Shaykh Abu Muzayriq and His Tafsir Methodology through His Book Irshad al-Hayran ila Tawjihat al-Qur'an

Yıl 2025, Cilt: 2 Sayı: 2, 146 - 166, 30.06.2025

Muhammad Ebureesh

Öz

This study offers a contemporary analysis of the exegetical approach of Sheikh Ahmad Abu Muzayriq, a prominent scholar from the Maghreb and one of Libya’s distinguished intellectual figures. His work, Irshad al-Hayran, is regarded as the first complete Libyan exegesis (tafsir) of the Holy Qur’an. Sheikh Abu Muzayriq devoted twenty years to compiling this work, adopting a unique methodology that resulted in a text of considerable merit, encompassing broad knowledge and numerous insights. His tafsir reflects his exceptional scholarly capabilities, deep expertise, pedagogical vision, and pioneering reformist orientation. The aim of this study is to examine Sheikh Abu Muzayriq’s methodology in Qur’anic exegesis and related sciences through his book Irshad al-Hayran ila Tawjihat al-Qur’an. It begins with a concise biography of the author, outlining his personal background and scholarly journey. The study then introduces his tafsir, highlighting its significance and the diversity of both classical and contemporary sources he employed. A central focus is placed on the methodological principles he applied—most notably, interpreting the Qur’an through the Qur’an and the Sunnah. The study also underscores his precise attention to the Arabic language, including lexical meanings, grammatical structures, and rhetorical dimensions. His distinctive emphasis on extracting Qur’anic directives from the verses sets his work apart from many other exegetical efforts. Additionally, the study sheds light on his treatment of jurisprudential rulings and theological matters in accordance with the doctrine of Ahl al-Sunnah wa’l-Jama‘ah. The research further explores the Qur’anic sciences addressed in his work, including: Makki and Madani verses, the chronology of revelation (first and last verses), causes of revelation (asbab al-nuzul), abrogation (naskh wa mansukh), variant readings (qira’at), Isra’iliyyat (Biblical traditions), thematic and structural connections between surahs (munasabat), and ambiguous elements in the Qur’an (mubhamat al-Qur’an). The study concludes with several key findings, the most significant being that Irshad al-Hayran constitutes the first comprehensive tafsir produced in Libya. It synthesizes elements from two major interpretive traditions—Eastern (e.g., Fi Zilal al-Qur’an) and Western (e.g., Al-Tahrir wa al-Tanwir) schools. The tafsir demonstrates particular strength in linguistic, rhetorical, and structural analysis, and embodies a praiseworthy form of rational interpretation (tafsir bi al-ra’y al-mahmud). It is notably free from fabricated Isra’iliyyat, myths, superstitions, and weak narrations. A hallmark of the work is its focus on deriving actionable Qur’anic directives directly from the text.

Anahtar Kelimeler

Tafsir , methodology , Isra’iliyyat , Irshad al-Hayran , Abu Muzayriq.

الشيخ أبو مزيريق ومنهجه في التفسير من خلال كتابه إرشاد الحيران إلى توجيهات القرآن

