Analysis of Visuals in the 11th Grade Three-Dimensional Art Workshop Textbook

Abstract

The aim of this study is to analyze the visuals included in the 11th Grade Three-Dimensional Art Workshop textbook used in Fine Arts High Schools in terms of their purpose and scope. The study is designed using a qualitative research approach. Data are collected through document analysis, and expert opinions are consulted to support the analysis. The textbook serves as the primary data source from which the research findings are directly derived. The collected data are coded and organized into tables. According to the findings, the visuals in the textbook are not distributed evenly across the units. It has been determined that the majority of the visuals consist of examples of artworks and images illustrating the methods and techniques of three-dimensional practices. However, when the visuals are evaluated in terms of the art forms they represent, it is determined that the textbook fails to reflect three-dimensional art forms in a balanced manner, that the number of artwork examples within the context of Turkish culture and civilization is insufficient, and that the examples related to world art lack adequate comprehensiveness in terms of historical periods and civilizations. In addition, it is identified that an appropriate balance between Turkish and world art is not maintained in the visuals included in the textbook. It is also observed that the visuals related to three-dimensional shaping methods are inadequate in illustrating the stages of the practical application process. Based on these findings, several recommendations can be made, such as ensuring a balanced distribution of the number of visuals across units, increasing the representation of three-dimensional art forms within the units, distributing visuals that reflect methods, techniques, and production processes in a more explanatory manner across the units, and paying careful attention to the representation of examples selected from both Turkish and world art.

Keywords

• fine arts high school
• art education
• three-dimensional art
• textbook analysis
• visual content analysis

11. Sınıf Üç Boyutlu Sanat Atölye Ders Kitabındaki Görsellerin Analizi

Öz

Bu araştırmanın amacı, Güzel Sanatlar Lisesi 11. sınıf Üç Boyutlu Sanat Atölye ders kitabında yer alan görselleri amaç ve kapsam bakımından analiz etmektir. Araştırma, nitel araştırma modeliyle desenlenmiştir. Veriler, doküman incelemesi yöntemiyle elde edilmiş ve uzman görüşlerinden yararlanılmıştır. Veri toplama aracı olarak kullanılan ders kitabı, araştırma bulgularının doğrudan elde edildiği temel kaynaktır. Elde edilen veriler kodlanarak tablo hâline getirilmiştir. Araştırma bulgularına göre ders kitabında kullanılan görsellerin ünitelere dengeli biçimde dağıtılmadığı belirlenmiştir. Ders kitabındaki görsellerin büyük bölümünün sanat eseri örnekleri ile üç boyutlu çalışmaların yöntem ve tekniklerini göstermeye yönelik olduğu tespit edilmiştir. Ancak görseller, temsil ettikleri sanat türleri açısından değerlendirildiğinde kitabın üç boyutlu sanat türlerini dengeli biçimde yansıtamadığı, sanat eseri örneklerinin Türk kültür ve medeniyeti bağlamında yeterli sayıda olmadığı, dünya sanatına yönelik örneklerin ise dönem ve medeniyet bağlamındaki kapsayıcılığının yetersiz olduğu belirlenmiştir. Ayrıca kitapta yer alan görsellerde Türk ve dünya sanatı arasında uygun bir dağılımın gözetilmediği tespit edilmiştir. Üç boyutlu biçimlendirme yöntemlerine ilişkin görsellerin, uygulama sürecindeki aşamaları göstermede de yetersiz kaldığı görülmüştür. Bu bulgular doğrultusunda; ünitelerde yer verilen görsel sayılarının dengeli dağıtılması, üç boyutlu sanat türlerinin ünitelerdeki temsil oranlarının artırılması, yöntem, teknik ve yapım sürecini yansıtan görsellerin ünitelere daha açıklayıcı biçimde dağıtılması, Türk ve dünya sanatından seçilen örneklerin temsiline özen gösterilmesi gibi önerilerde bulunulabilir.

Anahtar Kelimeler

• güzel sanatlar lisesi
• sanat eğitimi
• üç boyutlu sanat
• ders kitabı incelemesi
• görsel içerik analizi

