القراءات الشاذة وأثرها في استنباط الأحكام

Öz

بدأ استعمال مصطلح القراءات الشاذة عندما وضع العلماء ضوابط محددة لصحة القراءات، فكل قراءة لا تحمل هذه الشروط تم تصنيفها من القراءات الشاذة، فصارت مستقلة عن القراءات المتواترة، وقد يتبادر إلى الذهن أن وصف هذه القراءات بالشاذة يعني ردها تماماً وأنها تحمل وصفاً سلبياً يحول بينها وبين أن تكون محل اهتمام العلماء، لكن الصحيح أن القراءات الشاذة أخذت حقها من الدراسة والتمحيص من قبل علماء وأئمة القراءات والتفسير والنحو والفقه الإسلامي نظراً لأهميتها في هذه العلوم وأثرها فيها، وفي هذا البحث تمت دراسة مفهوم القراءات الشاذة في اللغة والاصطلاح، وتحديد معالمها كما وضحها العلماء، وذكر بعض الأمثلة عنها كما وردت في كتب علوم القرآن، وتم ذكر أهم المصادر لها، والإشارة إلى أهميتها وفوائدها في التفسير والأحكام الشرعية كتفصيل المجمل، وتقييد المطلق، وتوضيح للمتواتر، والغرض الرئيسي من هذه الدراسة هو البحث في دور القراءات الشاذة في استنباط الأحكام الشرعية وبيان موقف الفقهاء والأصوليين من حجيتها، فكان هناك اختلاف وانقسام بين العلماء في اعتمادها دليلاً شرعياً، فمنهم من أخذها وكانت له حجته المنطقية واعتبرها كخبر الواحد وبنى عليها أحكاماً فقهية، ومنهم من ردها مطلقاً لعدم صحتها ولم يقبل بحجيتها في استنباط الأحكام ، ومنهم من كان له موقفاً وسطاً فقبل الاحتجاج ببعضها ورد الآخر، وقد تم ذكر آراء العلماء في المذاهب الأربعة، مع ذكر العلة لذلك من خلال الرجوع إلى مراجعهم الأساسية، ومن ثم تم ذكر بعض المسائل الفرعية التي كانت محل اختلاف بين الفقهاء نتيجة لاختلافهم في قبول القراءات الشاذة والاحتجاج بها.

Anahtar Kelimeler

• علوم القرآن
• الفقه الإسلامي
• القراءات الشاذة
• التواتر
• القراءات الصحيحة
• الاستدلال

Irregular Quranic Readings and Their Influence on the Deduction of Jurisprudential Rulings

Öz

The term "irregular recitations" (qirāʾāt shādhdhah) emerged when scholars set criteria for valid Quranic recitations. Any recitation failing to meet these conditions was classified as irregular, distinguishing it from recurrent (mutawātir) recitations. At first glance, labeling these recitations as "irregular" might imply their outright rejection or suggest a pejorative connotation that disqualifies them from scholarly consideration. However, in reality, non-canonical recitations have received substantial attention from scholars and imams in the fields of Quranic recitation, exegesis (tafsīr), Arabic grammar, and Islamic jurisprudence, owing to their significance in these disciplines. This study examines the concept of non-canonical recitations both linguistically and technically, delineating their defining features as articulated by classical scholars. It provides examples drawn from authoritative works on Quranic sciences (ʿulūm al-Qurʾān), identifies key primary sources documenting them, and underscores their juridical and exegetical value, such as: Specifying the ambiguous (tafṣīl al-mujmal), Restricting the unrestricted (taqyīd al-muṭlaq), Clarifying mass-transmitted recitations (bayān al-mutawātir. The primary objective of this research is to investigate the role of non-canonical recitations in deriving Islamic legal rulings (istinbāṭ al-aḥkām al-sharʿiyyah) and to analyze the positions of jurists (fuqahāʾ) and legal theorists (uṣūliyyūn) regarding their probative value (ḥujjiyyah). Scholars have differed on their legal validity. Some accepted them, likening them to solitary (āḥād) reports and deriving rulings from them, while others rejected them due to authenticity concerns. A third group adopted a middle-ground approach, accepting some and rejecting others. This study presents the perspectives of scholars from the four Sunni legal schools, supported by their primary jurisprudential references, along with the reasoning behind their positions. It also examines specific legal issues where juristic disagreements arose due to differing approaches to the admissibility of non-canonical recitations as legal evidence.

