Ali Cevad ve Târihin Kanlı Sahifeleri Şehzâde Şehîd Mustafa

Öz

Ali Cevad, Osmanlı İmparatorluğu'nun son döneminin önemli tarihçi ve coğrafyacılarından biri olup 30 Kasım 1913 hayatını kaybetmiştir. İstanbul Üsküdar'da doğan, Mekteb-i Harbiye'yi 1880'de bitiren ve ardından askeri ile mülki okullarda yıllarca coğrafya öğretmenliği yapan Ali Cevad; askerlik, eğitim ve akademik üretimi şahsında birleştiren özgün bir 'asker-muallim' kimliği sergilemiştir. Dört ciltlik Memâlik-i Osmaniye'nin Tarih ve Coğrafya Lügati (1893–1900), Mükemmel Osmanlı Tarihi, Muhtasar Tarih-i İslam ve Ravzatü'l-Enbiyâ başta olmak üzere on beşi aşkın eser telif etmiştir. Ali Cevad, Osmanlı coğrafyası ve tarihinin sistematik biçimde belgelenmesine kalıcı katkılar sağlamış; eserleri günümüz akademik araştırmalarında önemini korumaya devam etmektedir. Bunlardan birisi de Târihin Kanlı Sahifeleri: Şehzâde Şehîd Mustafa adlı eseri olup Kanuni Sultan Süleyman'ın oğlunun 1553'teki idamını konu almaktadır. Eser Ali Cevad’ın yalnızca idari değil, güç mücadeleleri ve kişisel dramların yoğunlaştığı siyasi tarihle de ilgilendiğini ortaya koymakta; anlatı tarihçiliğine olan yönelimini simgelemektedir. Çalışmanın ana konusu Ali Cevad’ın hayatı, eserleri, üslubu, metodu hakkında kısa bilgi ve değerlendirmelerde bulunarak onun tarih alanında kaleme almış olduğu eseri Târihin Kanlı Sahifeleri: Şehzâde Şehîd Mustafa adlı eserinin günümüz alfabesine aktarımıdır.

Anahtar Kelimeler

• Ali Cevad
• Şehzade Mustafa
• Osmanlı Tarih Yazıcılığı
• Asker Muallim

Destekleyen Kurum

Yok

Etik Beyan

Yok

Teşekkür

Yok

ALI CEVAD AND THE BLOODY PAGES OF HISTORY: PRINCE MARTYR MUSTAFA

Öz

Ali Cevad was one of the important historians and geographers of the late Ottoman Empire, and he passed away on November 30, 1913. Born in Üsküdar, Istanbul, he graduated from the Military Academy in 1880 and subsequently taught geography for many years in both military and civilian schools. Ali Cevad exhibited a unique "soldier-teacher" identity, combining military service, education, and academic output. He authored more than fifteen works, including the four-volume Memâlik-i Osmaniye'nin Tarih ve Coğrafya Lügati (1893–1900) (Historical and Geographical Dictionary of the Ottoman Empire (1893–1900)), Mükemmel Osmanlı Tarihi (Complete Ottoman History), Muhtasar Tarih-i İslam (Abbreviated History of Islam), and Ravzatü'l-Enbiyâ (The Gardens of the Prophets). Ali Cevad made lasting contributions to the systematic documentation of Ottoman geography and history; his works continue to maintain their importance in contemporary academic research. One of these is his work, Târihin Kanlı Sahifeleri: Şehzâde Şehîd Mustafa (The Bloody Pages of History: Prince Martyr Mustafa), which deals with the execution of Sultan Suleiman the Magnificent's son in 1553. The work reveals that Ali Cevad was interested not only in administrative history but also in political history, which is characterized by power struggles and personal dramas; it symbolizes his inclination towards narrative historiography. The main subject of this study is to provide brief information and evaluations about Ali Cevad's life, works, style, and methodology, and to transcribe his work Târihin Kanlı Sahifeleri: Şehzâde Şehîd Mustafa (The Bloody Pages of History: Prince Martyr Mustafa) into the today’s alphabet.

Anahtar Kelimeler

• Ali Cevad
• Prince Mustafa
• Ottoman Historiography
• Soldier Teacher

Kaynakça

1. Başbakanlık Osmanlı Arşivi (BOA), İrâde-i Seniyye – Taltifât (İ.TAL.), 280/57.
2. Başbakanlık Osmanlı Arşivi (BOA), İrâde-i Seniyye – Taltifât (İ.TAL.), 284/87.
3. Başbakanlık Osmanlı Arşivi (BOA), İrâde-i Seniyye – Taltifât (İ.TAL.), 408/86.
4. Araştırma – İnceleme Eserler:
5. Arıkan, Zeki. "Osmanlı Tarih Anlayışının Evrimi". İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Tarih Araştırma Merkezi Tarih ve Sosyoloji Semineri 28-29 Mayıs 1990, Bildiriler, 77-91. İstanbul: Edebiyat Fakültesi Basımevi, 1991.
6. Babinger, Franz. Osmanlı Tarih Yazarları ve Eserleri, Çev. Coşkun Üçok. Ankara: Kültür Bakanlığı Yayınları, 1992.
7. Bâkî. Dîvân, Hazırlayan: Sabahattin Küçük, Ankara: Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları, ty., https://ekitap.ktb.gov.tr/Eklenti/10596,bakidivanisabahattinkucukpdf.pdf?0
8. Bozyiğit, Esra. Taşlıcalı Yahyâ Bey Divanı (inceleme-tenkitli metin-nesre çeviri-sözlük. Doktora Tezi, Marmara Üniversitesi, 2021.