Kaynakça

1. Aktaş, M. C. (2015). Nitel veri toplama araçları. M. Metin (Ed.), Kuramdan uygulamaya eğitimde bilimsel araştırma yöntemleri (2. Baskı, s. 337-371) içinde. Pegem Akademi Yayıncılık.
2. Aslan, R. ve Balcı, U. (2023). Lise ders müfredatında yer alan somut kültürel miras varlıklarının yeterlilik analizi. Journal of Current Debates in Social Sciences, 6(1), 132-146. http://dx.doi.org/10.29228/cudes.68182
3. Atıcı, S., Samancı, N. K., ve Özel, Ç. A. (2007). İlköğretim fen bilgisi ders kitaplarının biyoloji konuları yönünden eleştirel olarak incelenmesi ve öğretmen görüşleri. Türk Eğitim Bilimleri Dergisi, 5(1), 115-131.
4. Aydın, S. ve Bayazıt, İ. (2022). Nitel araştırmalarda geçerlik ve güvenirlik. M. Çelebi (Ed.), Nitel araştırma yöntemleri (2. Baskı, s. 194-221) içinde. Pegem Akademi Yayıncılık.
5. Baltacı, A. (2019). Nitel araştırma süreci: Nitel bir araştırma nasıl yapılır? Ahi Evran Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 5(2), 368-388. https://doi.org/10.31592/aeusbed.598299
6. Bingölbali, E., ve Bingölbali, F. (2020). Divergent thinking and convergent thinking: Are they promoted in mathematics textbooks? International Journal of Contemporary Ecucational Research, 7(1), 240-252. https://doi.org/10.33200/ijcer.689555
7. Bingölbali, E. ve Özdiner, M. (2022). İlkokul ve ortaokul matematik ders kitabı etkinliklerinin gerçek hayatla ilişkilendirme açısından incelenmesi. Afyon Kocatepe Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 24(1), 45-65. https://doi.org/10.32709/akusosbil.885878
8. Bircan, A. (2022). Güzel sanatlar liseleri 10. sınıf iki boyutlu sanat atölye ders kitabının içerik açısından incelenmesi. Aydın Sanat, 8(15), 137-149.

