متن النهاية لابن الجزري دراسة تحليلية (من 1 إلى 52)

Yıl 2025, Cilt: 2 Sayı: 3, 88 - 117, 29.12.2025

Abdulselam Fıtyan , Murat Akkuş

Öz

إن علم القراءات القرآنية اشتمل على القراءات المتواترة والقراءات الشاذة، فالقراءات المتواترة هي التي صحت فيها أركان تلاوة القرآن الكريم، والقراءات الشاذة هي التي اختل فيها أحد هذه الأركان. ومن المؤلفات التي تضمنت ذكر القراءات الشاذة: كتاب المختصر لابن خالويه (ت: 370-980)، وكتاب المحتسب لابن جني (ت: 392-1002)، وكتاب روضة الحفاظ للمعدل ( ت: 500-1106)، وكتاب المبهج لسبط الخياط ( ت: 541-1146)، كما ذكرت القراءات الشاذة ضمن مؤلفات ابن الجزري ( ت: 833-1429) وهو إمام مشهور في علم القراءات عاش في القرن التاسع الهجري/ الخامس عشر ميلادي. ومن مؤلفاته: متن النهاية في القراءات الثلاثة الزائدة على القراءات العشر، وهي منظومة تناول فيها قراءات الأئمة الذين هم فوق القراء العشرة، وهم: ابن محيصن (ت:123/741)، والأعمش (ت:148/765)، والحسن البصري (ت:110/728). وقد افتتح الناظم منظومته بذكر أسماء الأئمة ورموزهم في الأبيات (1-12). بعد ذلك أورد الناظم - رحمه الله - باب الاستعاذة والبسملة، ثم سورة أم القرآن، ثم باب الإدغام الكبير، ثم هاء الكناية، ثم المد والقصر، وهكذا. . . إلى آخر الأبواب المتعلقة بأصول القراءات والتي هي من البيت 13 إلى البيت 52 من أصل 452 بيتاً. وفي قسم فرش الحروف الذي بدأ به الناظم من سورة البقرة وبعدها آل عمران ثم النساء والمائدة وهكذا حتى آخر سورة من القرآن، تم تضمين الأبيات بعزو كل اختلاف إلى قارئه. وفي عملنا هذا قمنا بدراسة الأصول من منظومة النهاية وذلك من البيت 1 إلى البيت 52، وقد ذكرنا أولاً تعريفاً بالإمام ابن الجزري رحمه الله، ثم تعريفاً بالأئمة الثلاثة ورواتهم، بعد ذلك قمنا بتعريف موجز لعلم القراءات وأنواعها، وبعدها أيضاً وضعنا نماذج لبعض صور المخطوطات مع ذكر تفاصيلها، ثم قمنا بشرح الأبيات شرحاً مختصراً لا إيجاز فيه ولا إطناب.

Anahtar Kelimeler

ابن الجزري , القراءات الشاذة , القراءات , منظومة النهاية , قراءة ابن محيصن , قراءة الأعمش , قراءة الحسن البصري

An Analysis of Ibn al-Jazarī’s al-Nihāya (Couplets 1-52)

Öz

There are works in the field of qirāʾāt that include shādhdh recitations. Among the prominent examples are Ibn Khālawayh’s (d. 370/980) al-Mukhtasar, Ibn Jinnī’s (d. 392/1002) al-Muhtasab, al-Muʿaddal’s (d. 500/1106) Rawdat al-huffāz, and Sibt al-Hayyāt’s (d. 541/1146) al-Mubhij. It is also possible to speak of a work by Ibn al-Jazarī (d. 833/1429), who lived in the 9th/15th century and is regarded as a leading authority in the science of qirāʾāt, in which shādhdh recitations are addressed. The title of this work is al-Nihāya fī al-qirāʾāt al-thalāth allatī fawqa al-ʿashara. In al-Nihāya, in addition to the well-known ten canonical recitations, the recitations of Ibn Muhaysin (d. 123/741), al-Aʿmash (d. 148/765), and al-Hasan al-Basrī (d. 110/728) are also included. In the introductory section of the work (from the 1st to the 12th couplets), the names of the relevant qirāʾāt imams are mentioned and specific symbols are assigned to them. This is followed by discussions on istiʿādha and basmala, umm al-Qurʾān, idghām al-kabīr, hāʾ al-kināya, madd and qasr and other topics that belong to the usūl of qirāʾāt. The usūl section extends from couplets 13 to 52, while the farsh al-hurūf section begins with verse 53 and continues up to verse 452. The farsh al-hurūf section starts with sūrat al-Baqara, followed by Āl ʿImrān, al-Nisāʾ and al-Māʾida and proceeds to the end of the Qurʾān, addressing the shādhdh recitational variants found throughout the sūrahs. The present study focuses on an analysis of couplets 1-52 of al-Nihāya. First, Ibn al-Jazarī, the three qirāʾāt imams discussed in the text and their transmitters are introduced, followed by an overview of the science of qirāʾāt and its various categories. Subsequently, relevant passages are analyzed in light of selected qirāʾāt works and a commentary is provided using a balanced paragraphing method that avoids both excessive length and undue brevity.