Anahtar Kelimeler

• Islamic Jurisprudence
• Authentic Recitations
• Irregular Recitations
• Inference.
• Qira’āt Science

Şâz Kıraatler ve Fıkhî Hükümlerin Çıkarımına Etkisi

Öz

Şâz kıraatler terimi, âlimlerin kıraatlerin doğruluğunu belirlemek amacıyla belli başlı kriterler koymaya başladıkları dönemde kullanılmaya başlanmıştır. Bu kriterlere uymayan her kıraat "şâz" (garip) kıraat olarak sınıflandırılmış ve böylece mütevâtir kıraatlerden ayrılmıştır. Bu kıraatlere "şâz" denmesi, onları tamamen reddetmek veya olumsuz bir anlam yüklemek gibi bir izlenim doğurabilir. Ancak doğru olan, şâz kıraatlerin Kur’an kıraati, tefsir, dil bilgisi ve İslam hukuku gibi ilimlerdeki önemi ve etkisi nedeniyle kıraat âlimleri, müfessirler, dilbilimciler ve fakihler tarafından yeterince incelenmiş olduğudur. Bu çalışmada, şâz kıraatlerin lügat ve ıstılahtaki anlamı, âlimler tarafından açıklanan özellikleri ve Kur’an ilimleri kitaplarında yer alan örnekleri ele alınmıştır. Ayrıca bu kıraatlerin kaynakları ile tefsir ve İslami hükümler üzerindeki etkisi ve faydaları — örneğin mücmel ayetlerin açıklanması, mutlakların kayıtlanması, mütevâtir ayetlerin tefsiri gibi — konular da incelenmiştir. Çalışmanın ana amacı, şâz kıraatlerin fıkhî hüküm çıkarımındaki rolünü araştırmak ve fıkıh âlimleri ile usulcülerin bu kıraatlere yönelik tutumlarını açıklamaktır. Âlimlerin şâz kıraatleri delil olarak kabul etme konusunda farklı görüşlere sahip oldukları görülmüştür. Bazı âlimler şâz kıraatleri kabul etmiş, onları haber-i vâhid gibi değerlendirerek makul delillerle fıkhî hükümler çıkarmışlardır. Bazıları ise bunları tamamen reddetmiş ve delil olarak kabul etmemiştir. Diğer bazı âlimler ise ılımlı bir yaklaşım benimseyerek bazı şâz kıraatleri kabul etmiş, bazılarını ise reddetmişlerdir. Çalışmada, dört mezhebin âlimlerinin görüşlerine yer verilmiş ve bu görüşlerin dayandığı gerekçeler temel kaynaklara dayanarak açıklanmıştır. Son olarak, fıkıh âlimleri arasında şâz kıraatlerin kabulü ve delil olarak kullanılmasıyla ilgili bazı fer’î fıkhî meseleler de ele alınmıştır.

Anahtar Kelimeler

• Kıraat ilmi
• İslam hukuku
• Sahih kıraatler
• Şâz kıraatler
• İstinbat.

Kaynakça

1. Abbad, İsmâil b. Abbâd. el-Muḥît fî’l-Luġa. thk. Muḥammad Ḥusayn Âl Yâsîn. Beyrut: ʿÂlemü’l-Kütüb, ts.
2. Avâzî, Yûsuf - İsbînâtî, ʿÂsım. “el-Ḳırâʾâtü’ş-Şâḏḏe: Envâʿuhâ ve Meṣâdiruhâ ve Aḥkâmuhâ”. el-Mecelletü’l-ʿİslâmiyye ed-Düveliyye, 3/4 (Aralık 2019), 1-26.
3. Cezîrî, Muḥammad b. Muḥammad b. Cezzî. Müncidü’l-Muḳrîʾīn ve Mürşidü’ṭ-Ṭâlibīn. Beyrut: Dârü’l-Kütübi’l-ʿİlmiyye, 1999.
4. Ebû ʿUbayd, el-Ḳāsim b. Sellâm. Fażâʾilü’l-Ḳurʾân. thk. Mervân el-ʿAṭiyye. Şam: Dâr İbn Kesîr, 1995.
5. Ḫın, Muṣṭafâ. Eseru’l-iḫtilâf fî’l-Ḳavâʿidi’l-Uṣûliyye fî İḫtilâfi’l-Fuḳahâʾ. Beyrut: Müʾessesetü’r-Risâle, 1972.
6. İbn Ḥayyân, Muḥammed b. Yûsuf. el-Baḥrü’l-Muḥîṭ fî Tefsîri’l-Ḳurʾân. thk. Ṣıdkī el-ʿAṭṭâr. 11 cilt. Beyrut: Dârü’l-Fikr, 2000.
7. İbn Ḳudâme, ʿAbdullāh b. Aḥmed. el-Muġnî. thk. ʿAbdullāh et-Türki - ʿAbdü’l-Fettâḥ el-Ḥulû. 15 Cilt. Riyâd: Dâr ʿÂlemü’l-Kütüb, 1997.
8. İbn Ḳudâme, ʿAbdullāh b. Aḥmed. Ravżatü’n-Nâẓır ve Cennetü’l-Menâẓir. thk. Şaʿbân Muḥammed İsmâʿîl. 2 Cilt. Kahire: Müʾessesetü’r-Rayyân, 2002.