9. Buyruk, A. A. (2025). Ders kitaplarının biçimsel özelliklerinin ve yazma standartlarının tarihsel incelemesi: Lise fizik kitapları örnekleri. Milli Eğitim Dergisi, 54(247), 1567-1612. https://doi.org/10.37669/milliegitim.1535904
10. Corbin, J., ve Strauss, A. (2008). Basics of qualitative research: Techniques and procedures for developing grounded theory (3. Baskı). Sage Publications.
11. Çakır, U. (2016). Türkiye Cumhuriyeti inkılap tarihi ve Atatürkçülük ders kitabı görsellerinin bazı özellikler açısından incelenmesi. Ihlara Eğitim Araştırmaları Dergisi, 1(1), 06-18.
12. Çelebi, M. ve Orman, F. (2022). Veri toplama teknikleri. M. Çelebi (Ed.), Nitel araştırma yöntemleri (2. Baskı, s. 147-175) içinde. Pegem Akademi Yayıncılık.
13. Demirbulak, A. (2012). Erken devir Türk sanatının kaynakları. Marmara Sosyal Araştırmalar Dergisi, (3), 1-11.
14. Demircioğlu, E. (2013). Dokuzuncu sınıf tarih ders kitabında yer alan görseller hakkında öğretmen görüşleri: Trabzon örneği. Electronic Turkish Studies, 8(7).
15. Demirel, Ş., Kökçü, Y. ve Akbaba, R. S. (2018). 5. sınıf Türkçe ders kitabının resim-metin ilişkisi açısından incelenmesi. Adıyaman Üniversitesi Eğitim Bilimleri Dergisi, 8(2), 224-243. https://doi.org/10.17984/adyuebd.447349
16. Duncum, P. (2010). Seven principles for visual culture education. Art Education, 63(1), 6-10. https://doi.org/10.1980/00043125.2010.11519047
17. Erbaş, A. A. (2021). Sosyal bilimler öğretim programındaki değerlerin sosyal bilgiler ders kitaplarına yansımaları. Ordu Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Sosyal Bilimler Araştırmaları Dergisi, 11(1), 23-40. https://doi.org/10.48146/odusobiad.779737
18. Ergan, S. N. ve Özsoy, G. (2021). İlkokul dördüncü sınıf öğrencilerinin problem çözme sürecinde oluşturduğu görsel temsillerin incelenmesi. Dokuz Eylül Üniversitesi Buca Eğitim Fakültesi Dergisi, (51), 57-75. https://doi.org/10.53444/deubefd.763452
19. Gençer, G. ve Bahşi, N. (2025). TRT çocuk kitaplığının eleştirel düşünme ve yaratıcılık bağlamında incelenmesi. Mehmet Akif Ersoy Üniversitesi Eğitim Fakültesi Dergisi, (74), 727-742. https://doi.org/10.21764/maeuefd.1629078
20. Gök, F. (2003). Vatandaşlık ve insan hakları ders kitapları, ders kitaplarında insan hakları: Tarama sonuçları. Tarih Vakfı Yayınları.
21. Gülersoy, A. E. (2013). İdeal ders kitabı arayışında sosyal bilgiler ders kitaplarının bazı özellikler açısından incelenmesi. International Journal of New Trends in Arts, Sports and Science Education (IJTASE), 2(1), 8-26.
22. Gülsoy, Y. ve Bulut, F. (2016). Güzel sanatlar lisesi 9. sınıf piyano ders kitabının görsel tasarım özelliklerine yönelik bir inceleme. International Journal of Social Science, 11(52), 507-518. http://dx.doi.org/10.9761/JASSS3649
23. Güneş, F. (2002). Ders kitaplarının incelenmesi. Ocak Yayınları.
24. Gürler, S. A. (2022). Ortaokul öğrencilerinin “saf madde ve karışımlar” konusu ile ilgili bilgilerini günlük yaşam ile ilişkilendirme düzeyleri. Ahi Evran Üniversitesi Kırşehir Eğitim Fakültesi Dergisi, 23(1), 822-862.
25. Huberman, A. ve Miles, M. (2019). Nitel veri analizi (3. Baskı). (A. Ersoy ve S. Akbaba Altun, Çev.). Pegem Akademi Yayıncılık. (Orijinal eserin basım tarihi1984).
26. İlhan, E. ve Yazar, İ. (2021). Temel eğitim Türkçe der kitaplarındaki metin-görsel ilişkisinin görsel tasarım unsurları bağlamında incelenmesi. Dokuz Eylül Üniversitesi Buca Eğitim Fakültesi Dergisi, (52), 744-763. https://doi.org/10.53444/deubefd.1012327
27. Kalyoncu, H. (2020). Avrupa Hunlarından günümüze ulaşan kültür varlıkları. Zeitschrift Für Die Welt Der Türken, 2 (12), 213-236.
28. Kaptan, F. (1999). Fen bilgisi öğretimi. MEB Yayınları.
29. Kaptan, A. Y. ve Aslan, H. (2012). Görsel okuryazarlık ve eleştirel pedagoji: Sanatın toplumsal ve pedagojik temellerine gelecekçi bir bakış. Çukurova Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 21(3), 85-100.
30. Kara, M. ve Topbulut, S. D. (2022). Türkiye Maarif Vakfı Programı’nda bulunan okuma ve yazma kazanımlarının aşamalılık ve karşılıklık ilişkisine göre incelenmesi. Uluslararası Türkoloji Araştırmaları ve İncelemeleri Dergisi, 7(1), 1-21.
31. Karaaslan, S. (Ed.). (2019). Ortaöğretim güzel sanatlar lisesi üç boyutlu sanat atölye 11 ders kitabı. Ada Matbaacılık.
32. Kılıç, A. (2003). İlköğretim Türkçe ders kitaplarında resimleme-içerik ilişkisi üzerine bir inceleme, ilköğretim ikinci sınıf için Türkçe ders kitabının tasarım ve resimlemesi [Yayımlanmamış sanatta yeterlik eseri çalışması raporu]. Hacettepe Üniversitesi.
33. Kökçü, Ş. (2025). İngilizce öğretim materyallerinde anlambilimsel içeriğin analizi: Bir dil ders kitabı örneği. Dokuz Eylül Üniversitesi Buca Eğitim Fakültesi Dergisi, (64), 1467-1486. https://doi.org/10.53444/deubefd.1504886