Anahtar Kelimeler

Qirāʾāt , Ibn al-Jazarī , al-Nihāya , Ibn Muhaysin , al-Aʿmash , al-Hasan al-Basrī , Shādhdh Qirāʾāt.

İbnü’l-Cezerî’nin en-Nihâye Adlı Eserinin Tahlili (1-52. Beyitler Arası)

Öz

Şaz kıraatlere yer veren eserler vardır. İbn Hâleveyh’in (öl. 370/980) Muhtasar’ı, İbn Cinnî’nin (öl. 392/1002) el-Muhteseb’i, el-Muaddel’in (öl. 500/1106) Ravzatu’l-huffâz’ı, Sıbtu’l-Hayyât’ın (öl. 541/1146) el-Mübhic’i bunlardan bazılarıdır. Hicri 9/Miladi 15. y.y’da yaşamış, kıraat ilmi alanında otorite sayılan İbnü’l-Cezerî’nin (öl. 833/1429) şâz kıraatlere yer verdiği bir eserinden söz etmek de mümkündür. Eserinin ismi “en-Nihâye fi’l-kırââti’s-selâse elleti fevga’l-aşere”dir. en-Nihâye’de bilinen on kıraatin dışında İbn Muhaysın (öl. 123/741), A‘meş (öl. 148/765) ve Hasan-ı Basrî’nin (öl. 110/728) kıraatleri yer almıştır. Eserin mukaddime kısmında (1. beyitten 12. beyte kadar) ilgili kıraat imamlarının isimleri geçmiş ve onlara simgeler verilmiştir. Sonra istiâze-besmele, ümmü’l-Kur’ân, idğâm-ı kebir, hâ-i kinâye ve medd-kasr vd. kıraatlerin usûl kısmına giren konular işlenmiştir. Kıraatlerin usûl kısmı 13-52. beyitler arasındadır ve 53. beyitten 452. beyite kadar ferş-i hurûf kısmı yer almıştır. Ferş-i hurûf kısmına Bakara, Âl-i İmrân, Nisâ, Mâide diye başlanmış Kur’ân’ı Kerim’in sonuna kadar surelerde var olan şâz kıraat farklılıklarına yer verilmiştir. Bu çalışmada ise Nihâye’deki 1-52. beyitlerin tahlili yapılmıştır. İlk önce İbnü’l-Cezerî ve metne konu edilen üç kıraat imamının ve ravilerinin tanıtımı yapılmış, kıraat ilmi ve çeşitlerinden bahsedilmiştir. Daha sonra bazı kıraat eserleri göz önünde bulundurularak ilgili yerlerin tahlili yapılmış, çok uzun ve kısa olmayan paragraflama usûlüyle şerhi gerçekleştirilmiştir.

Anahtar Kelimeler

Kıraat , İbnü’l-Cezerî , en-Nihâye , İbn Muhaysın , A‘meş , Hasan-ı Basrî , Şâz Kıraat.

Etik Beyan

Bu çalışmanın hazırlanma sürecinde bilimsel ve etik ilkelere uyulduğu ve yararlanılan tüm çalışmaların kaynakçada belirtildiği beyan olunur.

