الالتفات في القرآن الكريم بين الزمخشري والطيبي

Yıl 2025, Cilt: 2 Sayı: 3, 1 - 16, 29.12.2025

Ghiyas Anıs

Öz

الالتفات مصطلح استقر في أذهان النقاد الأقدمين، وتطور تعريفه عند البلاغيين في عصر مبكر، وفصلوا أنواعه وأقسامه، وذكروا غاياته وجماله في الخطاب، إلى أن جاء الزمخشري فأشار في كشافه إلى هذا المصطلح، ومكانته وأماكن وروده في الخطاب القرآني، ثم جاء الطيبي ليتتبع الكشاف بحاشيته (فتوح الغيب) ويشرح ويعلق ويستدرك على كلام الزمخشري، ولأجل هذا جاء البحث ليسلط الضوء على مفهوم الالتفات عند البلاغيين ودرجة أهميته وغايته في الخطاب القرآني، ثم يعرض بمنهج تحليلي وصفي نماذج لطريقة الزمخشري في توضيح الالتفات وشرحه وإشاراته في تفسيره الكشاف، ثم يعرض بالمقابل نماذج لطريقة الطيبي في تتبع الزمخشري وتعليقاته وشرحه وتبيين ما أغفله الزمخشري، كما يهدف البحث إلى تقديم منظور شامل حول مساهمات العالمين في فهم دور الالتفات في التميز البلاغي للقرآن الكريم من خلال مقارنة مناهجهما، فأورد ما تفرد بذكره الزمخشري ولم يتطرق إليه الطيبي، وبالعكس، ثم ما شرحه الطيبي من كلام الزمخشري، وأخيرا ما صوّب به الطيبي كلام الزمخشري، وخلص البحث إلى اهتمام الزمخشري بالالتفات وتبيينه بشكل مفصل أحيانا ومجمل أحياناً أخرى، ودور الطيبي في حاشيته بالتتبع الدقيق والانتقاد العلمي الرصين ليشرح ويكمل ما أورده الزمخشري.

Anahtar Kelimeler

البلاغة , الالتفات , الكشاف , فتوح الغيب , الزمخشري , الطيبي

Teşekkür

شكرا جزيلا للقائمين على هذه المجلة المتقنة

Kur’an-ı Kerim’de İltifât Sanatı: Zemahşerî ve Tîbî Arasında Bir İnceleme

Öz

İltifât, belagat ilminin en önemli kavramlarından biri olup özellikle Kur’an’ın edebî ve anlamsal inceliklerini anlamada kilit bir rol oynar. Bu çalışma, iltifât kavramını, Zemahşerî’nin Keşşâf tefsirindeki yaklaşımı ve Tîbî’nin Fütûhu’l-Gayb adlı hâşiyesindeki yorumları üzerinden karşılaştırmalı olarak incelemektedir. Zemahşerî, iltifâtı Kur’an’ın belagat inceliklerini ortaya koyan bir unsur olarak detaylı bir şekilde ele alırken Tîbî ise onun yorumlarını takip ederek eksik kalan noktaları tamamlamış ve bazı konularda düzeltmeler yapmıştır. Bu araştırma, her iki müfessirin iltifâtı nasıl yorumladığını, birbirlerine göre farklılıklarını ve katkılarını analitik bir yöntemle ortaya koymayı hedeflemektedir. Zemahşerî, Keşşâf tefsirinde iltifâtı, Kur’an’ın üslup çeşitliliği ve anlam derinliği bağlamında ele almıştır. Ona göre iltifât, okuyucunun dikkatini çekmek ve metnin etkisini artırmak için kullanılan bir edebî sanattır. Ancak Zemahşerî’nin yaklaşımı bazen detaylı açıklamalar içerirken bazen de özet niteliğindedir. Tîbî ise, Fütûhu’l-Gayb adlı hâşiyesinde Zemahşerî’nin yorumlarını daha sistematik bir şekilde inceleyerek iltifâtın dil bilimsel ve mantıksal boyutlarını daha kapsamlı bir şekilde açıklamıştır. Tîbî, Zemahşerî’nin eksik bıraktığı noktaları tamamlamış ve bazı yorumlarını düzeltmiştir. Bu çalışma, her iki müfessirin iltifât kavramına dair yaklaşımlarını karşılaştırarak Kur’an’ın belagatindeki bu önemli unsurun nasıl anlaşıldığını ortaya koymayı amaçlamaktadır. Ayrıca Tîbî’nin Zemahşerî’nin yöntemlerine getirdiği bilimsel eleştiriler ve açıklamalar, bu çalışmanın odak noktalarından birini oluşturmaktadır. Sonuç olarak bu inceleme, Zemahşerî ve Tîbî’nin iltifât kavramına dair yaklaşımlarının birbirini nasıl tamamladığını ve bu kavramın Kur’an’ın anlam zenginliğini ortaya koymadaki rolünü vurgulamaktadır. Zemahşerî’nin iltifâtı bazen detaylı bazen özet bir şekilde açıklaması, Tîbî’nin ise onun yorumlarını titiz bir şekilde takip ederek bilimsel bir eleştiriyle tamamlaması, bu iki müfessirin metodolojik yaklaşımlarının birbirini nasıl desteklediğini göstermektedir. Bu çalışma, iltifât kavramının Kur’an’ın belagatindeki yerini anlamak için Zemahşerî ve Tîbî’nin katkılarını bütüncül bir perspektifle ele almayı amaçlamaktadır.