Öz

تناولت الدراسة تفسيرًا معاصرًا لِعَلَم من علماء المغرب العربي، وهو الشيخ أحمد أبو مُزيريق، أحد أعيان القطر الليبيّ، حيث يُعدّ كتابه إرشاد الحيران أول تفسير ليبي للقرآن الكريم كاملًا، استغرق الشيخ في تأليفه عشرين عامًا، سلك فيه منهجًا متميّزًا، فجاء محتويًا على مزايا عظيمة، متضمّنًا علومًا كثيرة، وفوائدَ جمّة، وقد بذل في تفسيره قصارى جهده، فتجلّت فيه مواهبه العلميّة الفذّة، وتبيّن من خلاله علوّ كعبه، ومنهجه التربويّ، وتوجيهاته الإصلاحيّة الرائدة. وتهدف الدراسة إلى تعرّف منهج الشيخ أبي مُزيريق في التفسير وعلوم القرآن من خلال كتابه إرشاد الحيران إلى توجيهات القرآن، حيث تناولت الدراسة ترجمة موجزة عن أبي مُزيريق من الناحية الشخصية والعلمية، والتعريف بتفسيره من حيث أهميته وتنوع مصادره القديمة والمعاصرة، كما أوضحت منهجه الذي سار عليه واتّبعه في التفسير من حيث عنايته بتفسير القرآن بالقرآن، وتفسير القرآن بالسنة، وعنايته باللغة العربية من حيث بيان المفردات والصنعة النحوية والبلاغية، وكذلك عنايته بالتوجيهات القرآنية المستنبطة من الآيات التي تميز بها تفسيره عن كثير من التفاسير الأخرى، وأشرت إلى عنايته بالأحكام الفقهية ومسائل الإيمان على مذهب أهل السنة والجماعة. وقد أشرت إلى مباحث علوم القرآن التي تعرض لها المؤلف، وهي: المكي والمدني، وأول وآخر ما نزل، وأسباب النزول، والناسخ والمنسوخ، والقراءات القرآنية، والإسرائيليات، والمناسبات بين السور، ومبهمات القرآن. وتوصلت الدراسة إلى جملة من النتائج، أهمها: أنه أول تفسير كامل للقرآن في القطر العربي الليبي، وقد جمع في تفسيره بين تفسيرين قيمين أحدهما مشرقي وهو في ظلال القرآن والآخر مغربي وهو التحرير والتنوير، واهتم بالتفسير اللغوي والبياني وعلم المناسبات، ويُعدّ تفسير إرشاد الحيران من قبيل التفسير بالرأي المحمود، وتميز بعدم اعتماده في تفسيره على الإسرائيليّات الباطلة، والخرافات والخزعبلات، والأحاديث الواهيــة. وتميز بإبراز التوجيهات القرآنية المستنبطة من الآيات.

Anahtar Kelimeler

أبو مزيريق , التفسير , المنهجية , الإسرائيليات , مرشد الحيران

Şeyh Ebu Müzeyrik ve Tefsirdeki Yöntemi: İrşâdu’l-Hayrân ilâ Tevcîhâti’l-Kur’ân Adlı Eseri Üzerinden Bir İnceleme

Öz

Bu Çalışma, Mağrip'in önde gelen âlimlerinden, Libyalı Şeyh Ahmed Abu Muzeyrik'in eserlerine modern bir yorum getirmektedir. Şeyhin kitabı "İrşadü'l-Hayran", tam teşekküllü ilk Libya Kur'an tefsiri olma özelliğini taşımaktadır. Şeyhin bu eseri yazması yirmi yılını almıştır ve bu tefsir, kendine özgü metodolojisiyle birçok fayda ve geniş kapsamlı ilimler içermektedir. Müellif, tefsirinde tüm çabasını ortaya koymuş, üstün ilmi yeteneklerini sergilemiş, yüksek ilmi mertebesini, eğitimsel yaklaşımını ve öncü reformist yönelimlerini açıkça ortaya koymuştur. Çalışma, Şeyh Ebu Muzeyrik'in tefsir ve Kur'an ilimlerindeki metodolojisini "İrşadü'l-Hayrân ila Tevcihati'l-Kur'an" adlı eseri üzerinden incelemeyi hedeflemektedir. Bu bağlamda, Ebu Muzeyrik'in kişisel ve ilmi hayatına dair kısa bir biyografi sunulmuş, tefsirinin önemi ve eski-modern kaynaklarının çeşitliliği açısından tanıtımı yapılmıştır. Ayrıca, müellifin Kur'an'ı Kur'an'la ve sünnetle tefsir etmeye verdiği önem, dilbilimsel yaklaşımları (kelime anlamları, nahiv ve belagat sanatları), diğer tefsirlerden ayıran ayetlerden çıkarılan Kur'ani yönlendirmelere verdiği önem ve fıkhi hükümlere ile Ehl-i Sünnet ve'l-Cemaat mezhebi üzere iman meselelerine verdiği dikkat açıklanmıştır. Yazarın ele aldığı Kur'an ilimleri şunlardır: Mekki ve Medeni ayetler, ilk ve son inen ayetler, nüzul sebepleri, nâsih ve mensûh, Kur'an kıraatleri, İsrailiyat, sureler arasındaki münasebetler, Kur'an'ın mübhematı. Çalışma sonucunda elde edilen temel bulgular şunlardır: "İrşadü'l-Hayrân", Libya Arap ülkesinde tamamlanmış ilk Kur'an tefsiridir. Müellif, tefsirinde iki değerli eseri bir araya getirmiştir: Doğu'dan Seyyid Kutub'un "Fi Zilali'l-Kur'an" ve Mağrip'ten İbn Aşur'un "Et-Tahrir ve't-Tenvir" tefsirlerini. Eser, dilbilimsel ve beyani tefsire ve münasebetler ilmine özel bir önem vermiştir. "İrşadü'l-Hayran" tefsiri, "övgüye değer rey ile tefsir" kategorisine girmektedir. Tefsir, batıl İsrailiyat, hurafeler, boş inanışlar ve zayıf hadislere dayanmamasıyla öne çıkmaktadır. Ayetlerden çıkarılan Kur'ani yönlendirmelerin vurgulanmasıyla kendini göstermektedir.