Kaynakça

• Âlûsî, Şihâbüddîn Mahmûd b. Abdullah. Rûḥu’l-meʿânî fî tefsîri’l-Kurʾâni’l-ʿaẓîm ve’s-sebʿi’l-meṯânî. Beyrut: Dârü’l-Kütübi’l-ʿİlmiyye, 2007.
• Bağdâdî, İsmâʿîl b. Muhammed Emîn el-Bâbânî. Hediyyetü’l-ʿârifîn esmâʾü’l-müʾellifîn ve âs̱ârü’l-muṣannifîn. Beyrut: Dâr İḥyâʾi’t-Türâsi’l-ʿArabî, ts.
• Bağdâdî, İsmâʿîl b. Muhammed Emîn el-Bâbânî. Îżâḥu’l-meknûn fî ẕeyli Keşfi’ẓ-ẓunûn. Beyrut: Dâr İḥyâʾi’t-Türâsi’l-ʿArabî, ts.
• Bekrî, Muhammed b. Kāsım. el-Ḳavâʿidü’l-muḳarrara ve’l-fevâʾidü’l-muḥarrara. Riyad: Mektebetü’r-Rüşd, 2005.
• Bennâ, Ahmed b. Muhammed. İtḥâfü fuḍalâʾi’l-beşer bi’l-kırâʾâti’l-erbaʿa ʿaşer. Beyrut: Âlemü’l-Kütüb; Kahire: Mektebetü’l-Külliyyâti’l-Ezheriyye, 1987.
• Bennânî, Abdurrahman b. Câdullah. Ḥâşiyetü’l-Bennânî ʿalâ Şerḥi’l-Maḥallî. Beyrut: Dârü’l-Kütübi’l-ʿİlmiyye, 2000.
• Cevherî, İsmâʿîl b. Ḥammâd. Tâcü’l-luġa ve ṣiḥâḥu’l-ʿArabiyye. nşr. Ahmed Abdülgafûr Attâr. Beyrut: Dârü’l-ʿİlm li’l-Melâyîn, 1987.
• Ebû Dâvûd, Süleyman b. el-Eşʿas. es-Sünen. Beyrut: el-Mektebetü’l-ʿAṣriyye, ts.
• Ebû Şâme, Abdurrahman b. İsmail. İbrâzü’l-meʿânî min ḥirzi’l-emânî. Beyrut: Dârü’l-Kütübi’l-ʿİlmiyye, ts.
• Ehvâzî, Hasan b. Ali. “Müfredetü İbn Muḥayṣın.” Mecelletü’l-Aḥmediyye 22 (1427).
• Enderâbî, Ahmed b. Ebî Ömer. el-Îżâḥ fi’l-kırâʾât. Yüksek Lisans Tezi, Tikrit Üniversitesi, 2002.
• İbn Âbidîn, Muhammed Emîn b. Ömer b. Abdülazîz. Ḥâşiyetü Reddü’l-muḥtâr ʿale’d-Dürri’l-muḫtâr. Beyrut: Dârü’l-Fikr, 2. Basım, 1992.
• İbn Fâris, Ahmed b. Zekeriyyâ. Muḳāyîsü’l-luġa. nşr. Abdüsselâm Muhammed Hârûn. Beyrut: Dârü’l-Fikr, 1997.
• İbn Hacer el-Askalânî, Ebü’l-Fazl Ahmed b. Ali b. Muhammed. Lisânü’l-mîzân. Beyrut: Dârü’l-Beşâʾiri’l-İslâmiyye, 2002.
• İbn Hacer el-Askalânî, Ebü’l-Fazl Ahmed b. Ali b. Muhammed. Tehẕîbü’t-Tehẕîb. Hindistan: Matbaʿatü Dâʾireti’l-Meʿârifi’n-Nizâmiyye, 1994.
• İbn Kesîr, Ebü’l-Fidâ İsmâʿîl b. Ömer. el-Bâʿis̱ü’l-ḥas̱îs̱ ilâ iḫtiṣâri ʿulûmi’l-ḥadîs̱. Beyrut: Dârü’l-Kütübi’l-ʿİlmiyye, 2009.
• İbn Kesîr, Ebü’l-Fidâ İsmâʿîl b. Ömer. Tefsîrü’l-Kurʾâni’l-ʿaẓîm. Medine: Dâr Ṭaybe li’n-Neşr ve’t-Tevzîʿ, 1999.