Anahtar Kelimeler

Arap Dili ve Belagati , İltifât , Keşşâf , Fütûhu’l-Gayb , Zemahşerî , Tîbî.

Iltifāt in the Noble Qur’an: A Study between al-Zamakhsharī and al-Ṭībī

Öz

Iltifāt (literary transition) is one of the most important concepts in the science of rhetoric (balāgha), playing a key role in understanding the literary and semantic subtleties of the Qur’an. This study examines the concept of iltifāt through a comparative analysis of al-Zamakhsharī’s approach in his commentary named al-Kashshāf and al-Ṭībī’s interpretations in his gloss: Futūḥ al-Ghayb. While al-Zamakhsharī addresses iltifāt in detail as a rhetorical device that highlights the Qur’an’s eloquence, al-Ṭībī builds upon his predecessor’s work, filling in gaps and making corrections where necessary. This research aims to present how both exegetes interpreted iltifāt, their methodological differences, and their respective contributions through an analytical approach. Al-Zamakhsharī, in his al-Kashshāf, examines iltifāt within the context of the Qur’an’s stylistic diversity and depth of meaning. He views iltifāt as a literary technique used to capture the reader’s attention and enhance the text’s impact. However, his approach varies, sometimes providing detailed explanations and at other times offering only summaries. Al-Ṭībī, in his Futūḥ al-Ghayb, systematically reviews al-Zamakhsharī’s interpretations, offering a more comprehensive analysis of the linguistic and logical dimensions of iltifāt. He complements al-Zamakhsharī’s work by addressing its shortcomings and refining certain interpretations. This study highlights the complementary nature of the two exegetes’ approaches to iltifāt, emphasizing how their methodologies collectively enhance our understanding of this rhetorical device in the Qur’an. Al-Ṭībī’s scientific critique and detailed explanations of al-Zamakhsharī’s methods form a central focus of this research. The study concludes by underscoring the significance of iltifāt in revealing the Qur’an’s linguistic richness and its role in conveying profound meanings. Al-Zamakhsharī’s sometimes detailed and sometimes summarized explanations of iltifāt, combined with al-Ṭībī’s meticulous and critical follow-up, demonstrate how their methodologies complement each other. This research aims to provide a holistic perspective on the contributions of both exegetes in understanding the role of iltifāt in the Qur’an’s rhetorical excellence. By comparing their approaches, this study seeks to deepen the scholarly appreciation of iltifāt as a key element of Qur’anic balāgha.

Anahtar Kelimeler

Rhetoric (Balāgha) , Iltifāt , Al-Kashshāf , Futūḥ al-Ghayb , Al-Zamakhsharī , Al-Ṭībī.