9. İbnü’l-Cevzî, ʿAbdü’l-Melik b. ʿAbdullāh el-Cüveynî. el-Burhân fî Uṣûli’l-Fıḳh. thk. Ṣalâḥ ʿUyveża. 2 Cilt. Beyrut: Dârü’l-Kütübi’l-ʿİlmiyye, 1997.
10. İbnü’l-Cezerî, Muḥammed b. Muḥammed. Müncidü’l-Muḳrîʾīn ve Mürşidü’ṭ-Ṭâlibīn. Beyrut: Dârü’l-Kütübi’l-ʿİlmiyye, 1999.
11. İbnü’l-Hümâm, Kemâlüddîn Muḥammed b. ʿAbdilvâḥid. Şerḥu Fetḥi’l-Ḳadîr ʿalâ’l-Hidâye. 10 Cilt. Kahire: Mektebetü ve Maṭbaʿatü Muṣṭafâ el-Bâbî el-Ḥalebî, 1970.
12. İbnü’n-Neḳīb, Muḥammed b. Muḥammed el-Ḫaṭîb eş-Şirbînî. Muġnî’l-Muḥtâc ilâ Maʿrifeti Meʿânî Elfâżi’l-Minḥâc. thk. ʿAlî Meʿvaz - ʿÂdil ʿAbdü’l-Mevcûd. 6 Cilt. Beyrut: Dârü’l-Kütübi’l-ʿİlmiyye, 1994.
13. Ḳābe, ʿAbdülḥalîm Muḥammed el-Hâdî. el-Ḳırâʾâtü’l-Ḳurʾâniyye: Târîḫuhâ ve S̱ubûtuhâ, Ḥücciyyetuhâ ve Aḥkâmuhâ. Beyrut: Dârü’l-Ğarb el-İslâmî, 1999.
14. Nüveyrî, Muḥammed b. Muḥammed. Şerḥu Ṭayyibeti’n-Neşr fî’l-Ḳırâʾâti’l-ʿAşr. thk. Mecdî Beslûm. 2 Cilt. Beyrut: Dârü’l-Kütübi’l-ʿİlmiyye, 2003.
15. Râzî, Muḥammed b. Ebî Bekir. Muḫtâru’ṣ-Ṣıḥâḥ. thk. Yûsuf eş-Şeyḫ Muḥammed. Beyrut: el-Mektebetü’l-ʿAṣriyye, 1999.
16. Serahsî, Muḥammed b. Aḥmed. el-Mebsûṭ. 31 Cilt. Kahire: Maṭbaʿatü’s-Saʿâde, ts.
17. Serahsî, Muḥammed b. Aḥmed. Uṣûlü’s-Serahsî. thk. Ebü’l-Vefâ el-Efġānî. 2 Cilt. Hindistan: İḥyâʾü’l-Maʿârif en-Nuʿmâniyye, ts.
18. Şevkânî, Muḥammed b. ʿAlî. Neylü’l-Eṭâr min Esrâri Müntekâ’l-Aḫbâr. thk. Ṣubḥî Ḥallâḳ. 15 Cilt. Riyâd: Dâr İbnü’l-Cevzî, 2006.
19. Seyyûtî, ʿAbdurraḥmân b. Ebî Bekr. el-İtḳān fî ʿUlûmi’l-Ḳurʾân. thk. Muḥammed Ebü’l-Fażl İbrâhîm. 4 Cilt. Kahire: el-Heʾiyye el-ʿÂmme li’l-Kitâb, 1974.
20. Subkî, ʿAbdülvehhâb b. ʿAlî b. ʿAbdilkâfî. Refʿu’l-Ḥâcib ʿan Muḫtaṣari İbnil-Ḥâcib. thk. ʿAlî Meʿvaz - ʿÂdil ʿAbdü’l-Mevcûd. 4 Cilt. Beyrut: ʿÂlemü’l-Kütüb, 1999.
21. Taberî, Muḥammed b. Cerîr. Câmiʿu’l-Beyân ʿan Teʾvîli Âyi’l-Ḳurʾân. thk. ʿAbdullāh et-Türki. 26 Cilt. Kahire: Dâr Hacer, 2001.
22. Ṭavîl, Rızḳ. Medḫal fî ʿUlûmi’l-Ḳırâʾât. Mekke: el-Mektebetü’l-Fayṣaliyye, 1985.
23. Zerḳānî, Muḥammed ʿAbdülbaḳī. Şerḥu’z-Zerḳānî ʿalâ Muwaṭṭaʾi’l-İmâm Mâlik. thk. Ṭâhâ ʿAbdurraʾûf Saʿd. 4 Cilt. Kahire: Mektebetü’s-Seḳāfetü’d-Dîniyye, 2003.
24. Zerkeşî, Bedrüddîn Muḥammed b. ʿAbdillāh. el-Baḥrü’l-Muḥîṭ fî Uṣûli’l-Fıḳh. 8 Cilt. ts.: Dârü’l-Kütübî, 1994.
25. Zurḳānî, Muḥammed ʿAbdü’l-ʿAẓîm. Menâhilu’l-ʿİrfân fî ʿUlûmi’l-Ḳurʾân. 2 Cilt. Kahire: Maṭbaʿat ʿÎsâ el-Bâbî el-Ḥalebî, ts.