• İbn Kudâme, Ebû Muhammed Muvaffakuddîn Abdullah b. Ahmed. el-Muġnî. b.y.: Mektebetü’l-Kāhire, ts.
• İbn Manẓûr, Muhammed b. Mükerrem. Lisânü’l-ʿArab. Beyrut: Dâr Ṣâdır, 2005.
• İbnü’l-Cezerî, Muhammed b. Muhammed b. Muhammed b. Ali b. Yusuf. Câmiʿu esânîdi İbnü’l-Cezerî. Beyrut: Dârü’l-Meʾsûr, 1. Basım, 2015.
• İbnü’l-Cezerî, Muhammed b. Muhammed b. Muhammed b. Ali b. Yusuf. ed-Dürretü’l-muḍıyye. Dımaşk: Dârü’l-Gavsânî li’d-Dirâsâti’l-Kur’âniyye, 2004.
• İbnü’l-Cezerî, Muhammed b. Muhammed b. Muhammed b. Ali b. Yusuf. en-Neşr fi’l-kırâʾâti’l-ʿaşr. Kahire: el-Matbaʿatü’t-Ticâriyye el-Kübrâ, 1999.
• İbnü’l-Cezerî, Muhammed b. Muhammed b. Muhammed b. Ali b. Yusuf. Ġāyetü’n-nihâye fî esmâʾi ricâli’l-kırâʾât üli’r-rivâye. Kahire: Dârü’l-Lüʾlüʾe, 2017.
• İbnü’l-Cezerî, Muhammed b. Muhammed b. Muhammed b. Ali b. Yusuf. Hidâyetü’l-mehere fî tetimmeti’l-ʿaşera. Kahire: Mektebetü İbn Teymiyye, 2006.
• İbnü’l-Cezerî, Muhammed b. Muhammed b. Muhammed b. Ali b. Yusuf. Müncidü’l-mukriʾîn ve mürşidü’ṭ-ṭâlibîn. Riyad: Dârü’l-Meymân, 2014.
• İbnü’l-Cezerî, Muhammed b. Muhammed b. Muhammed b. Ali b. Yusuf. Ṭayyibetü’n-neşr fi’l-kırâʾâti’l-ʿaşr. Cidde: Dârü’l-Hüdâ, 2. Basım, 1994.
• İbnü’l-Kabâkibî, Muhammed b. Halîl. Îżâḥu’r-rümûz ve miftâḥu’l-künûz fi’l-ḳırâʾâti’l-erbaʿa ʿaşer. Doktora Tezi, İslâm Üniversitesi, Medine, 1990.
• Ḳābe, Abdülhalim. el-Ḳırâʾâtü’l-Ḳurʾâniyye. Beyrut: Dârü’l-Ġarbi’l-İslâmî, 1999.
• Kādî, Abdülfettâh b. Abdülganî. el-Büdûrü’z-zâhire fi’l-ḳırâʾâti’l-ʿaşr el-mütevâtira. Beyrut: Dârü’l-Kitâbi’l-ʿArabî, ts.
• Kādî, Abdülfettâh b. Abdülganî. el-Ḳırâʾâtü’ş-şâẕẕe ve tevcihuhâ fî luġati’l-ʿArab. Beyrut: Dârü’l-Kitâbi’l-ʿArabî, ts.
• Kastallânî, Ahmed b. Muhammed. Leṭâʾifü’l-işârât li-fünûni’l-ḳırâʾât. 2. Basım. Medine: Kral Fahd Mushaf Basım Kompleksi, 2011.
• Kuḍât, Ahmed Müflih vd. Muḳaddimât fî ʿulûmi’l-ḳırâʾât. Amman: Dâr Ammâr, 2009.
• Marġînî, İbrâhim. en-Nücûmü’ṭ-ṭavâliʿ ʿale’d-düreri’l-levâmiʿ. Beyrut: Dârü’l-Fikr, ts.
• Mekkî b. Ebî Tâlib. el-İbâne ʿan meʿânî’l-ḳırâʾât. nşr. Abdülfettâh İsmail Şelebî. Kahire: Dâr Nahḍati Mıṣr, ts.
• Mizzî, Yusuf b. Abdurrahman. Tehẕîbü’l-kemâl fî esmâʾi’r-ricâl. Beyrut: Müessesetü’r-Risâle, 1990.
