İslam Hukukunda Para Vakfi ve Türk Hukukunda Yeniden Etkinleştirilme İmkâni

Yıl 2025, Cilt: 2 Sayı: 2, 19 - 34, 30.06.2025

Ahmet Yaseki

Öz

İslam şeriati, her zaman ve mekânda geçerli olacak, adaleti tesis edecek, toplumsal düzeni sağlayacak ve toplumun çeşitli çıkarlarını en iyi şekilde gerçekleştirecek bütüncül, eksiksiz ve kapsamlı bir sistem olarak ortaya çıkmış, insan hayatının her alanını düzenlemeyi amaçlamıştır. Bu sistem, yalnızca bireylerin manevi ve ahlaki gelişimine katkıda bulunmakla kalmamış, aynı zamanda sosyal düzenin sağlanmasında da temel bir rol oynamıştır. Bu bağlamda, İslam medeniyetinin inşasında ve gelişiminde vazgeçilmez unsurlardan biri olan vakıf sistemi öne çıkmaktadır. Vakıf sistemi; çok sayıda alimin ve öğrencinin yetişmesine, Vakıf desteği ile güçlenen ailelerin refahına, cami, hastane ve diğer kamu hizmet kurumlarının kurulmasına önemli katkılarda bulunmuştur. Vakıf türleri arasında para vakfı, alimler arasında caiz ve caiz olmayan hususlar konusunda büyük farklılıklara neden olması bakımından özel bir yer edinmiştir. Özellikle Osmanlı döneminde para vakfı, sosyal ve ekonomik alanda etkin bir rol oynamış, toplumun ihtiyaçlarına cevap vermiş ve refah seviyesinin artmasına vesile olmuştur. Buna rağmen, Cumhuriyetin ilanından birkaç yıl sonra para vakfı faaliyeti durma noktasına gelmiş; ancak bu durmanın nedeni net olarak bilinmemektedir. Soru şu ki: Bu durumu sonlandıran hukuki bir karar mı vardı, yoksa başka faktörler mi etkili oldu? Ayrıca, mevcut Türk hukuku çerçevesinde bu sistemin yeniden faaliyete geçirilmesi mümkün müdür sorusu da gündeme gelmektedir. Bu araştırma, para vakfı kavramını ve bu kavrama ilişkin hükümlerin incelenmesini, mevcut Türk yasaları ışığında yeniden etkinleştirilme ihtimalinin değerlendirilmesini amaçlamaktadır. Araştırmanın sonuçları, vakıf kurumlarının resmi bir hukuki karar ile kapatılmadığını; zamanla etkinliklerinin sona ermesi ve ilginin azalması sonucunda faaliyetten düştüğünü göstermektedir. Dahası, mevcut Türk kanunlarının böyle vakıfların kurulmasına engel teşkil etmediğini, aksine uygulanması gereken adımları yasalarla açıkça ortaya koyduğunu ortaya koymuştur.

Anahtar Kelimeler

İslam Hukuku , Vakıf , Para Vakfı , Türk Vakıf Kanunu , Osmanlı Dönemi

وقف النقود في الفقه الإسلامي، وإمكانية إعادة تفعيله في القانون التركي

Öz

جاءت الشريعة الإسلامية بنظام شامل يحقق العدالة ويخدم مصالح المجتمع، ومن أبرز أدواتها الاجتماعية نظام الوقف، الذي أسهم في بناء الحضارة الإسلامية عبر دعمه للعلماء والطلبة والعائلات، وتشييده للمؤسسات الخدمية كالمساجد والمشافي. ومن بين أنواع الوقف، يحظى وقف النقود بمكانة خاصة نظراً لاختلاف العلماء حول مشروعيته، ولأهميته الاجتماعية والاقتصادية، خاصة في العهد العثماني حيث شهد ازدهارًا ملحوظًا وأثبت فعاليته. ورغم هذا الدور، توقفت أنشطة الوقف النقدي بعد قيام الجمهورية التركية، مما أثار تساؤلات حول أسباب هذا التوقف؛ هل كان نتيجة لقوانين معينة أم لعوامل أخرى؟ كما يُطرح سؤال حول إمكانية إعادة تفعيله في ظل القوانين التركية المعاصرة. جاء هذا البحث ليدرس موضوع وقف النقود وأحكامه الشرعية، ويتتبع جذوره الفقهية والتاريخية، ويحلل الإطار القانوني التركي المتعلق به، مستعينًا بالمنهج الاستقرائي التحليلي. وقد كشف البحث أن إغلاق مؤسسات الوقف النقدي لم يكن بسبب قانون رسمي، بل بسبب تراجع دورها وضعف الإقبال عليها مع الزمن. كما أكد أن النظام القانوني التركي الحالي لا يمنع إعادة تأسيس مثل هذه الأوقاف، بل يوضح الإجراءات القانونية اللازمة لذلك في مواده التنظيمية. ومن ثم، يمكن القول إن هناك إمكانية واقعية لإحياء هذا النظام الوقفي ضمن الإطار القانوني المعاصر، بما يعزز دوره في خدمة المجتمع كما كان في السابق.