Kaynakça

• ‘Alevî, el-Mu‘Ayyed Billâh Yahya b. Hamza. et-Tırâz li esrâri’l-belâga ve ‘ulûmi hakâiki’l-i‘câz. 3 Cilt. Beyrut: el-Mektebetü’l-Asriyye, 2002/1423.
• Beyzâvî, Nâsıruddîn Ebû Sa‘îd Abdullâh b. Ömer. Envârü’t-tenzîl ve esrârü’t-te’vîl. thk. Muhammed Abdurrahman el-Marâşî. Beyrut: Dârü İhyâi’t-Türâsi’l-‘Arabî,1998/1418.
• Ebû Mûsâ, Muhammed Muhammed. el-Belâgatü’l-Kur’âniyye fî Tefsîri’z-Zemahşerî ve Eseruhâ fî’d-Dirâsâti’l-Belâgiyye. Lübnan: el-Müessesetü’l-Hadîse li’l-Kitâb, 2. Basım, 1988.
• Gazzî, Şemsüddîn Ebû’l-Me‘âlî Muhammed b. Abdurrahman. Dîvânü’l-İslâm. thk. Seyyid Kesrevî Hasen. 4 Cilt. Beyrut: Dârü’l-Kutub el-‘İlmiyye, 1990.
• Haci Halife (Kâtib Çelebi), Mustafa b. Abdullah el-Kostantînî el-Osmanî. Süllemü’l-vusûl ilâ tabakâti’l-fuhûl. thk. Mahmûd Abdulkâdir el-Arnaût.6 Cilt. İstanbul: Mektebetü İrsika, 2010.
• İbn Cinnî, Ebû’l-Feth Osmân b. Cinnî el-Mavsılî. el-Muhteseb fî tebyîni vücûhi şevâzzi’lkırâʾât ve’l-îzâhʿanhâ. el-Meclisü’l-A’lâ li’ş-Şu’ûni’l-İslâmiyye, 1999.
• İbn Hacer el-‘Askalânî, Ebû’l-Fadl Ahmed b. Ali. ed-Dureru’l-kâmine fî a‘yâni’l-mi’e’s-sâmine. thk. Muhammed Abdülme‘îd Dân - Saydar Abad. 6 Cilt. Haydarabad-indistan: Mecelletü Dâireti’l-Ma‘ârifi’l-Osmaniyye, 2. Basım, 1972.
• İbn Haldûn, Veliyüddin Ebû Zeyd Abdurrahman b. Muhammed İbn Haldûn. Kitâbü’l-ʿİber ve Dîvânü’l-mübteda ve’l-haber fî târîhi’l-Arab ve’l-Berber ve men âsarahüm min zevi’ş-şa’ni’l-ekber Târîhu İbn Haldûn. thk. Halil Şahâde. Beyrut: Dârü’l-Fikr, 2. Basım, 1988.
• İbn Hallikân, Şemseddîn Ebû’l-‘Abbâs Ahmed b. Muhammed. Vefeyâtu’l-a‘yân ve enbâü ebnai’z-zamân. thk. İhsân ‘Abbâs. 7 Cilt. Beyrut: Dârü Sâdır, ts.
• İbn Hayyân, Esîrüddîn Ebû Hayyân Muhammed b. Yûsuf. el-Bahru’l-muhît fî’t- tefsîr. thk. Sıdki Muhammed Cemîl. Beyrut: Dârü’l-Fikr, 2000/1420.
• İbn Manzûr, Cemâl ad-Dîn Ebû’l-Fazl Muhammed b. Mukarrem. Lisân al-‘Arab. thk. Abdullâh Ali el-Kebîr vd. 6 Cilt. Kahire: Dâr al-Ma‘ârif, ts.
• İbn Reşîk El-Kayrevânî, Ebû Ali el-Hasen b. Rişîk el-Ezdî. el-‘Umde fî mehâsini’ş-şi‘r ve âdâbihi. thk. Muhammed Mühyiddîn Abdülhamîd. 2 Cilt. Dârü’l-Cîl, 5. Basım, 1981.
• İbn Temcîd, Muslihuddin b. İbrahim er-Rûmî - Konevî, Isâmüddin İsmail b. Muhammed. Hâşiyetâ el-Konevî ve İbnü’t-Temcîd ‘alâ el-Beyzâvî. Beyrut: Dârü’l-Kutubi’l-‘İlmiyyah, 2001.