• Muḥaysin, Muhammed Sâlim. el-Müheẕẕeb fi’l-ḳırâʾâti’l-ʿaşr. Kahire: el-Mektebetü’l-Ezheriyye li’t-Türâs̱, 1997.
• Mustafa, İbrahim vd. el-Muʿcemü’l-vasîṭ. Kahire: Dârü’d-Daʿve, 2010.
• Mütevellî, Muhammed b. Ahmed. el-Fevâʾidü’l-muʿtebere fi’l-aḥrufi’l-erbaʿati’z-zâʾide ʿale’l-ʿaşr. Beyrut: Dârü’l-Beşâʾir, 2015.
• Mütevellî, Muhammed b. Ahmed. Mevâridü’l-berere ʿale’l-fevâʾidi’l-muʿtebere. Yazma eser, Riyad: Kral Suûd Üniversitesi Kütüphanesi, nr. 2812.
• Nesâî, Ahmed b. Ali. es-Sünenü’l-kübrâ. Beyrut: Müessesetü’r-Risâle, 2001.
• Nevevî, Yahyâ b. Şeref. el-Mecmûʿ şerḥu’l-Müheẕẕeb. Beyrut: Dârü’l-Fikr, ts.
• Râzî, Zeynüddîn Muhammed b. Ebî Bekir. Muḫtârü’ṣ-ṣıḥâḥ. nşr. Yusuf eş-Şeyh Muhammed. Beyrut: el-Mektebetü’l-ʿAṣriyye, 1999.
• Sacaklızâde, Muhammed b. Ebî Bekir. Tertîbü’l-ʿulûm. Yüksek Lisans Tezi, Kral Abdülaziz Üniversitesi, 1405 h.
• Sehâvî, Şemsüddîn Muhammed b. Abdurrahman. eḍ-Ḍavʾü’l-lâmiʿ li-ehli’l-ḳarni’t-tâsiʿ. Beyrut: Dâr Mektebeti’l-Ḥayât, ts.
• Şevkânî, Muhammed b. Ali. el-Bedrü’ṭ-ṭâliʿ bi-meḥâsini men baʿde’l-ḳarni’s-sâbiʿ. Beyrut: Dârü’l-Maʿrife, ts.
• Şevkânî, Muhammed b. Ali. Fetḥu’l-ḳadîr. Dımaşk: Dâr İbn Kesîr, 1998.
• Sıbtü’l-Ḫayyâṭ, Abdullah b. Ali. el-Mübhic fi’l-ḳırâʾâti’s̱-s̱emân. Doktora Tezi, Ümmü’l-Kurâ Üniversitesi, 1985.
• Suyûtî, Celâlüddîn Abdurrahman b. Ebî Bekir. el-İtḳān fî ʿulûmi’l-Kurʾân. Kahire: el-Heyʾetü’l-Mıṣriyye el-ʿÂmme li’l-Kitâb, ts.
• Taşköprîzâde, Ahmed b. Mustafa. eş-Şeḳāʾiḳu’n-nuʿmâniyye. Beyrut: Dârü’l-Kitâbi’l-ʿArabî, ts.
• Yâkūt el-Ḥamevî, Şihâbüddîn. Muʿcemü’l-büldân. Beyrut: Dâr Ṣâdır, 2. Basım, 1995.
• Zebîdî, Muhammed b. Muhammed el-Murtazâ. Tâcü’l-ʿarûs min cevâhiri’l-ḳāmûs. Dârü’l-Hidâye, ts.
• Zehebî, Şemsüddîn Muhammed b. Ahmed. Maʿrifetü’l-kurrâʾi’l-kibâr ʿale’ṭ-ṭabaḳāt ve’l-aʿṣâr. Beyrut: Dârü’l-Kütübi’l-ʿİlmiyye, 1997.
• Zehebî, Şemsüddîn Muhammed b. Ahmed. Siyeru aʿlâmi’n-nübelâʾ. Beyrut: Müessesetü’r-Risâle, 1985.
• Zerkeşî, Bedrüddîn Muhammed b. Abdullah. el-Burhân fî ʿulûmi’l-Kurʾân. nşr. Muhammed Ebü’l-Fazl İbrâhim. Beyrut: Dârü’l-Maʿrife, 1957.