Anahtar Kelimeler

الفقه الإسلامي , الوقف , وقف النقود , قانون الأوقاف التركي , العهد العثماني

Cash Waqf in Islamic Law and The Possibility of Re-activating it in Turkish Law

Öz

Islamic law emerged as a comprehensive system designed to apply across all times and places, aiming to establish justice, maintain social order, and fulfill societal interests. It regulates all aspects of life, contributing to both individual moral development and social harmony. Among its key mechanisms is the waqf (endowment) system—an innovative financial tool central to Islamic civilization. Waqf significantly shaped Muslim societies by supporting education, aiding families, and founding mosques, hospitals, and other public services. Within its types, cash waqf (para vakfı) holds special significance due to major scholarly disagreements over its permissibility. Some scholars permitted it, while others opposed it, leading to extensive debate because of its vital social and economic role. Cash waqf proved highly effective, particularly during the Ottoman period, when it flourished remarkably. However, it declined and eventually ceased a few years after the Turkish Republic’s proclamation, prompting questions: Was its disappearance due to a legal prohibition, or other factors? Is it possible to revive cash waqf under current Turkish law? This research explores the concept of cash waqf, its legal rulings, and the potential for its revival today. It adopts an inductive-analytical approach, examining jurisprudential and historical sources, alongside an analysis and Arabic translation of relevant legal articles. The study concludes that the cessation of cash waqf was not due to an official legal ban but rather a gradual decline in popularity and practice. Moreover, current Turkish legislation does not prohibit the establishment of cash waqfs; rather, it provides clear regulations for their implementation.

