoy Basımevi, 1968.
24. Onaran, Alim Şerif. Türk Sineması, I. Cilt. Ankara: Kitle yayınları, 1994.
25. Özek, Çetin. “Mahkeme Kararları Kroniği -Anayasa Hukuku- Filmcilikte Sansür ve Anayasa Mahkemesinin Konuyla İlgili Bir Kararı”, Hukuk Fakültesi Mecmuası, 2-4 (2011): 954-979.
26. Özgüç, Agâh. Türk Sineması Sansür Dosyası. İstanbul: Koza yayınları, 1976.
27. Özgüç, Agâh. Ansiklopedik Türk Filmleri Sözlüğü. İstanbul: Horizon İnternational, 2012.
28. Özgül, Yalçın. Türk Sinema Filmleri Ansiklopedisi 1914-2010, I. Cilt. Ankara: T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı ve Sinema Genel Müdürlüğü, 2012.
29. Özön, Nijat. Türk Sineması Tarihi 1896-1960. İstanbul: Doruk Yayımcılık, 2010.
30. Öztaş, Sezai “Bir Propaganda Aracı Olarak Osmanlı Türkiyesi’nde Sinema (1914-1923)”. Türkiye’ye Sinemayla Bakmak içinde, Editör: Saniye Vatandaş, 75-97. İstanbul: Açılımkitap, 2021.
31. Öztaş, Sezai ve Uğur Hacıoğlu, “Batı Sinemasında Türk İmajı Yansıması: “11 Eylül 1683 (11 Settembre 1963)” Filmi Örneği”, Anadolu ve Balkan Araştırmaları Dergisi, 11 (2023): 31-67.
32. Parla, Taha. Türkiye’de Anayasalar. İstanbul: Metis Yayınları, 2024.
33. Resmî Gazete. 27 Ocak 1931, S.1710; 19 Temmuz 1932, S.2153; 9 Ocak 1934, S.2600; 29 Mayıs 1934, S.2713; 14 Temmuz 1934, S.2751; 13 Ağustos 1936, S.3381; 18 Şubat 1937, S.3537; 31 Temmuz 1939, S. 4272; 20 Ocak 1948, S. 6818; 20 Ocak 1948, S. 6818; 24 Ocak 1958, S.9816; 23 Eylül 1977, S.16063; 23 Ağustos 1979, S.16736; 13 Ağustos 1936, S.3381; 23 Eylül 1977, S.16063; 23 Ağustos 1979, S.16736; 2 Aralık 1983, S. 18239; 7 Şubat 1986, S. 19012; 4 Şubat 1987, S.19362; 21 Temmuz 2004, S. 25529.
34. Satır, Mehmet Emin ve Çetin, Cem. “Toplumsal Gerçekliğin İdeolojik İnşasında Bir Kitle İletişim Aracı Olarak Sinemanın Rolü: Potemkin Zırhlısı Filmi Örneği”, Kurgu, 27 (2019): 129-146.
35. Scognamillo, Giovanni. Türk Sinema Tarihi 1890-1959, Cilt 1. İstanbul: Metis yayınları, 1987.
36. Sim, Şükrü. Türkiye’de Sinema Filmleri ve Sansür. Yüksek Lisans Tezi, İstanbul Üniversitesi,1996.
37. Stam, Robert. Sinema Teorisine Giriş, çev. Selda Salman ve Çiğdem Asatekin, İstanbul: Ayrıntı Yayınları, 2014. Tanyer, Turan. “Tarihsel Filmler, Bir Şair, İki Yönetmen”, Kebikeç, 27 (2009): 251-290.
38. Tarhanlı, İştar B. “Sinemada Sansür Üstüne”, İdare Hukuku ve İlimleri Dergisi, 4 (2011): 123-132.
39. Teksoy, Rekin. Rekin Teksoy’un Sinema Tarihi, Cilt 1. İstanbul: Oğlak yayıncılık, 2009.
40. Tikveş, Özkan. Mukayeseli Hukukta ve Türk Hukukunda Sinema Filmlerinin Sansürü. İstanbul: Fakülteler Matbaası, 1968.
41. Tunç, Akın. “Sovyet Sinemasının Yılmaz Güney Sinemasına Etkisi: Endişe Filminin Biçimcilik Açısından Değerlendirilmesi”, Ulusal Film Çalışmaları Sempozyumu Tam Metin Bildiri Kitabı, Editörler: Gizem Uğurlu, Burçin Ünal, 107-126. Ankara: Nobel Yayınları, 2022.
42. Yücel, Ömer Faruk. “Zafer Gazetesinde Antikomünizm İnşası: 1951 Tevkifatı İçerikleri Üzerine Bir İnceleme”, Kastamonu İletişim Araştırmaları Dergisi, 13 (2024): 131-152.