Anahtar Kelimeler

Tefsir , Metodoloji , İsrailiyat , İrşâdü’l-Hayrân , Ebû Muzeyrik.

Kaynakça

• Âlûsî, Şihâbüddîn Mahmûd. Rûhu’l-Me‘ânî fî Tefsîri’l-Kur’âni’l-Azîm ve’s-Seb‘i’l-Mesânî, thk. Alî Atiyye, 16 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1415 h.
• Buhârî, Muhammed b. İsmâ‘îl. el-Câmi‘u’s-Sahîh, thk. Bir grup âlim, 9 Cilt. Lübnan: Dâr Tûku’n-Necât, 2001.
• Cemâatün mine’l-Bâhithîn. “Mu’temer Cuhûdi’l-‘Ulemâi’l-Lîbiyye fî Hidmeti’l-Mezhebi’l-Mâlikî fi’l-Kadîmi ve’l-Hadîs,” el-Câmi‘atü’l-Esmeriyye Mecellesi, 2019.
• Ebû Dâvûd, Süleyman b. Eş‘as. es-Sünen, thk. Şuayb el-Arnaût, Muhammed Kâmil Kara Belli, 7 Cilt. Lübnan: Dâru’r-Resâleti’l-Âlemiyye, 2009.
• Ebû Hayyân, Muhammed b. Yûsuf. el-Bahru’l-Muhît, thk. Sadkî Muhammed Cemîl, 10 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Fikr, 1420 h.
• Ebû Muzeyrik, Ahmed. İrşâdu’l-Hayrân ilâ Tevcîhâti’l-Kur’ân, 12 Cilt. Lübnan: Dârü’l-Medâr el-İslâmî, 2011.
• Ebû Şuhbe, Muhammed b. Muhammed. el-İsrâîliyyât ve’l-Mevdû‘ât fî Kutubi’t-Tefsîr. Mısır: Mektebetü’s-Sünne, 1408 h.
• Hâlidî, Salâh. Ta‘rîfu’d-Dârisîn bi-Menâhici’l-Müfessirîn. Dımaşk: Dâru’l-Kalem, 2008.
• İbn Abdilberr, Yûsuf. Câmiu Beyâni’l-İlmi ve Fadlihî, thk. Ebû’l-Eşbâl ez-Züheyrî, 2 Cilt. Suudi Arabistan: Dâr İbnü’l-Cevzî, 1994.
• İbn Âşûr, Muhammed Tâhir. Tahrîru’l-Ma‘nâ’s-Sedîd ve Tenvîru’l-‘Akli’l-Cedîd min Tefsîri’l-Kitâbi’l-Mecîd, 30 Cilt. Tunus: ed-Dârü’t-Tûnisiyye li’n-Neşr, 1984 h.
• İbn Cüzey, Muhammed b. Ahmed. Takrîbu’l-Vusûl ilâ ‘İlmi’l-Usûl, thk. Muhammed İsmâ‘îl. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 2003.
• İbn Hacer el-Askalânî, Ahmed. el-‘Acâbu fî Beyâni’l-Esbâb, thk. Abdülhakîm Muhammed el-Enîs, 2 Cilt. Suudi Arabistan: Dâr İbnü’l-Cevzî, 1418 h.
• İbn Hanbel, Ahmed b. Hanbel. el-Müsned, thk. Şuayb el-Arnaût ve diğerleri, 50 Cilt. Beyrut: Müessesetü’r-Risâle, 1421 h.
• İbn Hazm, Alî. el-İhkâm fî Usûli’l-Ahkâm, thk. Ahmed Muhammed Şâkir, 8 Cilt. Beyrut: Dârü’l-Âfâkı’l-Cedîde, ts.