Anahtar Kelimeler

Islamic Law , waqf , Cash waqf , Turkish waqf law , Ottoman era

Kaynakça

• Adevî, Ali b. Ahmed. Hâşiyetü’l-Adevî alâ Şerhi Kifâyeti’t-Tâlibi’r-Rabbânî. Tahk. Yusuf eş-Şeyh Muhammed el Bikâî, 2 Cilt. Beyrut: Dârü’l-Fikr, 1994.
• Aşar, Betül. İslam Hukuk Tarihinde Para Vakıfları. Samsun: Ondokuz Mayıs Üniversitesi, Yüksek lisans tezi, 2011.
• Aynî, Mahmud b. Ahmed. El Binâye Şerhu’l Hidâye, 13 Cilt. Beyrut: Dârü’l Kütübi’l İlmiyye, 2000.
• Buhari, Muhammad bin İsmail. el câmi’ el Musned el Sahîh el Muḥtaṣar min Umûri Rasulillâhi ve Sunnatihi ve Ayyâmihi, 9 Cilt. tahk. Muhammad Zuhair el Nasîr. Lubnân: Dâr Tavk el Nacât, 1422 H.
• Bulut, Mehmet - Korkut, Cem. “Finansal İstikrar ve Para Vakıfları Etkisi: Rumeli Para Vakıfları Örnekleri,” İslam Ekonomisi ve Finansı Dergisi 1 (2016): 55 76.
• Casim, Bahaeddin. El Mucez fî İlm el Fetâwâ. Ankara: Manshurat İlâhiyyat, 2022.
• Çivizadeh, Muhammad efendi. Raddu Vakfi'l-Nakûd. İstanbul: Maktabat Suleymaniye (Rashîd Efendi), 1177 H.
• Dirşevî, Hâlid. Reddü Ebî Suûd fî Sıhhati Vakfi’n Nukûd li’l Beyâzî. Dimaşk: Dimaşk Üniversitesi, Yüksek lisans tezi, 2013.
• Dunyâ, Şevkî Ahmed. “El-Vakf el-Nakdî: Medhal li Tef‘îl Devri'l-vakf fî Ḥayâtinā el-Mu‘âṣira” Mecelletü Mecma’l-Fıkhi’l-İslâmî 13(1), (2001): 225–258.
• Ebû Leyl, Mahmud Ahmed. “Vakfu’n Nukûd fī’l Fikhil İslâmî” Mecelletü’ş-Şerîa ve’l-Kânûn 12 (1999).
• Ebû Suûd, Muhammed b. Mustafa. Risâle fî Vakfi’l Menkûl ve’n Nukûd. İstanbul: Lâleli Kütüphanesi, No 835.
• Efendi, Muhammed Ahmet. Mukaddime fî İktisâd el Vakf el İslâmî. Umman: Merkez i Kitâbı Akademî, 2021.
• Ganimî, Abdülganî b. Tâlib. El Lübâb fî Şerhi’l Kitâb. Tahk. Muhammad Muhyiddin Abdülhamîd, 4 Cilt. Beyrut: El Mektebetü’l İlmiyye, ts.
• Huarşî, Muhammad b. Abdullah el Malikî. Şarh Muḥtaṣari Ḥalîl. 8 Cilt. Beyrut: Dâr el Fikr, ts.
• İbn Âbidîn, Muhammed Emîn. Reddü’l Muḥtâr ‘alâ’d Durrī’l Muḥtâr. 8 Cilt. Beyrut: Dârü’l Fikr, 1992.
• İbn Kudâme, Abdullah b. Ahmed. El Mugnî. 10 Cilt. Kahire: Mektebetü’l Kahire, 1968.
• İbn Kudâme, Abdurrahman b. Muhammed. Eş Şerhu’l Kebîr alâ Metnī’l Mugnî. 12 Cilt. Beyrut: Dâru’l Kitâbi’l Arabî, 1347 H.
• İbn Manzûr, Muhammed b. Mükerrem. Lisânü’l Arab, 15 Cilt. Beyrut: Dâr Ṣādir, 1993.
• İbn Mâze, Mahmud b. Ahmed. El Muhîtü’l Burhânī fī’l Fiqh n Nu‘mânī. Tahk. Abdulkerîm el Cündî, 9 Cilt. Beyrut: Dârü’l Kütübi’l İlmiyye, 2004.
• İbnu Kâsım, Abdurrahman. Mecmû‘u Fetâvâ İbn Teymiyye, 37 Cilt. Mensûre: Dâru’l Vefâ, 2005.
• İbnu'l-Hümâm, Muhammed b. Abdulvahîd. Fethü’l Kadîr. 10 Cilt. Dimaşk: Dârü’l Fikr, ts.
• Karâfî, Şihâbüddîn Ahmed b. İdrîs. Ez Zahîre. Tahk. Saîd A‘râb, 14 Cilt. Beyrut: Dârü’l Garbi’l İslâmî, 1994.
• Kâsânî, Alâüddîn Ebû Bekir b. Mes‘ûd. Bedâi‘u’s Sanâi‘. Tahk. Ali Muavvad - Âdil Abdülmevcûd, 7 Cilt. Beyrut: Dârü’l Kütübi’l İlmiyye, 1986.
• Kurt, İsmail. İstanbul Para Vakıfları. İstanbul: Türk Dünyası Araştırmaları, 1996.
• Kurt, İsmail. Nazari ve Tatbiki Olarak Para Vakıfları. İstanbul: İstanbul Üniversitesi, Doktora Tezi, 1994.
• Mâlik b. Enes el Esbahî. El Müdevvene. 4 Cilt. Beyrut: Dârü’l Kütübi’l İlmiyye, 1994.
• Mâverdî, Ali b. Muhammed. El Hâvî el Kebîr. Tahk. Ali Muhammed Muavvad, 19 Cilt. Beyrut: Dârü’l Kütübi’l İlmiyye, 1999.
• Mevzuat Bilgi Sistemi. “Vakıflar Yönetmeliği.” 5 Mayıs 2022. https://www.mevzuat.gov.tr/mevzuat?MevzuatNo=12466&MevzuatTur=7&MevzuatTertip=5
• Nevevî, Muhyiddin Yahya b. Şeref. Ravdatü’t Tâlibîn ve Umdetü’l Müftîn. Tahk. Züheyr eş Şâviş, 12 Cilt. Beyrut: El Mektebetü’l İslâmî, 1991.
• Okur, Kaşif Hamdi. “Çorumlu bir fakih olarak Ebussuûd Efendi ve para vakıflarına yaklaşımı” Osmanlı Döneminde Çorum Sempozyumu (Ekim 2004): 171 183.
• Özcan, Tahsin. Osmanlı Para Vakıfları: Kanuni Dönemi Üsküdar Örneği. Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları, 2003.
• Temêli, Abdullah bin Muslih. Vakf el Nukud: Hukmuhu, Tarikhuhu ve Ağrâduhu, Ahemmiyyetuhu el Mu‘âsira. Mekke: Câmi‘atu Ummi l Kura, Maktabat el Avqâf, ts.
• Umrânî, Yahya b. Ebi’l Hayr. El Beyân fī Mezhebi’l İmâmi’ş Şâfiî. Tahk. Kâsım Muhammed en Nûrî, 13 Cilt. Cidde: Dârü’l Minhâc, 2000.
• VGM, Vakıflar Genel Müdürlüğü. “Vakıf Nasıl Kurulur.” 5 Mayıs 2022. https://www.vgm.gov.tr/vakif-nasil-kurulur
• Yavuz, Erhan. XVI. ve XVII. Yüzyıl Osmanlı Ekonomisinin Finansmanında Vakıfların Rolü. Ankara: Başkent Üniversitesi, Yüksek lisans tezi, 2007.
• Yüksel, Hasan. Osmanlı Sosyal ve Ekonomik Hayatında Vakıfların Rolü. Ankara: Ankara Üniversitesi, Doktora tezi, 1990.