34. Küçükahmet, L. (2001). Konu alanı ders kitabı inceleme. Nobel Yayın Dağıtım.
35. Kütükoğlu, M. (1991). Tarih araştırmalarında usul. Kubbealtı Neşriyatı.
36. Labuschagne, A. (2003). Qualitative research: Airy fairy or fundamental? The Qualitative Report, 8(1).
37. Lester, P. M. (2006). Visual communication: Images with messages (2. Ed). Wadsworth.
38. Maden, S. (2021). Türkçe ders kitapları ile ilgili lisansüstü tezlerin eğilimleri: Bir içerik analizi. Türkiye Eğitim Dergisi, 6(1), 30-45. https://doi.org/11..11111/ted.xx
39. MEB (2016). Güzel sanatlar lisesi üç boyutlu sanat atölye dersi öğretim programı. https://mufredat.meb.gov.tr/ProgramDetay.aspx?PID=701 adresinden 15 Kasım 2023 tarihinde alınmıştır.
40. MEB (2018). Güzel sanatlar liseleri. https://ogm.meb.gov.tr/meb_iys_dosyalar/2018_09/19185304_ GYzel_Sanatlar_Liseleri.pdf adresinden 13 Kasım 2023 tarihinde alınmıştır.
41. MEB (2022a). Güzel sanatlar lisesi desen atölye dersi öğretim programı. https://mufredat.meb.gov.tr /Dosyalar/20241181451471412022%20DESEN%20DERS%C4%B0%20%C3%96%C4%9ERET%C4%B0M%20PROGRAMI.pdf adresinden 15 Ağustos 2024 tarihinde alınmıştır.
42. MEB (2022b). Güzel sanatlar lisesi iki boyutlu sanat atölye dersi öğretim programı. https://mufredat.meb.gov.tr/Dosyalar/2024118154524484-2022%20%C4%B0K%C4%B0%20 BOYUTLU%20SANAT%20AT%C3%96LYE%20DERS%C4%B0%20%C3%96%C4%9ERET%C4%B0M%20PROGRAMI.pdf adresinden 15 ağustos 2024 tarihinde alınmıştır.
43. MEB (2023). Taslak ders kitabı ve eğitim araçları ile bunlara ait elektronik içeriklerin incelenmesinde değerlendirmeye esas olacak kriterler ve açıklamaları. https://ttkb.meb.gov.tr/meb _iys_dosyalar/2023_09/14172658_degerlendirmeye_esas_kriter_ve_aciklamalar.pdf adresinden 06.10.2025 tarihinde alınmıştır.
44. Özdemir. E. B. ve Aka, E. İ. (2024). Ders kitabı inceleme etkinliklerinin fen bilgisi öğretmen adaylarının ders kitabına yönelik bilişsel ve görsel algılarına etkisinin incelenmesi. International Journal of Eurasian Education and Culture, 9(28), 657-679. http://dx.doi.org/10.35826/ijoecc.2852
45. Özdemir, S. (2019). Kuramdan uygulamaya Türkçe ders kitabı incelemeleri. Anı Yayıncılık.
46. Özkan, R. ve Tutkun, S. B. (2014). İlköğretim sosyal alan ders kitaplarının görsel boyut ve içerik tutarlılığı açısından incelenmesi. The Journal of Academic Social Science Studies, 7(24), 371-386. https://doi.org/109761/JASSS2169
47. Özkan, R. (2013). İlköğretim ders kitaplarında kadın figürü. The Journal of Social Science Studies, 6(5), 617-631. https://doi.org/10.9761/JASSS1567
48. Parsa, A. R. ve Uzuner, E. (2018). 10. sınıf iki boyutlu sanat atölye ders kitabında yer alan görsellerin değerler kavramıyla incelenmesi. Journal of Human and Social Sciences, 1(1), 25-39.
49. Sever, S., Kaya, Z. ve Aslan, C. (2013). Etkinliklerle Türkçe öğretimi. Tudem Yayınları.
50. Sözalan, C. (2025). Ortaokul Türkçe ders kitaplarındaki masalların öğrenci eğitimine katkıları [Yayımlanmamış yüksek lisans tezi]. Aksaray Üniversitesi.
51. Süğümlü, Ü. ve Yüce, S. N. (2020). Dinleme/izleme stratejilerine yönelik karşılaştırmalı bir çalışma: program ve ders kitapları. Avrasya Uluslararası Araştırmalar Dergisi, 8(23), 202-215. https://doi.org/10.33692/avrasyad.731880
52. Şahin, M. (2014). Sosyal bilgiler ders kitaplarının görsel tasarım ilkeleri açısından değerlendirilmesi. Çukurova Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 23(1), 31-46.
53. Şahin, S. (2020). Developing a checklist for English language teaching coursebook analysis. International Journal of Education and Research, 8(1), 107-120.
54. Tanrıkulu, B. (2019). Anadolu güzel sanatlar liselerinde grafik tasarım 11 kitabının grafik tasarım açısından incelenmesi ve bir tasarım örneği [Yayımlanmamış yüksek lisans tezi]. Yıldız Teknik Üniversitesi.
55. Tokmak, A. ve Aktaş, V. (2022). Değerler eğitimi üzerine ders kitabı görsellerinin incelenmesi. Sosyal bilgiler 5. sınıf örneği. Uluslararası Ders Kitapları ve Eğitim Materyalleri Dergisi, 5(2), 70-90. https://doi.org/10.53046/ijotem.1167595
56. Türkben, T. (2019). Türkçe ders kitaplarındaki metin resimlerinin incelenmesi. İnönü Üniversitesi Eğitim Fakültesi Dergisi, 20(2), 650-672. https://doi.org/10.17679/inuefd.547841
57. Ulutaş, B. (2021). Doküman analizi. F. N. Seggie ve Y. Bayyurt (Ed.), Nitel araştırma yöntem, teknik, analiz ve yaklaşımları (3. Baskı, s. 287-305) içinde. Anı Yayıncılık.
58. Welhausen, C. (2009). Toward a visual paideia: Visual rhetoric in undergraduate writing programs [Unpublished doctoral thesis]. The University of New Mexico.
59. Yeşilyurt, E. (2020). Öğretmenin pusulası: Genel öğretim ilkeleri. EKEV Akademi Dergisi, (83), 263-288.
60. Yıldırım, A. ve Şimşek, H. (2011). Sosyal bilimlerde nitel araştırma yöntemleri (8. Baskı). Seçkin Yayıncılık.