• İbn Kesîr, İsmâ‘îl. Tefsîru’l-Kur’âni’l-Azîm, thk. Sâmî b. Muhammed Selâme, 8 Cilt. Suudi Arabistan: Dâr Taybe, 1999.
• İbn Mücâhid, Ahmed b. Mûsâ. es-Seb‘a fî’l-Kırâ’ât, thk. Şevkî Dayf. Mısır: Dârü’l-Ma‘ârif, 1400 h.
• İbnü’l-Arabî, Muhammed b. Abdullâh. Ahkâmu’l-Kur’ân, thk. Muhammed Abdülkâdir, 4 Cilt. Lübnan: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 2003.
• Kattân, Mennâ‘. Mebâhis fî ‘Ulûmi’l-Kur’ân. Suudi Arabistan: Mektebetü’l-Ma‘ârif li’n-Neşri ve’t-Tevzî‘, 2000.
• Kazvînî, Muhammed b. Abdurrahmân. el-Îdâh fî ‘Ulûmi’l-Belâğa, thk. Muhammed Hafâcî, 3 Cilt. Beyrut: Dârü’l-Cîl, ts.
• Müslim b. Haccâc. el-Câmi‘u’s-Sahîh, thk. Muhammed Fu’âd Abdülbâkī, 5 Cilt. Lübnan: Dâr İhyâi’t-Türâsi’l-‘Arabî, 1955.
• Ömer, Ahmed Muhtâr. Mu‘cemu’l-Luğati’l-‘Arabiyye el-Mu‘âsıra, 4 Cilt. Ürdün: Âlemü’l-Kütüb, 2008.
• Semîn el-Halebî, Ahmed b. Yûsuf. ed-Durrü’l-Masûn, thk. Ahmed Muhammed el-Harrât, 11 Cilt. Dımaşk: Dâru’l-Kalem, ts.
• Süyûtî, Abdü’r-Rahmân. el-İtkân fî ‘Ulûmi’l-Kur’ân, thk. Muhammed Ebü’l-Fazl İbrâhîm, 2 Cilt. Mısır: el-Hey’etü’l-Mısriyye el-‘Amme li’l-Kitâb, 1974.
• Taberî, Muhammed b. Cerîr. Câmiu’l-Beyân ‘an Te’vîli Âyi’l-Kur’ân, thk. Abdullah et-Türkî, 26 Cilt. Mısır: Dâr Hicr, 2001.
• Tehânavî, Muhammed b. Alî. Keşşâfu Istılâhâti’l-Fünûn ve’l-‘Ulûm, thk. Ali Dahruç, 2 Cilt. Beyrut: Mektebetü Lubnân, 1996.
• Tirmizî, Muhammed b. Îsâ. es-Sünen, thk. Beşşâr Avvâd Ma‘rûf, 6 Cilt. Beyrut: Dârü’l-Garbü’l-İslâmî, 1998.
• Tıyâlisî, Süleyman. Müsned Ebî Dâvûd et-Tıyâlisî, thk. Muhammed et-Türkî, 4 Cilt. Mısır: Dâr Hicr, 1999.
• Vâdi‘î, Mukbil b. Hâdî. es-Sahîhu’l-Müsned min Esbâbi’n-Nüzûl. Kahire: Mektebetü İbn Teymiyye, 1987.
• Zerkânî, Muhammed Abdü’l-Azîm. Menâhilu’l-‘Irfân fî ‘Ulûmi’l-Kur’ân, 2 Cilt. Mısır: Matba‘atu Îsâ el-Bâbî el-Halebî, ts.
• Zerkeşî, Muhammed b. Abdullâh. el-Burhân fî ‘Ulûmi’l-Kur’ân, thk. Ebû’l-Fazl İbrâhîm, 7 Cilt. Lübnan: Dâru’l-Ma‘rife, 1957.