9. Bursalı Mehmed Tahir. Osmanlı Müellifleri, C. 3, İstanbul: Matbaa-i Amire, 1342.
10. Cevad, Ali. Memâlik-i Osmaniye'nin Musavver Tarih ve Coğrafya Lügati. C. 1, İstanbul: Kasbar Matbaası, 1311.
11. Cevad, Ali. Muhtasar Tarih-i İslam. İstanbul: Kasbar Matbaası, 1308.
12. Cevad, Ali. Tarihin Kanlı Sayfaları: Şehzâde-i Şehid Mustafa, Tarihî bir Vak'a-i Mühimme. İstanbul: Nefaset Matbaası, 1326.
13. Çiçekler, Mustafa. “Şehzade Bayezid ve Farsça Divançesi”, Şarkiyat Mecmuası, Sayı: 8, (1998): 211-228.
14. Çog, Mehmet. II. Meşrutiyet Dönemi İslam Tarihçiliği (1908-1918), Doktora Tezi, Ankara Üniversitesi, 2004.
15. Çoruhlu, Tülin. “Ahmed Muhtar Paşa, Ferik”, DİA, C. 2, 106-108. İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 1989.
16. Emecen, Feridun M. Kanuni Sultan Süleyman ve Zamanı, Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları, 2024
17. Eser, Gülşah. Mekteb-i Harbiye’nin Türkiye’de Modern Bilimlerin Gelişmesindeki Yeri (1834-1876), Yüksek Lisans Tezi, İstanbul Üniversitesi, 2005.
18. Gelibolulu Mustafa Âlî, Künhü’l-Ahbâr, 4. Rükün, C. 5, Hazırlayan: Suat Donuk, İstanbul: Türkiye Yazma Eserler Kurumu Başkanlığı Yayınları, 2024.
19. Gümüşçü, Osman ve Özür, Nazan Karakaş. “Türkiye’de Modern Coğrafyanın Kuruluşu ve Örgütlenmesi”, Atatürk Araştırma Merkezi Dergisi, C. 32, S. 93, (2016): 105-147.
20. Hanioğlu, M. Şükrü. A Brief History of the Late Ottoman Empire, Princeton: Princeton University Press, 2008.
21. İnal, İbnülemin Mahmut Kemal. Son Asır Türk Şairleri, C. 3, İstanbul: Milli Eğitim Basımevi, 1969.
22. Kafadar, Cemal ve Karateke, Hakan T. “Late Ottoman and Early Republican Turkish Historical Writing”, The Oxford Historyof Historical Writing, Editör: Daniel Woolf, C.4, 1800-1045, 559-577. Oxford: Oxford University Press, 2011.
23. Kazancıoğlu, Habibe. “Umûm Mekâtib-i İbtidâiye’de Okutulmak Üzere Hazırlanmış Bir İslam Tarihi Ders Kitabı: Târîh-i İslâm’a Bir Nazar”, Iğdır Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, S. 28, (2021): 368-401.
24. Lokmacı, Süleyman. Solak-zâde Tarihi’nin Tahlili ve Metin Tenkidi, Doktora Tezi, Atatürk Üniversitesi, 2015.
25. Öngören, Reşat. “Nûreddinzâde”, DİA, Cilt: EK-2, 360-362. Ankara: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 2019.
26. Peçevi İbrahim Efendi, Peçevi Tarihi, C. 1, Hazırlayan: Bekir Sıtkı Baykal. Ankara: Kültür Bakanlığı Yayınları, 1992.
27. Sarıay, Ercimet. “Necib Âsım (Yazıksız)’ın Tarihçiliği Üzerine Bazı Tespitler”, Atatürk Üniversitesi Türk İnkılâp Tarihi Enstitüsü Atatürk Yolu Dergisi, S. 65, (2019): 381-414.
28. Solak-zade Mehmed Hemdemî Çelebi, Solak-zade Tarihi, C. 2, Hazırlayan: Vahid Çabuk. Ankara: Kültür Bakanlığı Yayınları, 1989.
29. Solakzâde Tarihi, İstanbul: Mahmud Bey Matbaası, 1297.
30. Şâhî Dîvânı, Hazırlayan: Filiz Kılıç. Ankara: Atatürk Kültür Merkezi Başkanlığı Yayınları, 1999.
31. Şentürk, Ahmet Atilla. Şehzade Mustafa Mersiyesi yahut Kanunî Hicviyesi, İstanbul: Enderun Yayınları, 1998.
32. Türkmen, Zekeriya. “Meşrutiyet Döneminde Osmanlı Harbiye Mektebinde Eğitim-Öğretim Sistemi ve Müfredatına Dair Bir Değerlendirme”, XVIII. Türk Tarih Kongresi, 1-5 Ekim 2018, Ankara: Türk Tarih Kurumu, 2022, 1561-1591.
33. Yahyâ Bey Dîvan Tenkidli Basım, Hazırlayan: Mehmed Çavuşoğlu. Ankara: Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları, 2023.
34. Yıldız, Alim. " Sâfî, Üsküdarlı", DİA, C. 35, 470-471. İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 2008.
35. Yıldız, Hatip. “Üsküdar (Paşa Kapısı) Mülki İdadi Mektebi (1893-1923)”, Uluslararası Üsküdar Sempozyumu VII, (21-23 Kasım 2014), Bildiriler, C. 1, Editörler: Coşkun Yılmaz, Cengiz Tomar, Uğur Demir, 419-449. İstanbul: Üsküdar Belediyesi, 2015.
36. Yılmaz, Özlem. Peçuylu İbrahim Efendi: Târîh-i Peçuylu (Tahlil-Metin), Doktora Tezi, İstanbul Üniversitesi, 2025.