• İbn Zencile, Ebû Zur‘a Abdurrahman b. Muhammed. Hüccetü’l-kırâât. thk. S‘Aîd el-efeğânî. Dârü’r-Risâle, ts.
• İbnü’l-Mu‘tez, Ebû’l-‘Abbâs Abdullah b. Muhammed el-Mu‘tez Billâh. el-Bedî‘ fî’l-bedî‘. Dârü’l-Cîl, 1990.
• Kehhâle, Ömer Rızâ. Mu‘cemü’l-müellifîn. 15 Cilt. Beyrut: Mektebetü’l- Musennâ - Dârü İhyâ’i’t-Türâsi’l-Arabî, ts.
• Kudâme, Kudâme b. Ca‘fer b. kudâme Ebû’l-Ferec. Nakdü’ş-şi‘r. Kostantiniyye: Matba‘atü’l-Cevâib, 1885/1302.
• Kurtubî, Şemsuddîn Ebû Abdillâh Muhammed b. Ahmed. el-Câmi‘ li ahkâmi’l-Kur’ân. thk. Hişâm Semîr el-Buhârî. Riyad: Dâr Âlemü’l-Kütüb, 2003.
• Leknevî, Ebû’l-Hasenât Muhammed Abdülhayy el-Hindî. el-Fevâʾidü’l-behiyye fî terâcimi’l-Hanefiyye. thk. Muhammed Bedrüddîn Ebû Firâs en-Na‘âsânî. Mısır: Matba‘atü Dârü’s-Sa‘âde, 2003/1324.
• Mukrî, Ebû’l-‘Abbâs Şihâbüddîn Ahmed b. Muhammed. Ezhâru’r-riyâz fî ahbâri’l-Kâdî ‘Iyâz. thk. Mustafâ es-Sakkâ vd. 5 Cilt. Kahire: Matba‘atu Lecneti’t-Te’lîf ve’t-Teraceme ve’n-Neşr, 1939.
• Sekkâkî, Ebû Ya‘kûb Yûsuf b. Ebî Bekir. Miftâhu’l-‘ulûm. thk. Nûa‘îm zerzor. Beyrut: Dâr el-Kutub el-‘Ilmiyyah, 2. Basım, 1987.
• Süyûtî, Celâlüddîn Abdurrahman b. Ebî Bekir. Tabakâtu’l-müfessirîn el-‘işrîn. thk. Ali Muhammed Ömer. Kahire: Mektebetü Vehbe, 1976/1396.
• Takiyyüddin el-Fasî, Muhammed b. Ahmed el-Hasenî. el-‘İkdu’s-semîn fî târîhi’l-beledi’l-emîn. thk. Muhammed Abdulkâdir Atâ. 7 Cilt. Beyrut: Dârü’l- Kütübi’l-İlmiyye, 1998.
• Tîbî, Şerefüddîn el-Hüseyin b. Abdullah. et-Tibyân fî ‘İlmi’l-me‘ânî ve’l-bedî‘ ve’l-beyân. thk. Hâdi ‘Âtiyye Mâtâr el-Hilâli. Âlemü’l-Kütüb-Mektebetü’n-Nehda el-Arabiyye, 1987.
• Tîbî, Şerefüddîn el-Hüseyin b. Abdullah. Fütûhu’l-Gayb fî’l-keşfi ‘an kınâ‘i’r-rayb (tîbî’nin el-Keşşâf üzerindeki haşiyesi). thk. Muhammed Abdürrahim Sultânü’l- Ukberî, Ebû’l-Bekā Abdullāh b. el-Hüseyn. et-Tibyân fî İ‘râbi’l-Kur’ân. thk. Ali Muhammed el-Bajjawi. 2 Cilt, ts.
• Zehebî, Şemsüddîn Ebû Abdullah Muhammed b. Ahmed. Siyeru aʿlâmi’n-nübelâ. thk. Şuayb el-Arnaût. 25 Cilt. Müessesetü’r-Risâle, 1985.
• Ziriklî, Hayreddin b. Mahmûd b. Muhammed. el-Aʿlâm: Kâmûsü’t-terâcim li eşheri’r-ricâli ve’n-nisâi mine’l-ʿarabi ve’l-müsta’ribîne ve’l-musteşrikîn. Dârü’l-‘İlmi li’l-Melâyîn, 15. Basım, 2002.