Hadis Nevilerinin Sıralamasında Hadisçilerin Metotlarında Mukayese

Yıl 2025, Cilt: 2 Sayı: 3, 118 - 138, 29.12.2025

Muhammed Sait Mecidoğlu

Öz

Hadis nevilerinin tertibi, hadis ilminin doğru anlaşılması ve genel bir çerçevesinin ortaya konulması açısından temel bir mesele olarak görülmüştür. İbnü’s-Salâh’ın ‘Ulûmu’l-hadîs adlı eseri, önceki çalışmalara göre daha düzenli bir şekilde yazılmış olsa da eserin imlâ sürecindeki şartlardan dolayı tertip açısından bazı eksiklikler barındırmıştır. Bu durum, eseri şerh, ihtisar ve nazma çeken birçok âlim tarafından büyük ölçüde benimsenmiştir. Bununla birlikte İbn Cemâa, Tîbî ve İbnü’l-Cezerî gibi bazı âlimler tertip meselesini yeniden ele almaya çalışmışlardır. İbn Hacer ise, Nuhbetü’l-fiker ve onun şerhi olan Nüzhetü’n-nazar adlı eserlerinde hadis nevilerini tamamen yeni bir sistematik ile düzenlemiş, böylece ulûmü’l-hadîse özgün bir boyut kazandırmıştır. Modern dönemde Nureddin Itr, Menhecü’n-nakd fî ʿulûmi’l-hadîs adlı eseriyle hadis nevilerini çağdaş bir yöntemle tertip ederek ilmî çevrelerin takdirini kazanmıştır. Bu makalede, İbnü’s-Salâh’tan günümüze kadar hadis nevilerinin tertibindeki gelişim kronolojik bir yaklaşımla ele alınmakta, tertip meselesinin hadis ilminin anlaşılmasındaki merkezi konumu ortaya konulmaktadır.

Anahtar Kelimeler

Hadis , Ulûmu’l-hadîs , İbnü’s-Salâh , İbn Hacer , Nevilerin Tertibi.

A Comparison of Ibn al-Ṣalāḥ and Ibn Ḥajar in the Methodology of Ḥadīth

Öz

The classification of ḥadīth types is considered a fundamental issue for a proper understanding of the science of ḥadīth and for presenting a general framework of it. Ibn al-Ṣalāḥ’s ʿUlūm al-ḥadīth introduced a more systematic arrangement compared to earlier works, although certain shortcomings remained due to the conditions of its dictation process. Many scholars who abridged, commented on, or versified the book largely adopted his structure. However, figures such as al-Ṭībī, Ibn Jamāʿa, and Ibn al-Jazarī sought to reconsider the issue of arrangement. Ibn Ḥajar, in his Nukhbat al-fikar and its commentary Nuzhat al-naẓar, reorganized the hadith types with an entirely new methodology, thus adding a distinctive dimension to the discipline. In the modern era, Nureddin Itr, through his work Manhaj al-naqd fī ʿulūm al-ḥadīth, restructured hadith types with a contemporary scholarly method, earning recognition among experts. This article examines, in a chronological perspective, the development of ḥadīth classifications from Ibn al-Ṣalāḥ to the present, highlighting the central role of arrangement in the understanding of ḥadīth sciences.

Anahtar Kelimeler

Ḥadīth , ʿUlūm al-ḥadīth , Ibn al-Ṣalāḥ , Ibn Ḥajar , Classification of ḥadīth Types.

Kaynakça

• Başoğlu, Tuncay. “Sebr ve Taksim”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 36/255-256. Ankara: TDV Yayınları, 2009.
• Bikâî, Burhânüddîn. en-Nüketül Vefiyye bima fi Şerhil Elfiyyeti’l-Îrâkî. thk. Mahir el-Fahl. 2 Cilt. Riyad: Mektebetu'r-Rüşd –Nâşirûn, 2007.
• Cezâirî, Tâhır b. Sâlih. Tevcîhü'n-nazar ilâ usûli'l-eser. thk. Abdülfettah Ebu Gudde. 2 Cilt. Halep: Mektebetü'l-Matbuati'l-İslamiyye,1995.
• Ebû Şehbe, Muhammed b. Muhammed. el-Vasîṭ fî ʿulûm ve musṭalaḥi'l-ḥadîs̱. Cidde: Âlemü’l-Mârife, 1982.
• Gazâlî, Ebû Hâmid b. Muhammed. el-İktisâd fi'l-i'tikâd, thk. Abdullah Muhammed el- Halilî. Beyrut: Dârü’l-kütübi’l-İlmiyye, 2004.
• ‘Itr, Nureddîn. Menhecü’n-nakd fi ‘ulûmi’l-hadîs. Dımaşk: Daru’l-Fikr, 2011.
• İbn Cemâa, Muhammed b. İbrâhim. el-Menhelü'r-revî fî muhtasari ulûmi'l-hadîsi'n-nebevî. thk. Muhyiddîn Ramazan. 1 Cilt. Dımaşk: Daru’l-Fikr, 2. Basım, 1986.
• İbn Hâcer, Ahmed b. Alî. el-Mecmaʿu'l-müʾesses li'l-Muʿcemi'l-müfehres. thk. Adurrahmân el-Mar'aşlî. 4 Cilt. Beyrut: Daru’l-Ma’rife, 1992.
• İbn Hâcer, Ahmed b. Alî. Nüzhetü'n-Nazar fî tavżîḥi Nuhbeti'l-fiker. thk. Nureddin ‘Itr. Dımaşk: Matbaatü's-Sabâh, 3. Basım, 2000.
• İbn Haldûn, Abdurrahmân b. Muhammed. Divânü'l-mübteda' ve'l-Haber fî tarihi'l-arabi ve'l-berber ve men âsarahum min zevi'ş-şa'ni'l-Ekber( Tarihü İbni Haldûn). thk. Halîl Şehâdeh. Beyrut: Daru’l-Fikr, 1988.
• Münâvî, Muhammed Abdurra’ûf. el-Yevâkît ve'd-dürer fi Şerhi Nühbeti’l-fiker. thk. Ahmed el-Murtazâ ez-zeyn. 3 Cilt. Riyâd Mektebetü’r-Rüşd, 1999.
• Sayed, Muhammed Meshârib Shāh. ‘‘Mustalahâtü’ş-Şî‘ti’l-hadîsiyye me‘a’l-emsileti’t-Tatbîkiyye’’. Hadis Tetkikleri Dergisi 19/2 (Aralık 2021), 361-371.
• Sehâvî, Muhammed b. Abdurrahmân. el-Gâye fî şerhi'l-Hidâye. thk. Muhammed Seyyidî el-Emîn. Medine: Mektebetü’l-Ul’ûmi ve’l Hikem, 2. Basım, 2002.
• Süyûtî, Celâlüddîn Abdurrahmân b. Ebî Bekr. Tedribu'r-râvi fi şerhi Takribi'n-nevevî. thk. Muhammed Avvâme. 5 Cilt. Cidde: Daru’l-Minhâc, 2016.
• Tîbî, Hüseyin b. Muhammed. el-Hulâsa fî maʿrifeti'l-hadîs. thk. Ebû Asım eş-Şıvâmi. Kahire: el-Mektebetü'l-İslamiyye li'n-Neşr ve't-Tevzî', 2009.